Sarga 63

Verse 1

प्रतिबुद्धो मुहूर्तेन शोकोपहतचेतनः।अथ राजा दशरथस्सचिन्तामभ्यपद्यत।।2.63.1।।

क्षणात पुन्हा शुद्धीवर येऊन, शोकाने आहत झालेल्या मनाने राजा दशरथ पुन्हा चिंतेत पडला।

Verse 2

रामलक्ष्मणयोश्चैव विवासा द्वासवोपमम्।आविवेशोपसर्गस्तं तम स्सूर्यमिवासुरम्।।2.63.2।।

राम-लक्ष्मणांच्या वनवासामुळे इंद्रतुल्य दशरथाला महान् आपत्तीने वेढले—जसे ग्रहणकाळी असुरतम सूर्याला गिळून टाकते॥

Verse 3

सभार्ये निर्गते रामे कौसल्यां कोशलेश्वरः।विवक्षुरसितापाङ्गां स्मृत्वा दुष्कृतमात्मनः।।2.63.3।।

पत्नीसमवेत राम निघून गेल्यावर, कोशलाधिपती (दशरथ) आपल्या दुष्कृत्याचे स्मरण करून, कृष्णकटाक्षी कौसल्येला ते सांगावे अशी इच्छा करू लागला।

Verse 4

स राजा रजनीं षष्ठीं रामे प्रव्राजिते वनम्।अर्धरात्रे दशरथ स्संस्मरन् दुष्कृतं कृतम्।।2.63.4।।

राम वनवासास पाठविल्यावर राजा दशरथाने सहावी रात्र व्यतीत केली; अर्धरात्री तो पूर्वी केलेल्या दुष्कृत्याचे वारंवार स्मरण करीत राहिला।

Verse 5

स राजा पुत्रशोकार्तः स्मृत्वा दुष्कृतमात्मनः।कौसल्यां पुत्रशोकार्तामिदं वचनमब्रवीत्।।2.63.5।।

तो राजा पुत्रशोकाने व्याकुळ होऊन, आपल्या दुष्कृत्याचे स्मरण करीत, पुत्रशोकाने पीडित कौसल्येला हे वचन बोलला॥

Verse 6

यदाचरति कल्याणि शुभं वा यदि वाऽशुभम्।तदेव लभते भद्रे कर्ता कर्मजमात्मनः।।2.63.6।।

हे कल्याणी! मनुष्य शुभ वा अशुभ जे काही आचरण करतो—हे भद्रे! कर्ता आपल्या कर्मातून उत्पन्न झालेले फळ नक्कीच भोगतो.

Verse 7

गुरुलाघवमर्थानामारम्भे कर्मणां फलम्।दोषं वा यो न जानाति न बाल इति होच्यते।।2.63.7।।

कर्म आरंभतानाच त्याच्या फलाचे गुरुलाघव, लाभ वा दोष जो जाणतो, त्याला केवळ बालक असे म्हणत नाहीत.

Verse 8

कश्चिदाम्रवणं छित्त्वा पलाशां श्च निषिञ्चति।पुष्पं दृष्ट्वा फले गृध्नु स्स शोचति फलागमे।।2.63.8।।

कोणी आंब्याचे वन तोडून पलाशांना पाणी घालतो; फळाचा लोभी तो फुले पाहून आनंदित होतो, पण फळ येण्याच्या वेळी शोक करतो.

Verse 9

अविज्ञाय फलं यो हि कर्म त्वेवानुधावति।स शोचेत्फलवेलायां यथा किंशुकसेचकः।।2.63.9।।

जो फळ न जाणताच कर्माकडे धाव घेतो, तो फळ येण्याच्या वेळी तसाच शोक करतो—जसा फळाच्या आशेने किंशुक वृक्षाला पाणी घालणारा।

Verse 10

सोऽहमाम्रवणं छित्वा पलाशांश्च न्यषेचयम्।रामं फलागमे त्यक्त्वा पश्चाच्छोचामि दुर्मतिः।।2.63.10।।

मी दुर्मती—जसा आंब्याचा वन तोडून पलाशांना पाणी घालावे—तसा फळ येण्याच्या वेळी रामाला त्यागून आता पश्चात्तापाने शोक करीत आहे।

Verse 11

लब्धशब्देन कौसल्ये कुमारेण धनुष्मता।कुमारश्शब्दवेधीति मया पापमिदं कृतम्।।2.63.11।।

हे कौसल्या! धनुष्यधारी कुमारवयात ‘शब्दवेधी’ अशी कीर्ती मिळवून मी हे पाप केले होते।

Verse 12

तदिदं मेऽनुसंम्प्राप्तं देवि दुःखं स्वयं कृतम्।सम्मोहादिह बालेन यथा स्याद्भक्षितं विषम्।।2.63.12।।

देवि, हे दुःख मला माझ्याच कृतकर्माच्या फलरूपाने स्वतःच प्राप्त झाले आहे। जसे या लोकी मोहाने एखादा बालक विष भक्षतो, तसेच ही आपत्ती माझ्यावर आली आहे॥

Verse 13

यथान्यः पुरुषः कश्चित्पलाशैर्मोहितो भवेत्।एवं ममाऽप्यविज्ञातं शब्दवेध्यमयं फलम्।।2.63.13।।

जसा एखादा पुरुष पलाशपुष्पांनी मोहित होऊन भ्रमित होतो, तसाच ‘शब्दवेध’ातून उत्पन्न होणारा हा परिणाम मला आधी कळलाच नाही॥

Verse 14

देव्यनूढा त्वमभवो युवराजो भवाम्यहम्।ततः प्रावृडनुप्राप्ता मदकामविवर्धिनी।।2.63.14।।

देवि, त्या वेळी तू अनूढा (अविवाहित) होतीस आणि मी युवराज होतो। मग काम व मद वाढविणारी पावसाळ्याची ऋतु आली॥

Verse 15

उपास्य च रसान्भौमां स्तप्त्वा च जगदंशुभिः।परेताचरितां भीमां रविराविशते दिशम्।।2.63.15।।

पृथ्वीतील रस शोषून आणि किरणांनी जग तापवून सूर्य त्या भयानक दक्षिण दिशेत प्रवेश करतो—जी प्रेतांच्या मार्ग म्हणून सांगितली जाते॥

Verse 16

उष्णमन्तर्दधे सद्य स्स्निग्धा ददृशिरे घनाः।ततो जहृषिरे सर्वे भेकसारङ्गबर्हिणः।।2.63.16।।

क्षणात उष्णता नाहीशी झाली; स्निग्ध, घन मेघ प्रकट झाले. मग बेडूक, सारस आणि मोर—सर्वच आनंदित झाले.

Verse 17

क्लिन्न पक्षोत्तरास्स्नाताः कृच्छ्रादिव पतत्रिणः।वृष्टिवातावधूताग्रान्पादपानभिपेदिरे।।2.63.17।।

पक्षींचे पंख व वरचा पिसारा भिजून गेले होते, जणू ते स्नान करून आले. पाऊस व वाऱ्याने हलणाऱ्या शेंड्यांच्या वृक्षांपर्यंत ते कष्टाने पोहोचले.

Verse 18

पतितेनाम्भसाच्छन्नः पतमानेन चासकृत्।आबभौ मत्तसारङ्गस्तोयराशिरिवाचलः।।2.63.18।।

पडलेल्या पाण्याने झाकलेला आणि सतत कोसळणाऱ्या धारांनी वारंवार आच्छादित तो पर्वत, मत्त हरिणांनी भरलेला, जणू जलराशीचा ढीगच भासला.

Verse 19

पाण्डुरारुणवर्णानि स्रोतांसि विमलान्यपि।सुस्रुवुर्गिरिधातुभ्यस्सभस्मानि भुजङ्गवत्।।2.63.19।।

अन्यथा निर्मळ असलेली प्रवाहेही गिरिधातूंमुळे पांढुरकी व अरुण रंगाची झाली; जणू भस्ममिश्रित होऊन सर्पासारखी वाहू लागली.

Verse 20

आकुलारुण तोयानि स्रोतांसि विमलान्यपि।उन्मार्गजलवाहिनी बभूवुर्जलदागमे।।2.63.20।।

मेघ येताच निर्मळ प्रवाहही गढूळ व अरुण पाण्याचे झाले; मार्ग सोडून विस्कळीत वाटांनी पाणी वाहू लागले.

Verse 21

तस्मिन्नतिसुखे काले धनुष्मानिषुमान्रथी।व्यायामकृतसङ्कल्पस्सरयूमन्वगां नदीम्।।2.63.21।।

त्या अतिशय सुखद काळी मी धनुष्य-बाणांनी सज्ज, रथारूढ, शिकाररूपी व्यायामाचा संकल्प करून सरयू नदीच्या काठीकाठी गेलो।

Verse 22

निपाने महिषं रात्रौ गजं वाऽभ्यागतं नदीम्।अन्यं वा श्वापदं कञ्चिज्जिघांसु रजितेन्द्रियः।तस्मिं स्तत्राहमेकान्ते रात्रौ विवृतकार्मुकः।।2.63.22।।

रात्री नदीकाठीच्या पाणवठ्यावर इंद्रिये आवरू न शकता, मारण्याच्या इच्छेने मी म्हैस, हत्ती किंवा अन्य कोणतेही हिंस्र श्वापद पाणी प्यायला येईल असे मानून एकांतात, धनुष्याला प्रत्यंचा चढवून, दबा धरून बसलो।

Verse 23

तत्राहं संवृतं वन्यं हतवांस्तीरमागतम्।अन्यं चापि मृगं हिंस्रं शब्दं श्रुत्वाऽभ्युपागतम्।।2.63.23।।

तेथे लपून बसून मी काठावर आलेल्या एका वन्य प्राण्याला ठार केले; आणि त्याचा आवाज ऐकून जवळ आलेल्या दुसऱ्या हिंस्र मृगालाही मी घायाळ करून पाडले।

Verse 24

अथान्धकारे त्वश्रौषं जले कुम्भस्य पूर्यतः।अचक्षुर्विषये घोषं वारणस्येव नर्दतः।।2.63.24।।

मग अंधारात, दृष्टीच्या पलीकडे, पाण्याने घडा भरत असल्याचा आवाज मला ऐकू आला—जणू हत्तीच्या गर्जनेसारखा।

Verse 25

ततोऽहं शरमुधृत्य दीप्तमाशीविषोपमम्।शब्दं प्रति गजप्रेप्सुरभिलक्ष्य त्वपातयम्।।2.63.25।।

मग हत्ती पाडण्याच्या इच्छेने मी विषारी सर्पासारखा तेजस्वी बाण उचलला; आवाजाच्या दिशेकडे लक्ष्य धरून तो सोडून दिला।

Verse 26

अमुञ्चं निशितं बाणमहमाशीविषोपमम्।तत्र वागुषसि व्यक्ता प्रादुरासीद्वनौकसः।।2.63.26।।हाहेति पततस्तोये बाणाभिहतमर्मणः।।2.63.27।।

मी तो धारदार, विषारी सर्पासारखा बाण सोडला; आणि मग उषःकाळी तिथून वनवासीची स्पष्ट वाणी अचानक ऐकू आली।

Verse 27

अमुञ्चं निशितं बाणमहमाशीविषोपमम्।तत्र वागुषसि व्यक्ता प्रादुरासीद्वनौकसः।।2.63.26।।हाहेति पततस्तोये बाणाभिहतमर्मणः।।2.63.27।।

“हाय! हाय!” असा आक्रोश करीत, बाणाने मर्मस्थानी घायाळ झालेला तो पाण्यात कोसळला।

Verse 28

तस्मिन्निपतिते बाणे वागभूत्तत्र मानुषी। कथमस्मद्विधे शस्त्रं निपतेत्तु तपस्विनि।।2.63.28।।

तो बाण लागल्यावर तिथे मानवी वाणी ऐकू आली—“माझ्यासारख्या तपस्व्यावर शस्त्र कसे पडू शकते?”

Verse 29

प्रविविक्तां नदीं रात्रावुदाहाऽरोहमागतः।इषुणाऽभिहतः केन कस्य वा किं कृतं मया।।2.63.29।।

“रात्री मी पाणी घेण्यासाठी या एकांत नदीकाठी उतरलो होतो. मला बाणाने कोणी मारले? मी कोणाचे काय वाईट केले आहे?”

Verse 30

ऋषेर्हिन्यस्तदण्डस्य वने वन्येन जीवतः।कथं नु शस्रेण वधो मद्विधस्य विधीयते।।2.63.30।।

मी अहिंसेचा दंड ठेवून दिलेला ऋषी आहे; वनात वन्य आहारावर जगतो; मग शस्त्राने माझ्यासारख्याचा वध कसा केला जाऊ शकतो?

Verse 31

जटाभारधरस्यैव वल्कलाजिनवाससः।को वधेन ममर्थी स्यात्किंवाऽस्यापकृतं मया।।2.63.31।।

जटांचा भार धारण करणारा, वल्कल-वस्त्र व मृगचर्म परिधान करणारा मी—माझा वध कोण इच्छील? मी त्याचा कोणता अपकार केला आहे?

Verse 32

एवं निष्फलमारब्धं केवलानर्थसंहितम्।न कश्चित्साधु मन्येत यथैव गुरुतल्पगम्।।2.63.32।।

असा निष्फळ, हेतुविना आरंभलेला व केवळ अनर्थाने भरलेला कर्मप्रकार कोणताही सज्जन मान्य करणार नाही; जसे गुरुतल्पगमनाचा महापाप मान्य होत नाही.

Verse 33

नाहं तथाऽनु शोचामि जीवितक्षयमात्मनः।मातरं पितरं चोभावनुशोचामि मद्वधे।।2.63.33।।

माझ्या स्वतःच्या प्राणनाशाबद्दल मला तितका शोक नाही; माझा वध झाला तर माझी माता-पिता—त्या दोघांसाठीच मला अधिक शोक वाटतो.

Verse 34

तदेतन्मिथुनं वृद्धं चिरकालभृतं मया।मयि पञ्चत्वमापन्ने कां वृत्तिं वर्तयिष्यति।।2.63.34।।

हे वृद्ध माता-पित्यांचे जोडपे मी दीर्घकाळ पोसले आहे; मी पंचत्वाला गेल्यावर ते कोणत्या वृत्तीने जीवन चालवतील?

Verse 35

वृद्धै च मतापितरावहं चैकेषुणा हता।केन स्मनिहता स्सर्वे सुबालेनाकृतात्मना।।2.63.35।।

माझे वृद्ध माता-पिता आणि मी—जणू एकाच बाणानेच मारले गेलो आहोत. आम्हा सर्वांचा नाश कोणी केला? तो ‘सुबाल’ बालक—पण ज्याचे अंतःकरण अजून अपरिपक्व व प्रमादी आहे।

Verse 36

तां गिरं करुणां श्रुत्वा मम धर्मानुकाङ्क्षिणः।कराभ्यां सशरं चापं व्यथितस्यापतद्भुवि।।2.63.36।।

ती करुण वाणी ऐकून, धर्माची चिंता मनात बाळगणारा मी—दुःखाने व्यथित होऊन—बाणासह धनुष्य हातातून भूमीवर पाडून दिले।

Verse 37

तस्याहं करुणं श्रुत्वा निशि लालवतो बहु।सम्भ्रान्त श्शोकवेगेन भृशमासं विचेतनः।।2.63.37।।

रात्री त्याचा करुण विलाप वारंवार ऐकून मी शोकाच्या वेगाने घाबरलो आणि अत्यंत व्याकुळ होऊन जणू शुद्ध हरपल्यासारखा झालो।

Verse 38

तं देशमहमागम्य दीनसत्त्वस्सुदुर्मनाः।अपश्यमिषुणा तीरे सरय्वास्तापसं हतम्।।2.63.38।।अवकीर्ण जटाभारं प्रविद्धकलशोदकम्।पांसुशोणितदिग्धाङ्गं शयानं शल्यपीडितम्।।2.63.39।।

त्या ठिकाणी पोहोचून, शक्तिहीन व अत्यंत खिन्न मनाने मी सरयूच्या तीरावर माझ्या बाणाने घायाळ झालेला एक तपस्वी पाहिला—त्याच्या जटा विस्कटल्या होत्या, कमंडलूचे पाणी सांडून गेले होते; अंगावर धूळ व रक्त लागले होते; बाणाने भेदलेला तो वेदनेने तडफडत पडला होता।

Verse 39

तं देशमहमागम्य दीनसत्त्वस्सुदुर्मनाः।अपश्यमिषुणा तीरे सरय्वास्तापसं हतम्।।2.63.38।।अवकीर्ण जटाभारं प्रविद्धकलशोदकम्।पांसुशोणितदिग्धाङ्गं शयानं शल्यपीडितम्।।2.63.39।।

त्या ठिकाणी पोहोचून, शक्तिहीन व अत्यंत खिन्न मनाने मी सरयूच्या तीरावर माझ्या बाणाने घायाळ झालेला एक तपस्वी पाहिला—त्याच्या जटा विस्कटल्या होत्या, कमंडलूचे पाणी सांडून गेले होते; अंगावर धूळ व रक्त लागले होते; बाणाने भेदलेला तो वेदनेने तडफडत पडला होता।

Verse 40

स मामुद्वीक्ष्य नेत्राभ्यां त्रस्तमस्वस्थचेतसम्।इत्युवाच ततः क्रूरं दिधक्षन्निव तेजसा।।2.63.40।।

तो मला—भयभीत व अस्वस्थचित्त—दोन्ही नेत्रांनी पाहून, जणू आपल्या तेजाने मला जाळून टाकील असा, मग म्हणाला: “क्रूर!”

Verse 41

किं तवापकृतं राजन्वने निवसता मया।जिहीर्षुरम्भो गुर्वुर्थं यदहं ताडितस्त्वया।।2.63.41।।

हे राजन्, वनात राहणाऱ्या माझ्याकडून तुझा काय अपराध झाला? मी तर गुरूजनांसाठी पाणी आणावयास जात होतो; तरीही तू मला आघात केलास।

Verse 42

एकेन खलु बाणेन मर्मण्यभिहते मयि।द्वावन्धौ निहतौ वृद्धौ माता जनयिता च मे।।2.63.42।।

एकाच बाणाने माझ्या मर्मस्थानी घाव घालून तू खरेच माझे दोघे वृद्ध अंध माता-पिता—माता व जनक—यांनाही मारलेस।

Verse 43

तौ कथं दुर्बलावन्धौ मत्प्रतीक्षौ पिपासितौ।चिरमाशाकृतां तृष्णां कष्टां सन्धारयिष्यतः।।2.63.43।।

माझी वाट पाहणारे ते दोघे दुर्बल अंध, तहानेने व्याकुळ—फक्त आशेच्या आधाराने ती कष्टदायक तृष्णा किती काळ सहन करतील?

Verse 44

न नूनं तपसो वास्ति फलयोगश्श्रुतस्य वा।पिता यन्मां न जानाति शयानं पतितं भुवि।।2.63.44।।

खरोखरच तपस्येचे वा श्रुतविद्येचे वा काही फल नाही असे वाटते; कारण माझा पिता मला भूमीवर पडून पडलेला आहे हेही जाणत नाही।

Verse 45

जानन्नपि च किं कुर्यादशक्तिरपरिक्रमः।भिद्यमानमिवाशक्त स्त्रतुमन्यो नगो नगम्।।2.63.45।।

जाणूनही माझे अशक्त पिता—ज्यांना चालणेही शक्य नाही—काय करणार? जसा कापला जात असलेला वृक्ष दुसरा वृक्ष वाचवू शकत नाही, तसा तो पूर्णतः विवश आहे।

Verse 46

पितुस्त्वमेव मे गत्वा शीघ्रमाचक्ष्य राघव।न त्वामनुदहेत्क्रुद्धो वनं वह्निरिवैधितः।।2.63.46।।

हे राघव, तूच त्वरित जाऊन माझ्या पित्याला सर्व सांग; नाहीतर तो क्रोधाने पेटलेल्या अग्नीसारखा वन जाळावे तसे तुला दग्ध करील।

Verse 47

इयमेकपदी राजन्यतो मे पितुराश्रमः।तं प्रसादय गत्वा त्वं न त्वां स कुपितश्शपेत्।।2.63.47।।

हे राजन्, ही अरुंद पायवाट माझ्या पित्याच्या आश्रमाकडे जाते. तू तेथे जाऊन त्यांना प्रसन्न कर; नाहीतर तो रागावून तुला शाप देईल.

Verse 48

विशल्यं कुरु मां राजन्मर्म मे निशितश्शरः।रुणद्धि मृदुसोत्सेधं तीरमम्बुरयो यथा।।2.63.48।।

हे राजन्, मला शल्यरहित कर; हा तीक्ष्ण बाण माझ्या मर्मस्थानी घट्ट रुतून बसला आहे—जसा नदीचा प्रवाह मऊ उंच काठाला जोराने दाबून धरतो तसा।

Verse 49

सशल्यः क्लिश्यते प्राणैर्विशल्यो विनशिष्यति।इति मामविशच्चिन्ता तस्य शल्यापकर्षणे।।2.63.49।।

त्याचा बाण काढताना मला ही चिंता ग्रासली—शल्य राहिले तर प्राण असेपर्यंत तो क्लेश भोगेल; आणि शल्य काढले तर तो नष्ट होईल.

Verse 50

दुःखितस्य च दीनस्य मम शोकातुरस्य च।लक्षयामास हृदये चिन्तां मुनिसुतस्तदा।।2.63.50।।

दुःखी, दीन आणि शोकाने व्याकुळ झालेल्या माझ्या हृदयातील चिंता तेव्हा मुनिपुत्राने ओळखली॥

Verse 51

ताम्यमानस्स मां कृच्छ्रादुवाच परमार्तवत्।सीदमानो विवृत्ताङ्गो वेष्टमानो गतः क्षयम्।।2.63.51।।

तो अत्यंत पीडित होऊन, देह क्षीण होत, अंग वाकडे-तिकडे वळत व तडफडत, मोठ्या कष्टाने मला करुण स्वरात बोलला—जणू मृत्यूकडेच जात होता॥

Verse 52

संस्तभ्य शोकं धैर्येण स्थिरचित्तो भवाम्यहम्। ब्रह्महत्याकृतं पापं हृदयादपनीयताम्।।2.63.52।।

‘धैर्याने शोक आवरून मी स्थिरचित्त होत आहे। ब्रह्महत्येचे पाप—त्याची भीती—तुझ्या हृदयातून दूर होवो.’॥

Verse 53

न द्विजातिरहं राजन्मा भूत्ते मनसो व्यथा।शूद्रायामस्मि वैश्येन जातो जनपदाधिप।।2.63.53।।

‘हे राजन्, जनपदाधिप! मी द्विज नाही; तुझ्या मनाला व्यथा होऊ नये. शूद्रा मातेकडून आणि वैश्य पित्यापासून माझा जन्म झाला आहे.’॥

Verse 54

अशा रीतीने कष्टाने बोलत असताना, बाणाने मर्मस्थानी घायाळ झालेला तो तपोधन भूमीवर थरथरत, वळवळत, तडफडत होता. मी वाकून त्याच्या देहातून तो बाण काढून घेतला. मला पाहताच तो भयभीत झाला आणि त्याने प्राण सोडले.

Verse 55

प्रतिबुद्धो मुहूर्तेन शोकोपहतचेतनः।अथ राजा दशरथस्सचिन्तामभ्यपद्यत।।2.63.1।।

हे भद्रे! सरयूच्या तीरावर तो पडलेला दिसला—देह पाण्याने भिजलेला, कष्टाने विलाप करणारा आणि मर्मव्रणामुळे सतत धाप लागलेला—ते पाहून मी अत्यंत विषण्ण झालो.