Sarga 60
षष्टितमः सर्गः — Kausalyā’s Lament and Sumantra’s Consolation (Sītā’s Fearless Forest-Life)
अयोध्याकाण्ड
या सर्गात शोकाने व्याकुळ व थरथर कापणारी कौसल्या राणी सारथी सुमंत्राला म्हणते—“मला त्वरित राम, सीता व लक्ष्मण यांच्याकडे घेऊन चल; विरह मी सहन करू शकत नाही, त्यांच्याविना जगणे अशक्य आहे.” सुमंत्र हात जोडून तिला धीर देतो; निराशा सोडण्यास सांगतो आणि रामाचा वनवास हा धर्मनिष्ठ धैर्याचा व्रतमार्ग आहे, तसेच लक्ष्मणाची सेवा ही संयमित धर्माचरण असून पुण्यफल देणारी आहे, असे समजावतो। यानंतर तो सीतेच्या वर्तनाचे वर्णन करून सांत्वना देतो. सीता मुळीच खिन्न दिसत नाही; निर्जन वनातही जणू आपल्या घरात असल्याप्रमाणे निश्चिंत, गाव-नदी-झाडे यांविषयी खेळकर कुतूहलाने विचारणा करणारी, आणि मनाने पूर्णपणे रामावर केंद्रित—रामाविना अयोध्याही तिला वनासारखी वाटते। सुमंत्र सीतेच्या न मावळणाऱ्या तेजाची स्तुती करतो—प्रवासकष्टांतही कमळ-चंद्रासारखी कांती, अलंकार नसतानाही उजळ पावले, आणि रामाच्या संरक्षणाखाली वन्य पशूंमध्येही निर्भय चाल. शेवटी या आचरणाची कीर्ती चिरकाल राहील असे सांगितले जाते; तरी योग्य उपदेश असूनही कौसल्येचा मातृशोक निवत नाही आणि ती वारंवार प्रिय पुत्राला हाक मारून रडत राहते।
Shlokas
Verse 1
ततो भूतोपसृष्टेव वेपमाना पुनः पुनः।धरण्यां गतसत्त्वेव कौसल्या सूतमब्रवीत्।।।।
तेव्हा कौसल्या पुन्हा पुन्हा थरथरत, जणू भूतबाधा झाल्यासारखी, आणि जणू भूमीवर शुद्ध हरपल्यासारखी—सूत सुमंत्राला बोलू लागली।
Verse 2
नय मां यत्र काकुत्स्थस्सीता यत्र च लक्ष्मणः।तान्विना क्षणमप्यत्र जीवितुं नोत्सहेह्यहम्।।।।
मला तिथे घेऊन चल, जिथे काकुत्स्थ राम आहेत—जिथे सीता आणि लक्ष्मण आहेत। त्यांच्या शिवाय येथे क्षणभरही जगण्याची माझी इच्छा नाही।
Verse 3
निवर्तय रथं शीघ्रं दण्डकान्नय मामपि।अथ तान्नानुगच्छामि गमिष्यामि यमक्षयम्।।।।
रथ त्वरित परत फिरव आणि मलाही दंडकारण्यात घेऊन चल। मी जर त्यांच्यामागे गेलो नाही, तर यमाच्या अक्षय धामास (मृत्यूस) जाईन।
Verse 4
बाष्पवेगोपहतया स वाचा सज्जमानया।इदमाश्वासयन्देवीं सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत्।।।।
अश्रूंच्या वेगाने गळा दाटून वाणी अडखळत असताना, देवीला धीर देण्यासाठी सूताने हात जोडून हे वचन उच्चारले।
Verse 5
त्यज शोकं च मोहं च सम्भ्रमं दुःखजं तथा।व्यवधूय च सन्तापं वने वत्स्यति राघवः।।।।
शोक, मोह आणि दुःखातून उत्पन्न झालेली घालमेल सोडून द्या। संताप झटकून राघव वनात निवास करतील।
Verse 6
लक्ष्मणश्चापि रामस्य पादौ परिचरन्वने।आराधयति धर्मज्ञः परलोकं जितेन्द्रियः।।।।
आणि लक्ष्मणही—जितेंद्रिय व धर्मज्ञ—वनात रामांच्या चरणांची सेवा करून परलोकाचे पुण्य संपादन करतो।
Verse 7
विजनेऽपि वने सीता वासं प्राप्य गृहेष्विव।विस्रम्भं लभतेऽभीता रामे सन्न्यस्तमानसा।।।।
निर्जन वनातही सीता तेथे जणू घरच असल्याप्रमाणे निवास करून, मन पूर्णपणे श्रीरामांवर अर्पण करून, निर्भय होऊन विश्वासपूर्ण आश्वासकता मिळवते।
Verse 8
नास्या दैन्यं कृतं किञ्चित्सुसूक्ष्ममपि लक्ष्यते।उचितेव प्रवासानां वैदेही प्रतिभाति मा।।।।
तिच्यात दैन्याचा अगदी सूक्ष्म अंशही दिसत नाही। वैदेही मला अशीच भासते, जणू ती प्रवासाच्या जीवनास आधीपासूनच सरावलेली आहे।
Verse 9
नगरोपवनं गत्वा यथा स्मरमते पुरा।तथैव रमते सीता निर्जनेषु वनेष्वपि।।।।
नगरातील उपवनांत जाऊन जशी ती पूर्वी रमायची, तशीच सीता आता या निर्जन वनांतही आनंदाने रमते।
Verse 10
बालेव रमते सीताऽबालचन्द्रनिभानना।रामा रामे ह्यधीनात्मा विजनेऽपि वने सती।।।।
बालचंद्रासारख्या मुखकांतीची सीता बालिकेसारखी रमते; तिचे मन पूर्णपणे रामावर अवलंबून आहे, आणि ती सती—निर्जन वनातही आनंद मानते।
Verse 11
तद्गतं हृदयं ह्यस्यास्तदधीनं च जीवितम्।अयोध्यापि भवेऽत्तस्या रामहीना तदा वनम्।।।।
तिचे हृदय त्याच्यातच गुंतले आहे आणि तिचे जीवनही त्याच्यावरच अवलंबून आहे; रामाविना तिच्यासाठी अयोध्याही तेव्हा वनच ठरेल।
Verse 12
परिपृच्छति वैदेही ग्रामांश्च नगराणि च।गतिं दृष्ट्वा नदीनां च पादपान्विविधानपि।।।।रामं हि लक्ष्मणं वापि पृष्ट्वा जानाति जानकी।अयोध्या क्रोशमात्रे तु विहारमिव संश्रिता।।।।
वैदेही गावं-नगरं, नद्यांची गती आणि विविध वृक्ष पाहून सतत विचारते; आणि रामाला किंवा लक्ष्मणाला विचारून जानकी ते जाणून घेते—जणू अयोध्येपासून केवळ एक क्रोश अंतरावर एखाद्या विहार-उद्यानातच निवास केला आहे।
Verse 13
परिपृच्छति वैदेही ग्रामांश्च नगराणि च।गतिं दृष्ट्वा नदीनां च पादपान्विविधानपि।।2.60.12।।रामं हि लक्ष्मणं वापि पृष्ट्वा जानाति जानकी।अयोध्या क्रोशमात्रे तु विहारमिव संश्रिता।।2.60.13।।
वैदेही गावं-नगरं, नद्यांची गती आणि विविध वृक्ष पाहून सतत विचारते; आणि रामाला किंवा लक्ष्मणाला विचारून जानकी ते जाणून घेते—जणू अयोध्येपासून केवळ एक क्रोश अंतरावर एखाद्या विहार-उद्यानातच निवास केला आहे।
Verse 14
इदमेव स्मराम्यस्यास्सहसैवोपजल्पितम्।कैकेयी संश्रितं वाक्यं नेदानीं प्रतिभाति मा।।।।
मला एवढेच आठवते की तिने अचानक कैकेयीविषयी काही शब्द उच्चारले; पण ते शब्द आता मला सुचत नाहीत।
Verse 15
ध्वंसयित्वा तु तद्वाक्यं प्रमादात्पर्युपत्स्थितम्।ह्लादनं वचनं सूतो देव्या मधुरमब्रवीत्।।।।
प्रमादाने उद्भवलेले ते शब्द बाजूला सारून सूताने देवीला दिलासा देणारे, मधुर वचन उच्चारले।
Verse 16
अध्वना वातवेगेन सम्भ्रमेणाऽऽतपेन च।न विगच्छति वैदेह्याश्चन्द्रांशु सदृशी प्रभा।।।।
प्रवासाचा थकवा, वाऱ्याचा वेग, घाईचा गडबडाट आणि सूर्यताप—यांमुळेही वैदेहीची चंद्रकिरणांसारखी प्रभा कमी होत नाही।
Verse 17
सदृशं शतपत्रस्य पूर्णचन्द्रोपमप्रभम्।वदनं तद्वदान्याया वैदेह्या न विकम्पते।।।।
त्या उदार वैदेहीचे मुख शतदल कमळासारखे व पूर्णचंद्रासमान तेजस्वी आहे; ते न डळमळते, न म्लान होते।
Verse 18
अलक्तरसरक्ताभावलक्तरसवर्जितौ।अद्यापि चरणौ तस्याः पद्मकोशसमप्रभौ।।।।
जरी आता तिच्या चरणांवर अलक्तकाचा रंग नाही, तरीही आजही ते जणू अलक्तकाने रंजित—कमळकळीसारखे तेजस्वी दिसतात।
Verse 19
नूपुरोद्घुष्टहेलेव खेलं गच्छति भामिनी।इदानीमपि वैदेही तद्रागान्नयस्त भूषणा।।।।
नूपुरांच्या मधुर निनादासह जणू खेळत-खेळत ती भामिनी चालते। आत्ताही वैदेही—त्याच्या प्रेमापोटी भूषणं टाकून—तशीच कोमल लयीत चालत आहे।
Verse 20
गजं वा वीक्ष्य सिंहं वा व्याघ्रं वा वनमाश्रिता।नाऽहारयति सन्त्रासं बाहू रामस्य संश्रिता।।।।
वनात वास करताना हत्ती, सिंह किंवा वाघ दिसला तरी तिला भय वाटत नाही; श्रीरामांच्या बाहूंचा आश्रय घेतल्याने ती निर्भय असते।
Verse 21
न शोच्यास्ते न चात्मनश्शोच्यो नापि जनाधिपः।इदं हि चरितं लोके प्रतिष्ठास्यति शाश्वतम्।।।।
ते शोक करण्यास पात्र नाहीत; तूही शोक करण्यास पात्र नाहीस, आणि राजा देखील नाही। कारण हे आचरणचरित्र लोकांत शाश्वत प्रतिष्ठा पावेल।
Verse 22
विधूय शोकं परिहृष्टमानसा महर्षियाते पथि सुव्यवत्स्थिताः।वनेरता वन्यफलाशनाः पितुश्शुभां प्रतिज्ञां परिपालयन्ति ते।।।।
शोक झटकून, मन प्रसन्न व शांत करून, महर्षींनी दाखविलेल्या मार्गावर दृढ उभे राहून, वनात रमून व वन्य फळांवर निर्वाह करून, ते पित्याची शुभ प्रतिज्ञा पूर्ण करीत आहेत।
Verse 23
तथापि सूतेन सुयुक्तवादिना निवार्यमाणा सुतशोककर्शिता।न चैव देवी विरराम कूजितात्प्रियेति पुत्रेति च राघवेति च।।।।
तरीही योग्य वचन बोलणाऱ्या सारथ्याने आवर घालण्याचा प्रयत्न केला तरी, पुत्रशोकाने कृश झालेली राणी आक्रोश थांबवीना—“प्रिये!”, “पुत्रा!”, आणि “हे राघवा!” असे हाक मारत राहिली।
Frequently Asked Questions
Kausalyā’s impulse is to abandon courtly restraint and immediately pursue exile, even invoking death if prevented. The dilemma is whether maternal attachment may override the established course of dharma and royal order, versus accepting separation while upholding the father’s vow and the prince’s duty.
The sarga presents consolation as dharmic instruction: steadfast duty can coexist with human sorrow, and inner composure is possible when the mind is anchored in righteous purpose. Sītā’s unshaken courage and Lakṣmaṇa’s service exemplify how virtue re-frames hardship into disciplined living.
Ayodhyā (as the emotional reference point), the Daṇḍaka forest (destination of exile), and the liminal landscape of villages, cities, rivers, and trees encountered on the route. Cultural markers include ornaments (anklets), lac-dye, and lotus–moon imagery used to encode ideals of beauty, auspiciousness, and resilience.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.