Sarga 83
अयोध्याकाण्डे त्र्यशीति तमः सर्गः — Bharata’s Departure and Encampment on the Gaṅgā (Śṛṅgīberapura)
अयोध्याकाण्ड
या सर्गात भरत पहाटे उत्तम रथात आरूढ होऊन, रामदर्शनाच्या तीव्र ओढीने प्रेरित होऊन प्रस्थान करतो. पुढे मंत्री व पुरोहित सूर्यप्रभ रथांवर जातात. सैन्याचीही विधिवत मोजणी येते—हत्ती, रथ आणि अश्वारूढ—यातून राज्यशक्तीचा हा संचलन विजयासाठी नव्हे, तर रामाशी समेट व धर्मस्थापनेसाठी आहे, हे सूचित होते. कैकेयी, सुमित्रा व कौसल्या तेजस्वी वाहनात प्रवास करतात; नगरजनही आनंदपूर्ण एकजुटीने मागोमाग येतात आणि रामगुणांचे स्मरण करून सामूहिक शोकावर उपाय करतात। या अध्यायात कारागीर, व्यापारी, सेवावर्ग, नट-गायक, मच्छीमार इत्यादी अनेक व्यवसायसमूहांची नोंद आहे; त्यामुळे अयोध्येच्या समाजजीवनाचा व्यापक पट उलगडतो. रथ, गाड्या, घोडे व हत्तींसह दीर्घ प्रवासानंतर ताफा गंगेच्या तीरावर, शृंगीबेरपूराजवळ, गुहाच्या प्रदेशात पोहोचतो; गुह हा सावध, सुशासित आणि रामाचा मित्र म्हणून वर्णिला आहे. पक्ष्यांनी शोभलेल्या नदीकाठी सैन्य थांबते; भरत मंत्र्यांना सोयीप्रमाणे छावणी उभारण्याची आज्ञा देतो, दुसऱ्या दिवशी नदी पार करण्याचा निश्चय करतो आणि दिवंगत राजासाठी जलांजली अर्पण करण्याचा संकल्प करतो। सर्गाच्या शेवटी भरत रामाला परत आणण्याचे उपाय मनात ठरवतो—राजकीय कृतीही त्याच्यासाठी नीतिमय पुनर्स्थापन व धर्माची पुनर्प्रतिष्ठा ठरते।
Shlokas
Verse 1
तत स्समुत्थितः काल्यमास्थाय स्यन्दनोत्तमम्।प्रययौ भरतश्शीघ्रं रामदर्शनकाङ्क्षया।।2.83.1।।
त्यानंतर पहाटे उठून भरत उत्तम रथावर आरूढ झाले। श्रीरामदर्शनाची उत्कंठा बाळगून ते वेगाने निघाले॥
Verse 2
अग्रतः प्रययुस्तस्य सर्वे मन्त्रिपुरोधसः।अधिरुह्य हयैर्युक्तान्रथान्सूर्यरथोपमान्।।2.83.2।।
त्याच्या पुढे सर्व मंत्री व पुरोहित निघाले; घोड्यांनी युक्त, सूर्यरथासारखे तेजस्वी रथ चढून ते गेले।
Verse 3
नवनागसहस्राणि कल्पितानि यथाविधि।अन्वयुर्भरतं यान्तमिक्ष्वाकुकुलनन्दनम्।।2.83.3।।
विधिपूर्वक सजविलेले नऊ हजार गजराज, इक्ष्वाकुकुलनंदन भरत निघताच त्याच्या मागोमाग चालू लागले।
Verse 4
षष्टी रथसहस्राणि धन्विनो विविधायुधाः।अन्वयुर्भरतं यान्तं राजपुत्रं यशस्विनम्।।2.83.4।।
धनुर्धारी व विविध शस्त्रांनी सज्ज असे साठ हजार रथ, यशस्वी राजपुत्र भरत जात असता त्याच्या मागे चालले।
Verse 5
शतं सहस्राण्यश्वानां समारूढानि राघवम्।अन्वयुर्भरतं यान्तं सत्यसन्धं जितेन्द्रियम्।।2.83.5।।
स्वारांनी आरूढ असे एक लाख घोडे, सत्यसंध व जितेंद्रिय भरत निघताच त्याच्या मागोमाग चालले।
Verse 6
कैकेयी च सुमित्रा च कौसल्या च यशस्विनी।रामानयनसंहृष्टा ययुर्यानेन भास्वता।।2.83.6।।
रामाला परत आणण्याच्या आशेने हर्षित झालेल्या कैकेयी, सुमित्रा आणि यशस्विनी कौसल्या, तेजस्वी यानात बसून निघाल्या।
Verse 7
प्रयाताश्चार्यसङ्घाता रामं द्रष्टुं सलक्ष्मणम्।तस्यैव च कथाश्चित्राः कुर्वाणा हृष्टमानसाः।।2.83.7।।
आदरणीय नागरिकांचे समूहही लक्ष्मणासह रामाचे दर्शन घ्यावयास निघाले; हर्षित मनाने ते त्याच्या विविध रम्य कथांचे वर्णन करीत चालले।
Verse 8
मेघश्यामं महाबाहुं स्थिरसत्त्वं दृढव्रतम्।कदा द्रक्ष्यामहे रामं जगत श्शोकनाशनम्।।2.83.8।।
मेघश्याम, महाबाहु, स्थिरसत्त्व व दृढव्रत, जगताचा शोक नाश करणाऱ्या श्रीरामांचे दर्शन आम्हांस केव्हा होईल?
Verse 9
दृष्ट एव हि न श्शोकमपनेष्यति राघवः।तम स्सर्वस्य लोकस्य समुद्यन्निव भास्करः।।2.83.9।।
राघवांचे केवळ दर्शन झाले तरी शोक नाहीसा होईल—जसा उगवता सूर्य सर्व लोकांचा अंधार दूर करतो.
Verse 10
इत्येवं कथयन्तस्ते सम्प्रहृष्टाः कथा श्शुभाः।परिष्वजानाश्चान्योन्यं ययुर्नागरिका जनाः।।2.83.10।।
अशा रीतीने शुभ कथा सांगत ते नगरवासी अत्यंत आनंदित झाले। परस्परांना आलिंगन देत ते पुढे निघाले॥
Verse 11
ये च तत्रापरे सर्वे सम्मता ये च नैगमाः।रामं प्रति ययुर्हृष्टा स्सर्वाः प्रकृतयस्तथा।।2.83.11।।
तेथे असलेले इतर सर्व—मान्य नागरिक व व्यापारी—तसेच सर्व प्रजाजनही हर्षित होऊन श्रीरामांकडे निघाले॥
Verse 12
मणिकाराश्च ये केचित्कुम्भकाराश्च शोभनाः।सूत्रकर्मकृतश्चैव ये च शस्त्रोपजीविनः।2.83.12।।मयूरकाः क्राकचिका रोचका वेधकास्तथा।दन्तकारा स्सुधाकारा स्तथा गन्धोपजीविनः।।2.83.13।।सुवर्णकाराः प्रख्यातास्तथा कम्बलधावकाः।स्नापकोष्णोदका वैद्याधूपकाश्शौण्डिकास्तथा।।2.83.14।।रजकास्तुन्नवायाश्च ग्रामघोषमहत्तराः।शैलूषाश्च सह स्त्रीभिर्ययुः कैवर्तकास्तथा।।2.83.15।।
मणीकार, शोभिवंत कुंभार, विणकर व शस्त्रकर्मावर उपजीविका करणारे; मयूरपिसांचे अलंकार करणारे, करवतीचे काम करणारे, लहानसहान दागिने बनविणारे व छिद्र करणारे; दंतकार, चुना-गारा करणारे व सुगंधी द्रव्य विकणारे; प्रसिद्ध सुवर्णकार, कम्बल धुणारे; उष्णस्नान देणारे सेवक, वैद्य, धूप विकणारे व मद्यविक्रेते; धोबी, शिंपी, ग्राम-घोषचे प्रमुख; स्त्रियांसह नट-नटी आणि मासेमार—हे सर्व भरताच्या मागोमाग श्रीरामदर्शनाच्या उत्कंठेने निघाले॥
Verse 13
मणिकाराश्च ये केचित्कुम्भकाराश्च शोभनाः।सूत्रकर्मकृतश्चैव ये च शस्त्रोपजीविनः।2.83.12।।मयूरकाः क्राकचिका रोचका वेधकास्तथा।दन्तकारा स्सुधाकारा स्तथा गन्धोपजीविनः।।2.83.13।।सुवर्णकाराः प्रख्यातास्तथा कम्बलधावकाः।स्नापकोष्णोदका वैद्याधूपकाश्शौण्डिकास्तथा।।2.83.14।।रजकास्तुन्नवायाश्च ग्रामघोषमहत्तराः।शैलूषाश्च सह स्त्रीभिर्ययुः कैवर्तकास्तथा।।2.83.15।।
मणीकार, शोभिवंत कुंभार, विणकर व शस्त्रकर्मावर उपजीविका करणारे; मयूरपिसांचे अलंकार करणारे, करवतीचे काम करणारे, लहानसहान दागिने बनविणारे व छिद्र करणारे; दंतकार, चुना-गारा करणारे व सुगंधी द्रव्य विकणारे; प्रसिद्ध सुवर्णकार, कम्बल धुणारे; उष्णस्नान देणारे सेवक, वैद्य, धूप विकणारे व मद्यविक्रेते; धोबी, शिंपी, ग्राम-घोषचे प्रमुख; स्त्रियांसह नट-नटी आणि मासेमार—हे सर्व भरताच्या मागोमाग श्रीरामदर्शनाच्या उत्कंठेने निघाले॥
Verse 14
मणिकाराश्च ये केचित्कुम्भकाराश्च शोभनाः।सूत्रकर्मकृतश्चैव ये च शस्त्रोपजीविनः।2.83.12।।मयूरकाः क्राकचिका रोचका वेधकास्तथा।दन्तकारा स्सुधाकारा स्तथा गन्धोपजीविनः।।2.83.13।।सुवर्णकाराः प्रख्यातास्तथा कम्बलधावकाः।स्नापकोष्णोदका वैद्याधूपकाश्शौण्डिकास्तथा।।2.83.14।।रजकास्तुन्नवायाश्च ग्रामघोषमहत्तराः।शैलूषाश्च सह स्त्रीभिर्ययुः कैवर्तकास्तथा।।2.83.15।।
मणीकार, शोभिवंत कुंभार, विणकर व शस्त्रकर्मावर उपजीविका करणारे; मयूरपिसांचे अलंकार करणारे, करवतीचे काम करणारे, लहानसहान दागिने बनविणारे व छिद्र करणारे; दंतकार, चुना-गारा करणारे व सुगंधी द्रव्य विकणारे; प्रसिद्ध सुवर्णकार, कम्बल धुणारे; उष्णस्नान देणारे सेवक, वैद्य, धूप विकणारे व मद्यविक्रेते; धोबी, शिंपी, ग्राम-घोषचे प्रमुख; स्त्रियांसह नट-नटी आणि मासेमार—हे सर्व भरताच्या मागोमाग श्रीरामदर्शनाच्या उत्कंठेने निघाले॥
Verse 15
मणिकाराश्च ये केचित्कुम्भकाराश्च शोभनाः।सूत्रकर्मकृतश्चैव ये च शस्त्रोपजीविनः।2.83.12।।मयूरकाः क्राकचिका रोचका वेधकास्तथा।दन्तकारा स्सुधाकारा स्तथा गन्धोपजीविनः।।2.83.13।।सुवर्णकाराः प्रख्यातास्तथा कम्बलधावकाः।स्नापकोष्णोदका वैद्याधूपकाश्शौण्डिकास्तथा।।2.83.14।।रजकास्तुन्नवायाश्च ग्रामघोषमहत्तराः।शैलूषाश्च सह स्त्रीभिर्ययुः कैवर्तकास्तथा।।2.83.15।।
मणीकार, शोभिवंत कुंभार, विणकर व शस्त्रकर्मावर उपजीविका करणारे; मयूरपिसांचे अलंकार करणारे, करवतीचे काम करणारे, लहानसहान दागिने बनविणारे व छिद्र करणारे; दंतकार, चुना-गारा करणारे व सुगंधी द्रव्य विकणारे; प्रसिद्ध सुवर्णकार, कम्बल धुणारे; उष्णस्नान देणारे सेवक, वैद्य, धूप विकणारे व मद्यविक्रेते; धोबी, शिंपी, ग्राम-घोषचे प्रमुख; स्त्रियांसह नट-नटी आणि मासेमार—हे सर्व भरताच्या मागोमाग श्रीरामदर्शनाच्या उत्कंठेने निघाले॥
Verse 16
समाहिता वेदविदो ब्राह्मणा वृत्तसम्मताः।गोरथैर्भरतं यान्तमनुजग्मु स्सहस्रशः।।2.83.16।।
समाहितचित्त, वेदवेत्ते व सदाचाराने मान्य असे ब्राह्मण गोरथांवर आरूढ होऊन निघालेल्या भरताच्या मागे हजारोंनी चालते झाले।
Verse 17
सुवेषा श्शुद्धवसनास्ताम्रमृष्टानुलेपनाः।सर्वे ते विविधैर्यानै श्शनैर्भरतमन्वयुः।।2.83.17।।
सुशोभित, स्वच्छ वस्त्र परिधान केलेले व उजळ तांबूस चंदनलेप लावलेले ते सर्व जण विविध यानांनी हळूहळू भरताच्या मागे गेले।
Verse 18
प्रहृष्टमुदिता सेना साऽन्वयात्कैकयीसुतम्।भ्रातुरानयने यान्तं भरतं भ्रातृवत्सलम्।।2.83.18।।
हर्षाने प्रफुल्ल झालेली ती सेना, भ्रातृप्रेमाने ओथंबलेल्या कैकेयीपुत्र भरताच्या मागोमाग निघाली; तो आपल्या भावाला परत आणावयास जात होता।
Verse 19
ते गत्वा दूरमध्वानं रथयानाश्वकुञ्जरैः।समासेदुस्ततो गङ्गां शृङ्गीबेरपुरं प्रति।।2.83.19।।यत्र रामसखो वीरो गुहो ज्ञातिगणैर्वृतः।निवसत्यप्रमादेन देशं तं परिपालयन्।।2.83.20।।
रथ, वाहने, घोडे व हत्ती यांसह दूरचा प्रवास करून ते पुढे श्रीङ्गीबेरपुराच्या दिशेने गंगेपाशी येऊन पोहोचले।
Verse 20
ते गत्वा दूरमध्वानं रथयानाश्वकुञ्जरैः।समासेदुस्ततो गङ्गां शृङ्गीबेरपुरं प्रति।।2.83.19।।यत्र रामसखो वीरो गुहो ज्ञातिगणैर्वृतः।निवसत्यप्रमादेन देशं तं परिपालयन्।।2.83.20।।
रथ, वाहने, घोडे व हत्ती यांसह दूरचा प्रवास करून ते पुढे श्रीङ्गीबेरपुराच्या दिशेने गंगेपाशी येऊन पोहोचले।
Verse 21
उपेत्य तीरं गङ्गायाश्चक्रवाकैरलङ्कृतम्।व्यवातिष्ठत सा सेना भरतस्यानुयायिनी।।2.83.21।।
चकवाक पक्ष्यांनी शोभलेल्या गंगेच्या तीरावर पोहोचून, भरताच्या मागोमाग आलेली ती सेना तेथेच थांबली।
Verse 22
निरीक्ष्यानुगतां सेनां तां च गङ्गां शिवोदकाम्।भरतस्सचिवान्सर्वानब्रवीद्वाक्यकोविदः।।2.83.22।।
मागून आलेली सेना आणि शुभ जल असलेली गंगा पाहून, वाणीमध्ये निपुण भरताने सर्व सचिवांना संबोधून सांगितले।
Verse 23
निवेशयत मे सैन्यमभिप्रायेण सर्वतः।विश्रान्ताः प्रतरिष्यामश्श्व इदानीमिमां नदीम्।।2.83.23।।
माझे सैन्य सर्व बाजूंनी सोयीप्रमाणे तळ देऊ द्या। विश्रांती झाल्यावर उद्या आपण ही नदी पार करू।
Verse 24
दातुं च तावदिच्छामि स्वर्गतस्य महीपतेः।और्ध्वदेहनिमित्तार्थमवतीर्योदकं नदीम्।।2.83.24।।
स्वर्गस्थ महाराजांच्या और्ध्वदेहिक कर्मासाठी आत्ता मी नदीत उतरून तर्पणार्थ जल अर्पण करू इच्छितो।
Verse 25
तस्यैवं ब्रुवतोऽमात्यास्तथेत्युक्त्वा समाहिताः।न्यवेशयंस्तां छन्देन स्वेन स्वेन पृथक्पृथक्।।2.83.25।।
तो असे बोलताच, संयत व सावध अमात्यांनी ‘तथास्तु’ म्हणत मान्यता दिली आणि प्रत्येकाने आपल्या सोयीने वेगवेगळ्या विभागांत सैन्याचा तळ बसविला।
Verse 26
निवेश्य गङ्गामनु तां महानदीं चमूं विधानैः परिबर्हशोभिनीम्।उवास रामस्य तदा महात्मनो विचिन्तयानो भरतो निवर्तनम्।।2.83.26।।
महानदी गंगेच्या काठी राजचिन्हांनी शोभणाऱ्या त्या विशाल सेनेचा विधिपूर्वक तळ बसवून, भरत तेथे महात्मा रामांना परत आणण्याचा विचार करीत राहिला।
Inside Sarga 83
Voices in this sarga
- Bharata
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Bharata’s state-backed journey framed not as coercion but as ethical retrieval—mobilizing royal power to restore rightful order by seeking Rama, while also honoring the deceased king through prescribed water-libations.
Legitimate authority is shown as grounded in restraint, speech-competence, and ritual responsibility: Bharata pauses to rest the army, schedules a lawful crossing, and prioritizes ancestral rites—modeling governance as disciplined dharma rather than impulsive force.
The Gaṅgā riverbank near Śṛṅgīberapura is central, along with Guha’s vigilantly governed territory; culturally, the sarga highlights civic guild participation and the rite of offering water (udaka) for the departed king’s aurdhva-deha welfare.
Ask anything about Sarga 83 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.