Sarga 73

Verse 1

सश्रूत्वा तु पितरं वृत्तं भ्रातरौ च विवासितौ।भरतो दुःखसन्तप्त इदं वचनमब्रवीत्।।।।

पित्याचे निधन आणि दोन्ही भावांचे वनवास ऐकून, दुःखाने संतप्त भरताने हे वचन उच्चारले।

Verse 2

किं नु कार्यं हतस्येह मम राज्येन शोचतः।विहीनस्याथ पित्रा च भ्रात्रा पितृसमेन च।।।।

विपत्तिने आहत व शोकाकुल झालेल्या मला—पित्याविना आणि पितृतुल्य भावाविना—आता या राज्याचा काय उपयोग?

Verse 3

दुःखे मे दुःखमकरोर्व्रणे क्षारमिवादधाः।राजानं प्रेतभावस्थं कृत्वा रामं च तापसम्।।।।

माझ्या दुःखावर तू आणखी दुःख वाढवलेस—जणू जखमेवर मीठ चोळलेस. राजाला मृतप्राय केलेस आणि रामाला वनवासी तपस्वी बनवलेस.

Verse 4

कुलस्य त्वमभावाय कालरात्रिरिवाऽगता।अङ्गारमुपगूह्य स्म पिता मे नावबुद्धवान्।।।।

या कुलाच्या विनाशासाठी तू जणू कालरात्रि होऊन आली आहेस। तुला आलिंगन देताना माझ्या पित्याला कळले नाही की तो जळता अंगारच कवटाळीत आहे।

Verse 5

मृत्युमापादितो पिता त्वया मे पापदर्शिनि।सुखं परिहृतं मोहात्कुलेऽस्मिन्कुलपांसनि।।।।

हे पापदृष्टी स्त्री! तुझ्यामुळे माझ्या पित्याला मृत्यू प्राप्त झाला। हे कुलकलंक! मोहाने तू या घरातील सुख हिरावून घेतलेस।

Verse 6

त्वां प्राप्य हि पिता मेऽद्य सत्यसन्धो महायशाः।तीव्रदुःखाभिसन्तप्तो वृत्तो दशरथो नृपः।।।।

तुझ्या प्रभावाखाली पडून माझे पिता—सत्यप्रतिज्ञ, महायशस्वी राजा दशरथ—तीव्र दुःखाने दग्ध होऊन आज परलोकास गेले।

Verse 7

विनाशितो महाराजः पिता मे धर्मवत्सलः।कस्मात्प्रव्राजितो रामः कस्मादेव वनं गतः।।।।

धर्मवत्सल माझे पिता, ते महाराज, का नष्ट झाले? कोणत्या कारणाने रामाला वनवासास पाठविले—आणि तो का वनात गेला?

Verse 8

कौसल्या च सुमित्रा च पुत्रशोकाभिपीडिते।दुष्करं यदि जीवेतां प्राप्य त्वां जननीं मम।।।।

कौसल्या आणि सुमित्रा पुत्रशोकाने पीडित आहेत; त्यांच्यावर माझी जननी तू येऊन बसलीस—अशा स्थितीत त्यांचे जगणेही कठीण आहे।

Verse 9

ननुत्वार्योऽपि धर्मात्मा त्वयि वृतिमनुत्तमाम्।वर्तते गुरुवृत्तिज्ञो यथा मातरि वर्तते।।।।

तरीही आर्य, धर्मात्मा राम—गुरुजनांविषयी योग्य वर्तन जाणणारा—तुझ्याशी मातेसारखेच अनुत्तम व निर्मळ मर्यादेने वागला।

Verse 10

तथा ज्येष्ठा हि मे माता कौसल्या दीर्घदर्शिनी।त्वयि धर्मं समास्थाय भगिन्यामिव वर्तते।।।।

तसेच माझी ज्येष्ठ माता, दीर्घदर्शिनी कौसल्या, धर्मात स्थिर राहून तुझ्याशी सख्ख्या भगिनीसारखा व्यवहार करते।

Verse 10

तथा ज्येष्ठा हि मे माता कौसल्या दीर्घदर्शिनी।त्वयि धर्मं समास्थाय भगिन्यामिव वर्तते।।।।

तसेच माझी ज्येष्ठ माता, दीर्घदर्शिनी कौसल्या, धर्मात स्थिर राहून तुझ्याशी सख्ख्या भगिनीसारखा व्यवहार करते।

Verse 11

तस्याः पुत्रं कृताऽत्मानं चीरवल्कलवाससम्।प्रस्थाप्य वनवासाय कथं पापे न शोचसि।।।।

तिच्या पुत्राला—कृतात्मा, चीर-वल्कल परिधान केलेला—वनवासासाठी पाठवून, हे पापिणी, तू कशी शोक करत नाहीस, पश्चात्ताप करत नाहीस?

Verse 12

अपापदर्शनं शूरं कृतात्मानं यशस्विनम्।प्रव्राज्य चीरवसनं किन्नु पश्यसि कारणम्।।।।

जो पापाकडे कधी पाहतही नाही—शूर, संयमी व यशस्वी—त्याला चीरवस्त्र घालून वनात हाकलले; मग तू यात कोणते कारण पाहतेस?

Verse 13

लुब्धाया विदितो मन्ये न तेऽहं राघवं प्रति।तथाह्यनर्धो राज्यार्थं त्वयाऽनीतो महानयम्।।।।

तू लोभी आहेस, म्हणून मला वाटते राघवाविषयीची माझी भक्ती तुला कळत नाही; कारण राज्यासाठी तू हा महान् अनर्थ, ही मोठी आपत्ती, ओढवून आणलीस।

Verse 14

अहं हि पुरुषव्याघ्रावपश्यन्रामलक्ष्मणौ।केन शक्तिप्रभावेन राज्यं रक्षितुमुत्सहे।।।।

पुरुष-व्याघ्र राम-लक्ष्मणांना न पाहता, कोणत्या शक्ती-प्रभावाच्या बळावर मी हे राज्य रक्षण करण्याचे धाडस करू?

Verse 15

तं हि नित्यं महाराजो बलवन्तं महाबलः।उपाश्रितोऽभूद्धर्मात्मा मेरुर्मेरुवनं यथा।।।।

तो धर्मात्मा, महाबलवान महाराज सदैव बलवान रामाचा आश्रय घेत असे—जसा मेरु पर्वत मेरुवनाच्या आधाराने स्थिर असतो।

Verse 16

सोऽहं कथमिमं भारं महाधुर्यसमुद्धृतम्।दम्योधुरमिवाऽऽसाद्य वहेयं केनचौजसा।। ।।

हा भार—जो महाधुरंधर, सुयोजित वृषभास योग्य आहे—मी कसा वाहू? जड जुव्यापुढे उभ्या असलेल्या अजाण वासरासारखा, कोणत्या बळावर मी तो पेलू?

Verse 17

अथवा मे भवेच्छक्तिर्योगैर्बुद्धिबलेन वा।सकामां न करिष्यामि त्वामहं पुत्रगर्धिनीम्।।।।

उपाय-युक्तीने किंवा बुद्धिबळाने मला शक्ती मिळाली तरी, हे पुत्रगर्धिनी, मी तुला तुझे इच्छित साध्य पूर्ण करू देणार नाही.

Verse 18

न मे विकाङ्क्षा जायेत त्यक्तुं त्वां पापनिश्चयाम्।यदि रामस्य नावेक्षा त्वयि स्यान्मातृवत्सदा।।।।

रामाने तुला नेहमी मातेसारखे मानले नसते, तर पापदृढ निश्चय असलेल्या तुला सोडून देण्यात मला कसलाही संकोच झाला नसता.

Verse 19

उत्पन्नातु कथं बुद्धिस्तवेयं पापदर्शिनि।साधुचारित्रविभ्रष्टे पूर्वेषां नो विगर्हिता।।।।

हे पापदर्शिनी, सदाचारभ्रष्टे! आमच्या पूर्वजांना निंद्य ठरविणारी ही बुद्धी तुझ्या ठायी कशी उत्पन्न झाली?

Verse 20

अस्मिन्कुले हि पूर्वेषां ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते।अपरे भ्रातरस्तस्मिन्प्रवर्तन्ते समाहिताः।।।।

या कुलात पूर्वपरंपरेनुसार ज्येष्ठच राज्याभिषेक पावतो. इतर बंधू त्याच्याप्रती संयमी व एकचित्त राहून निष्ठेने वागतात॥

Verse 21

न हि मन्ये नृशंसे त्वं राजधर्ममवेक्षसे।गतिं वा न विजानासि राजवृत्तस्य शाश्वतीम्।।।।

अरे नृशंस! तू राजधर्माकडे पाहतोस असे मला वाटत नाही. राजवर्तनाची शाश्वत गती व त्याचे फलित तुला कळत नाही॥

Verse 22

सततं राजवृत्ते हि ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते।राज्ञामेतत्समं तत्स्यादिक्ष्वाकूणां विशेषतः।।।।

स्थापित राजरीतीनुसार नेहमी ज्येष्ठच राज्याभिषेक पावतो. हा नियम सर्व राजांस समान; इक्ष्वाकुकुलात तर विशेषच॥

Verse 23

तेषां धर्मैकरक्षाणां कुलचारित्रशोभिनाम्।अद्य चारित्रशौण्डीर्यं त्वां प्राप्य विनिवर्तितम्।।।।

ज्यांची एकमेव रक्षा धर्म होता आणि ज्यांची शोभा कुलाचाराने होती—आज तुला स्वीकारल्याने त्या परंपरेची दृढता ढळून उलटली आहे॥

Verse 24

तवापि सुमहाभागा जनेन्द्राः कुलपूर्वगाः।बुद्धेर्मोहः कथमयं सम्भूतस्त्वयि गर्हितः।।।।

तुझ्याही कुलात पूर्वीचे राजे अतिशय महाभाग होते. मग तुझ्या बुद्धीत हा निंद्य मोह कसा उत्पन्न झाला?॥

Verse 25

न तु कामं करिष्यामि तवाऽहं पापनिश्चये।त्वया व्यसनमारब्धं जीवितान्तकरं मम।।।।

हे पाप-निश्चयिणी स्त्री! मी तुझी इच्छा कधीही पूर्ण करणार नाही. तुझ्यामुळेच माझ्या जीविताचा अंत करणारे संकट सुरू झाले आहे.

Verse 26

एषत्विदानीमेवाहमप्रियार्थं तवानघम्।निवर्तयिष्यामि वनाद्भ्रातरं स्वजनप्रियम्।।।।

आता तर तुला अप्रिय व्हावे म्हणूनच, मी वनातून माझ्या निष्पाप, स्वजनप्रिय भावाला परत आणीन.

Verse 27

निवर्तयित्वा रामं च तस्याहं दीप्ततेजसः।दासभूतो भविष्यामि सुस्थिरेणान्तरात्मना।।।।

दीप्ततेजस्वी रामाला परत आणून, अंतःकरण दृढ व स्थिर करून मी त्यांचा दासभावाने सेवक होऊन राहीन.

Verse 28

इत्येवमुक्त्वा भरतो महात्मा प्रियेतरैर्वाक्यगणैस्तुदंस्ताम्।शोकातुरश्चापि ननाद भूयः सिंहो यथा पर्वतगह्वरस्थः।।।।

असे बोलून महात्मा भरताने कठोर वचनांच्या समूहाने तिला टोचले. शोकाने व्याकुळ असूनही तो पुन्हा गर्जला—जसा पर्वतगुहेत असलेला सिंह.