Sarga 86
लक्ष्मणगुणवर्णनम् — Lakshmana’s Vigil and Guha’s Testimony
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकांडातील ८६व्या सर्गात नदीकाठी रात्रभर जागरण व करुण विलाप यांचे चित्रण आहे. वननायक गुह भरताला लक्ष्मणाचे गुण सांगतो—रामरक्षणासाठीच तो शस्त्रधारी, सदैव सावध राहून जागाच होता; त्याने निद्रेचा त्याग केला. गुह तयार केलेली शय्या अर्पण करून मित्रधर्म व रक्षक-आतिथ्य प्रकट करतो; रामसेवेतच लक्ष्मणाला यश व धर्म प्राप्त होतो, असे तो स्पष्ट करतो. यानंतर शोक अधिक तीव्र होतो—भरताला स्वतः झोप येत नाही, कारण राम सीतेसह कुशशय्येवर शयन करीत आहे. रणात अजेय असलेल्या रामाने वनवासात स्वेच्छेने तपस्वी जीवन स्वीकारले, दशरथाचा निकटचा अंत आणि राजवाड्यातील थकलेला शोक—हे सर्व भरताच्या मनात उभे राहते; राजाविना पृथ्वी विधवेप्रमाणे भासते. प्रभाती भगीरथीच्या तीरावर राम व लक्ष्मण जटा धारण करतात. गुह त्यांना नौकेतून पलिकडे नेतो; मग सीतेसह वल्कलवस्त्रधारी, शस्त्रसज्ज व सतर्क असे ते वनमार्गाने पुढे निघतात—क्षात्रतेजाचे तपोवनवासात झालेले पवित्र रूपांतर जणू।
Shlokas
Verse 1
आचचक्षेऽथ सद्भावं लक्ष्मणस्य महात्मनः।भरतायाप्रमेयाय गुहो गहनगोचरः।।।।
मग वनवाटांचा जाणकार गुहाने अप्रमेय महात्मा भरताला महात्मा लक्ष्मणाचा सद्भाव व गुणवैभव सांगितले।
Verse 2
तं जाग्रतं गुणैर्युक्तं शरचापासिधारिणम्।भ्रातृगुप्त्यर्थमत्यन्तमहं लक्ष्मणमबृवम्।।।।
भ्रात्याच्या रक्षणासाठी पूर्ण जागा, गुणसम्पन्न, बाण-धनुष्य व तलवार धारण केलेला लक्ष्मण पाहून मी त्याला म्हणालो।
Verse 3
इयं तात सुखा शय्या त्वदर्थमुपकल्पिता।प्रत्याश्वसिहि शेष्वास्यां सुखं राघवनन्दन।।।।
प्रिय मित्रा! ही सुखद शय्या तुझ्यासाठीच सजविली आहे। निश्चिंत हो, हे रघुनंदना; येथे सुखाने निजून विश्रांती घे।
Verse 4
उचितोऽयं जनस्सर्वो दुःखानां त्वं सुखोचितः।धर्मात्मंस्तस्य गुप्त्यर्थं जागरिष्यामहे वयम्।।।।
हा सर्व जन दुःख सहण्यास सरावलेला आहे; पण तू सुखास योग्य, हे धर्मात्मन्। म्हणून त्याच्या रक्षणासाठी आम्ही जागून पहारा देऊ।
Verse 5
नहि रामात्प्रियतरो ममास्ति भुवि कश्चन।मोत्सुकोऽभूर्ब्रवीम्येतदप्यसत्यं तवाग्रतः।।।।
माझ्यासाठी या भूमीवर रामापेक्षा अधिक प्रिय कोणीही नाही. तू व्याकुळ होऊ नकोस; तुझ्या समोर मी असत्य बोलत नाही—हेच सत्य सांगतो.
Verse 6
अस्य प्रसादादाशंसे लोकेऽस्मिन् सुमहद्यशः।धर्मावाप्तिं च विपुलामर्थकामौ च केवलम्।।।।
त्याच्या प्रसादाने या लोकी मला महान यश मिळेल अशी आशा आहे—धर्माची विपुल प्राप्ती, तसेच अर्थ व कामही पूर्णपणे.
Verse 7
सोऽहं प्रियसखं रामं शयानं सह सीतया।रक्षिष्यामि धनुष्पाणि स्सर्वै स्स्वैर्ज्ञातिभिस्सह।।।।
म्हणून मी—हातात धनुष्य घेऊन, माझ्या सर्व स्वजनांसह—सीतेसह शयन करणाऱ्या माझ्या प्रिय सखा रामाचे रक्षण करीन.
Verse 8
न हि मेऽविदितं किञ्चिद्वनेऽस्मिंश्चरत स्सदा।चतुरङ्गं ह्यपि बलं प्रसहेम वयं युधि।।।।
या वनात मला काहीही अज्ञात नाही, कारण मी येथे सदैव संचार करीत असतो. युद्धात आम्ही चतुरंगिणी सैन्यालाही बलपूर्वक तोंड देऊ शकतो॥
Verse 9
एवमस्माभिरुक्तेन लक्ष्मणेन महात्मना।अनुनीता वयं सर्वे धर्ममेवानुपश्यता।। ।।
अशा रीतीने धर्माकडेच दृष्टी ठेवणाऱ्या महात्मा लक्ष्मणाच्या वचनांनी आम्ही सर्वजण शांत होऊन समजावले गेलो॥
Verse 10
कथं दाशरथौ भूमौ शयाने सह सीतया।शक्या निद्रा मया लब्धुं जीवितं वा सुखानि वा।।।।
दाशरथी राम सीतेसह उघड्या भूमीवर शयन करीत असताना मला झोप कशी लागेल? मग जीवन किंवा सुख तरी कसे लाभेल?
Verse 11
यो न देवासुरैस्सर्वैश्शक्यः प्रसहितुं युधि।तं पश्य गुह संविष्टं तृणेषु सह सीतया।।।।
हे गुह, पाहा—ज्याला युद्धात सर्व देव-असुर मिळूनही तोंड देऊ शकत नाहीत, तोच राम सीतेसह तृणांवर विसावला आहे।
Verse 12
महता तपसा लब्धो विविधैश्च परिश्रमैः।एको दशरथस्यैष पुत्रस्सदृशलक्षणः।।।।
महान तपश्चर्या व विविध परिश्रमांनी प्राप्त झालेला हा दशरथाचा पुत्र एकटाच—पित्याप्रमाणेच गुणलक्षणांनी युक्त आहे।
Verse 13
अस्मिन्प्रव्राजिते राजा न चिरं वर्तयिष्यति।विधवा मेदिनी नूनं क्षिप्रमेव भविष्यति।।।।
हा वनवासाला गेल्यावर राजा फार काळ राहणार नाही; निश्चयच ही मेदिनी लवकरच विधवा होईल।
Verse 14
विनद्य सुमहानादं श्रमेणोपरताः स्त्रियः।निर्घोषो विरतो नूनमध्य राजनिवेशने।।।।
अतिमहान आर्तनाद करून स्त्रिया श्रमाने थकून शांत झाल्या असतील; आज राजनिवासातील गोंगाट नक्कीच थांबला आहे।
Verse 15
कौसल्या चैव राजा च तथैव जननी मम।नाशंसे यदि जीवेयुस्सर्वे ते शर्वरीमिमाम्।।।।
राजा, कौसल्या आणि माझी जननी—तसेच इतर सर्व—ही रात्र जिवंत राहतील, अशी मला आशा वाटत नाही।
Verse 16
जीवेदपि च मे माता शत्रुघ्नस्यान्ववेक्षया।दुःखिता या तु कौसल्या वीरसूर्विनशिष्यति।।।।
माझी माता शत्रुघ्नाची देखरेख करण्यासाठी कदाचित जगेल; पण दुःखाने व्याकुळ वीरमाता कौसल्या नष्ट होईल।
Verse 17
अतिक्रान्तमतिक्रान्तमनवाप्य मनोरथम्।राज्ये राममनिक्षिप्य पिता मे विनशिष्यति।।।।
माझ्या पित्याच्या अभिलाषा एकामागून एक निष्फळ ठरतील; कारण रामाला राज्यसिंहासनावर न बसविताच ते प्राणत्याग करतील।
Verse 18
सिद्धार्थाः पितरं वृत्तं तस्मिन्काले ह्युपस्थिते।प्रेतकार्येषु सर्वेषु संस्करिष्यन्ति भूमिपम्।।।।
तो काळ येऊन माझे पिता त्या अवस्थेला पोहोचतील, तेव्हा भूमिपतीच्या सर्व प्रेतकार्य-संस्कारांना जे पूर्ण करतील, ते कृतार्थ होतील।
Verse 19
रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथाम्।हर्म्यप्रासादम्पन्नां सर्वरत्नविभूषिताम्।।।।गजाश्वरथसंबाधां तूर्यनादविनादिताम्।सर्वकल्याणसंपूर्णां हृष्टपुष्टजनाकुलाम्।।।।आरामोद्यानसंपूर्णां समाजोत्सवशालिनीम्।सुखिता विचरिष्यन्ति राजधानीं पितुर्मम।।।।
माझ्या पित्याची राजधानी रम्य चौक-चौरस्त्यांनी नटलेली, सुबक विभागलेल्या विशाल राजमार्गांनी युक्त, हर्म्य व प्रासादांनी समृद्ध आणि सर्व रत्नांनी विभूषित आहे। तेथे हत्ती-घोडे-रथांची गर्दी, तूर्यनादांचा गजर; सर्व कल्याणांनी परिपूर्ण, हर्षित व पुष्ट जनसमुदायाने भरलेली। आराम-उद्यानांनी संपन्न, सभा व उत्सवांनी शोभणारी—त्या नगरीत लोक सुखाने संचार करतील।
Verse 20
रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथाम्।हर्म्यप्रासादम्पन्नां सर्वरत्नविभूषिताम्।।2.86.19।।गजाश्वरथसंबाधां तूर्यनादविनादिताम्।सर्वकल्याणसंपूर्णां हृष्टपुष्टजनाकुलाम्।।2.86.20।।आरामोद्यानसंपूर्णां समाजोत्सवशालिनीम्।सुखिता विचरिष्यन्ति राजधानीं पितुर्मम।।2.86.21।।
माझ्या पित्याची राजधानी रम्य चौक-चौरस्त्यांनी नटलेली, सुबक विभागलेल्या विशाल राजमार्गांनी युक्त, हर्म्य व प्रासादांनी समृद्ध आणि सर्व रत्नांनी विभूषित आहे। तेथे हत्ती-घोडे-रथांची गर्दी, तूर्यनादांचा गजर; सर्व कल्याणांनी परिपूर्ण, हर्षित व पुष्ट जनसमुदायाने भरलेली। आराम-उद्यानांनी संपन्न, सभा व उत्सवांनी शोभणारी—त्या नगरीत लोक सुखाने संचार करतील।
Verse 21
रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथाम्।हर्म्यप्रासादम्पन्नां सर्वरत्नविभूषिताम्।।2.86.19।।गजाश्वरथसंबाधां तूर्यनादविनादिताम्।सर्वकल्याणसंपूर्णां हृष्टपुष्टजनाकुलाम्।।2.86.20।।आरामोद्यानसंपूर्णां समाजोत्सवशालिनीम्।सुखिता विचरिष्यन्ति राजधानीं पितुर्मम।।2.86.21।।
माझ्या पित्याची राजधानी रम्य चौक-चौरस्त्यांनी नटलेली, सुबक विभागलेल्या विशाल राजमार्गांनी युक्त, हर्म्य व प्रासादांनी समृद्ध आणि सर्व रत्नांनी विभूषित आहे। तेथे हत्ती-घोडे-रथांची गर्दी, तूर्यनादांचा गजर; सर्व कल्याणांनी परिपूर्ण, हर्षित व पुष्ट जनसमुदायाने भरलेली। आराम-उद्यानांनी संपन्न, सभा व उत्सवांनी शोभणारी—त्या नगरीत लोक सुखाने संचार करतील।
Verse 22
अपिसत्यप्रतिज्ञेन सार्धं कुशलिना वयं।निवृत्ते समये ह्यस्मिन् सुखिताः प्रविशेमहि।।।।
सत्यप्रतिज्ञ व कुशल अशा त्याच्यासह, हा नियत काळ संपल्यावर, आपण पुन्हा सुखाने अयोध्येत प्रवेश करू का?
Verse 23
परिदेवयमानस्य तस्यैवं सुमहात्मनः।तिष्ठतो राजपुत्रस्य शर्वरी साऽत्यवर्तत।।।।
अशा रीतीने विलाप करणारा तो महात्मा राजपुत्र तेथेच उभा असताना ती रात्रि निघून गेली।
Verse 24
प्रभाते विमले सूर्ये कारयित्वा जटा उभौ।अस्मिन् भागीरथीतीरे सुखं सन्तारितौ मया।।।।
निर्मळ सूर्य उगवता प्रभाती, याच भागीरथीच्या तीरावर मी त्या दोघांची जटा करवून घेतली आणि त्यांना सुखाने नदीपार करून दिले।
Verse 25
जटाधरौ तौ द्रुमचीरवाससौ महाबलौ कुञ्जरयूथपोपमौ।वरेषुचापासिधरौ परन्तपौ व्यपेक्षमाणौ सह सीतया गतौ।।।।
ते दोघे जटाधारी, वृक्षसालाच्या वस्त्रांनी आच्छादित, महाबलवान, हत्तींच्या कळपनेत्यासारखे; श्रेष्ठ धनुष्य-बाण व तलवार धारण करणारे, शत्रूंना ताप देणारे—सीतेसह चालताना सर्वत्र सावध नजरेने पाहत पुढे गेले।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the refusal of comfort in service of protection: Lakṣmaṇa remains awake, armed, to guard Rāma, while Guha mobilizes his people to keep watch. The ethical dilemma is whether one may accept rest and normal civic life when the rightful prince embraces hardship—answered here by choosing vigilant service and shared austerity.
The sarga teaches that dharma is verified through conduct under deprivation: true loyalty is not sentiment alone but disciplined protection, truthful speech, and willing hardship. It also underscores the paradox of power: Rāma, unbeatable in battle, accepts a grass-bed, showing that moral authority can exceed political sovereignty.
The Bhāgīrathī (Gaṅgā) riverbank and crossing function as a liminal landmark—transitioning from royal Ayodhyā to forest exile. Cultural markers include adopting jaṭā (ascetic hair), wearing bark garments, and the forest-chief’s ferrying hospitality, all signaling the formal entry into vānaprastha-like exile discipline.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.