Sarga 113
पादुकाप्रदानं भरतस्य निवृत्तिश्च (The Sandals Bestowed; Bharata’s Return Toward Ayodhya)
अयोध्याकाण्ड
या सर्गात संवादातून प्रतीकात्मक राज्यकारभाराकडे होणारा संक्रमण-प्रवास पूर्ण होतो. भरत शत्रुघ्न व मंत्रिवर्गासह श्रीरामांच्या पादुका घेऊन अयोध्येकडे परत निघतो. वसिष्ठ रामांना सांगतात की अयोध्येच्या “योगक्षेम” (सुरक्षा व कल्याण)ासाठी सुवर्णभूषित पादुका द्याव्यात; तेव्हा राम पूर्वाभिमुख होऊन विधिपूर्वक उभे राहून स्पष्टपणे “राज्यपालनासाठी” त्या पादुका भरतास प्रदान करतात. भरत दशरथांची चौदा वर्षांची प्रतिज्ञा दृढपणे उच्चारून वनवासाच्या अटी अचल धर्मवचन मानतो. भरद्वाज भरताच्या सहज कुलीनतेचे स्तवन करतात; सद्गुण त्याच्यात स्वभावतः स्थिर आहेत असे ते म्हणतात, आणि अशा धर्मात्म्या पुत्रामुळे दशरथ आजही जणू जीवंत आहेत असे प्रतिपादन करतात. पुढे रथ, घोडे व हत्तींसह सेना परत वळते; यमुना-गंगेचे पार होणे व शृंगिबेरपूरात प्रवेश यांचा उल्लेख येतो. अखेरीस अयोध्या दिसते—निस्तब्ध, उदास व शोभाहीन; ते दृश्य पाहून भरत शोकाकुल होऊन सारथ्याला करुण शब्दांनी संबोधतो.
Shlokas
Verse 1
तत श्शिरसि कृत्वा तु पादुके भरतस्तदा।आरुरोह रथं हृष्टः शत्रुघ्नेन समन्वितः।।।।
मग भरताने पादुका शिरावर धारण करून, शत्रुघ्नासह, हर्षित होऊन रथावर आरूढ झाला।
Verse 2
वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिश्च दृढव्रतः।अग्रतः प्रययु स्सर्वे मन्त्रिणो मन्त्रपूजिताः।।।।
वसिष्ठ, वामदेव आणि दृढव्रती जाबाली—तसेच मंत्रपरामर्शासाठी पूज्य मानलेले सर्व मंत्री—सर्वांच्या पुढे पुढे निघाले।
Verse 3
मन्दाकिनीं नदीं रम्यां प्राङ्मुखास्ते ययुस्तदा।प्रदक्षिणं च कुर्वाणाश्चित्रकूटं महागिरिम्।।।।
तेव्हा ते पूर्वाभिमुख होऊन रम्य मन्दाकिनी नदीकडे गेले आणि महागिरी चित्रकूटाची प्रदक्षिणा करीत पुढे निघाले।
Verse 4
पश्यन्धातुसहस्राणि रम्याणि विविधानि च।प्रययौ तस्य पार्श्वेन ससैन्यो भरतस्तदा।।।।
असंख्य रम्य व विविध धातू पाहात, तेव्हा सैन्यासह भरत त्या पर्वताच्या कडेकडेने पुढे गेला।
Verse 5
अदूराच्चित्रकूटस्य ददर्श भरतस्तदा।आश्रमं यत्र स मुनिर्भरद्वाजः कृतालयः।।।।
चित्रकूटापासून फारसे दूर नाही, तेव्हा भरताने तो आश्रम पाहिला, जिथे मुनि भरद्वाजांनी आपले निवासस्थान केले होते।
Verse 6
स तमाश्रममागम्य भरद्वाजस्य बुद्धिमान्।अवतीर्य रथात्पादौ ववन्दे भरतस्तदा।।।।
तो आश्रम गाठून बुद्धिमान भरत रथातून उतरला आणि तेव्हा भरद्वाज मुनींच्या चरणांना वंदन केले।
Verse 7
ततो हृष्टो भरद्वाजो भरतं वाक्यमब्रवीत्।अपि कृत्यं कृतं तात रामेण च समागतम्।।।।
तेव्हा हर्षित भरद्वाजांनी भरतास म्हटले— “तात, ज्या कार्यासाठी तू आला होतास ते पूर्ण झाले काय? आणि श्रीरामांचे दर्शन झाले काय?”
Verse 8
एवमुक्त स्स तु ततो भरद्वाजेन धीमता।प्रत्युवाच भरद्वाजं भरतो धर्मवत्सलः।।।।
बुद्धिमान भरद्वाजांनी असे म्हटल्यावर धर्मवत्सल भरताने तेव्हा भरद्वाजांना प्रत्युत्तर दिले।
Verse 9
स याच्यमानो गुरुणा मया च दृढविक्रमः।राघवः परमप्रीतो वसिष्ठं वाक्यमब्रवीत्।।।।
गुरुजनांनी आणि माझ्याही विनंतीने याचना केली तरी दृढ पराक्रमी राघव अत्यंत प्रसन्न होऊन वसिष्ठांना हे वचन म्हणाला।
Verse 10
पितुः प्रतिज्ञां तामेव पालयिष्यामि तत्त्वतः।चतुर्दश हि वर्षाणि या प्रतिज्ञा पितुर्मम।।।।
मी पित्याची तीच प्रतिज्ञा यथार्थपणे पाळीन—माझ्या पित्याची जी चौदा वर्षांची प्रतिज्ञा आहे तीच।
Verse 11
एवमुक्तो महाप्राज्ञो वसिष्ठः प्रत्युवाच ह।वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं राघवं वचनं महत्।।।।
असे ऐकून महाप्राज्ञ, वाक्यज्ञ व वाक्कुशल वसिष्ठ ऋषींनी राघव (राम) यांस गंभीर व महान वचनांनी प्रत्युत्तर दिले।
Verse 12
एते प्रयच्छ संहृष्टः पादुके हेमभूषिते।अयोध्यायां महाप्राज्ञ योगक्षेमकरे तव।।।।
हे महाप्राज्ञ! आनंदाने या सुवर्णभूषित दोन पादुका प्रदान करा; त्या तुमच्या वतीने अयोध्येचा योगक्षेम करणाऱ्या ठरतील।
Verse 13
एवमुक्तो वसिष्ठेन राघवः प्राङ्मुखः स्थितः।पादुके ह्यधिरुह्यैते मम राज्याय वै ददौ।।।।
वसिष्ठांनी असे सांगितल्यावर राघव पूर्वाभिमुख उभे राहिले; त्या पादुका धारण करून त्यांनी माझ्या राज्यकारभारासाठी मला त्या दिल्या।
Verse 14
निवृत्तोऽहमनुज्ञातो रामेण सुमहात्मना।अयोध्यामेव गच्छामि गृहीत्वा पादुके शुभे।।।।
महात्मा रामांच्या अनुमतीने मी परत निघालो आहे; या शुभ पादुका घेऊन मी अयोध्येलाच जात आहे।
Verse 15
एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मनः।भरद्वाजश्शुभतरं मुनिर्वाक्यमुवाच तम्।।।।
महात्मा भरताची ही शुभ वाणी ऐकून मुनि भरद्वाजांनी त्याला आणखी अधिक शुभ असे वचन सांगितले।
Verse 16
नैतच्चित्रं नरव्याघ्र शीलवृत्तवतां वर।यदार्यं त्वयि तिष्ठेत्तु निम्ने सृष्टमिवोदकम्।।।।
हे नरव्याघ्र, शीलवृत्तवानांमध्ये श्रेष्ठा! यात आश्चर्य नाही; कारण आर्यभाव तुझ्यात वसतो—जसा उतारावर सोडलेला जल स्वभावतः खाली वाहतो।
Verse 17
अमृत स्समहाबाहुः पिता दशरथस्तव।यस्य त्वमीदृश: पुत्रो धर्मज्ञो धर्मवत्सलः।।।।
तुझा महाबाहु पिता दशरथ खरे तर मृत नाही; कारण त्याचा तू असा पुत्र आहेस—धर्म जाणणारा आणि धर्मावर प्रेम करणारा।
Verse 18
तमृषिं तु महात्मानमुक्तवाक्यं कृताञ्जलिः।आमन्त्रयितुमारेभे चरणावुपगृह्य च।।।।
मग हात जोडून, तसे वचन बोलून झालेल्या त्या महात्मा ऋषीजवळ जाऊन, त्यांचे चरण धरून भरत निरोप घेऊ लागला।
Verse 19
ततः प्रदक्षिणं कृत्वा भरद्वाजं पुनः पुनः।भरतस्तु ययौ श्रीमानयोध्यां सह मन्त्रिभिः।।।।
त्यानंतर भरद्वाजांची पुन्हा पुन्हा प्रदक्षिणा करून, श्रीमान भरत मंत्र्यांसह अयोध्येकडे निघाला।
Verse 20
यानैश्च शकटैश्चैव हयैर्नागैश्च सा चमूः।पुनर्निवृत्ता विस्तीर्णा भरतस्यानुयायिनी।। ।।
रथ, शकट, घोडे व हत्ती यांसह भरताच्या मागोमाग चाललेली ती विस्तीर्ण सेना पुन्हा वळून अयोध्येकडे परत निघाली।
Verse 21
ततस्ते यमुनां दिव्यां नदीं तीर्त्वोर्मिमालिनीम्।ददृशुस्तां पुन स्सर्वे गङ्गां शुभजलां नदीम्।।।।
त्यानंतर लाटांनी अलंकृत दिव्य यमुना पार करून ते सर्व पुन्हा शुभ जल असलेल्या गंगा नदीचे दर्शन घेऊ लागले।
Verse 22
तां रम्यजलसंपूर्णां सन्तीर्य सहबान्धवःशृङ्गिबेरपुरं रम्यं प्रविवेश ससैनिकः।शृङ्गिबेरपुराद्भूय स्त्वयोध्यां सन्ददर्श ह।।।।
रम्य जलाने परिपूर्ण गंगा पार करून भरत बंधु-बांधव व सैन्यासह रमणीय शृंगिबेरपुरात प्रवेशला; आणि शृंगिबेरपुराहून त्याने पुन्हा अयोध्येचे दर्शन घेतले।
Verse 23
अयोध्यां च ततो दृष्ट्वा पित्रा भ्रात्रा विवर्जिताम्।भरतो दुःख सन्तप्त स्सारथिं चेदमब्रवीत्।।।।
त्यानंतर पिता व बंधूंविना झालेली अयोध्या पाहून दुःखाने संतप्त भरताने सारथ्यास हे वचन सांगितले।
Verse 24
सारथे पश्य विध्वस्ता साऽयोध्या न प्रकाशते।निराकारा निरानन्दा दीना प्रतिहतस्वरा।।।।
सारथे, पाहा—ही अयोध्या जणू विध्वस्त झाली आहे; आता तिचा तेजस्वीपणा उरलेला नाही। ती निराकार, निरानंद, दीन आणि स्तब्धस्वर भासते।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the transfer of regnal authority without personal appropriation: Bharata accepts Rāma’s pādukā as the emblem of rule while reaffirming that the kingdom’s legitimacy remains with the exiled heir, thereby resolving a succession dilemma through renunciation and symbolic governance.
Speech as binding moral law is central: Bharata insists on honoring Daśaratha’s promise “in truth,” and the sages frame virtue as self-evident conduct rather than rhetoric—dharma resides naturally in a disciplined character, sustaining both family continuity and public order.
The return route marks a cultural geography of north Indian sacred space—Chitrakūṭa and the Mandākinī, crossings of Yamunā and Gaṅgā, entry into Śṛṅgiberapura—culminating in Ayodhyā, whose altered soundscape and mood function as a civic index of royal absence.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.