Sarga 80
मर्गनिर्माणम् (Roadworks and the Royal Route Prepared for Bharata)
अयोध्याकाण्ड
या सर्गात भरताच्या मार्गाची व छावण्यांची पूर्वतयारी वर्णिली आहे. राजाज्ञेने अधिकारी विविध कारागीर-गट पाठवितात—सर्वेक्षक व मापक, खोदकाम करणारे, अभियंते, वास्तुविशारद, सुतार, रस्तानिर्माते, लाकूडतोडे, विहीरखोदक, चुन्याचा लेप/पांढरकाम करणारे, बांबू-कारागीर आणि निरीक्षक। ते झाडी व शिळाखंड दूर करतात, दुर्गम भूमी समतल करतात, विहिरी-खाचखळगे व दऱ्या भरतात, आवश्यक ठिकाणी पूल बांधतात, पाण्याचा निचरा व्हावा म्हणून अडथळा करणारे दगड फोडून-ठेचून काढतात आणि त्वरेने जलवाहिन्या व जलाशय उभारतात। कोरड्या प्रदेशात गोल बांध असलेल्या सुशोभित पिण्याच्या विहिरीही खोदल्या जातात। यानंतर तो मार्ग राजमार्गासारखा शोभविला जातो—नक्षीदार दगडी फरशी, फुललेल्या वृक्षरांगा, पक्ष्यांचा कलरव, पताका, चंदनजल शिंपडणे व पुष्पवृष्टी; तो देवमार्गासारखा आणि चंद्र-ताऱ्यांनी सजलेल्या रात्रीच्या आकाशासारखा भासतो। सुपीक व रम्य प्रदेशात ‘निवेश’ ठरवून शुभ नक्षत्र-मुहूर्तावर छावण्या उभारल्या जातात; वाळूचे टेकाड, खंदक, तटबंदी, प्रासाद व ध्वजशिखरे यांमुळे त्या इंद्रपुरीसदृश दिसतात। अखेरीस यात्रा जाह्नवी गंगेला येऊन पोहोचते—शीतल, स्वच्छ जल, मत्स्यसमृद्ध प्रवाह आणि वनाच्छादित तीर असलेली पवित्र नदी।
Shlokas
Verse 1
अथ भूमिप्रदेशज्ञास्सूत्रकर्मविशारदाः।स्वकर्माभिरताश्शूराः खनका यन्त्रकास्तथा।।।।कर्मान्तिकाः स्थपतयः पुरुष यन्त्रकोविदाः।तथा वार्धकयश्चैव मार्गिणो वृक्षतक्षकाः।।।।कूपकारास्सुधाकारार्वंशकर्मकृतस्तथा।समर्था ये च द्रष्टारः पुरतस्ते प्रतस्थिरे।।।।
त्यानंतर भूमिप्रदेश जाणणारे, मोजमापाच्या कामात निपुण, आपल्या कामात रत व समर्थ असे शूर—खणणारे, यंत्रकार, कुशल कारागीर, स्थपती व यांत्रिक, सुतार, मार्ग-निर्माते, वृक्षतोड करणारे, विहीर खोदणारे, चुना/प्लास्टर करणारे, बांबू-काम करणारे आणि योग्य निरीक्षक—हे सर्व पुढे पुढे निघाले।
Verse 2
अथ भूमिप्रदेशज्ञास्सूत्रकर्मविशारदाः।स्वकर्माभिरताश्शूराः खनका यन्त्रकास्तथा।।2.80.1।।कर्मान्तिकाः स्थपतयः पुरुष यन्त्रकोविदाः।तथा वार्धकयश्चैव मार्गिणो वृक्षतक्षकाः।।2.80.2।।कूपकारास्सुधाकारार्वंशकर्मकृतस्तथा।समर्था ये च द्रष्टारः पुरतस्ते प्रतस्थिरे।।2.80.3।।
तेव्हा कामात निपुण स्थपती, यंत्रकौशल्य असलेले कारागीर, तसेच सुतार, रस्ता बांधणारे आणि वृक्षतोड करणारे—हे सर्व मार्ग सिद्ध करण्यासाठी पुढे पाठविले गेले।
Verse 3
अथ भूमिप्रदेशज्ञास्सूत्रकर्मविशारदाः।स्वकर्माभिरताश्शूराः खनका यन्त्रकास्तथा।।2.80.1।।कर्मान्तिकाः स्थपतयः पुरुष यन्त्रकोविदाः।तथा वार्धकयश्चैव मार्गिणो वृक्षतक्षकाः।।2.80.2।।कूपकारास्सुधाकारार्वंशकर्मकृतस्तथा।समर्था ये च द्रष्टारः पुरतस्ते प्रतस्थिरे।।2.80.3।।
विहीर खोदणारे, चुना-पलस्तर करणारे, बांबूचे काम करणारे, आणि समर्थ देखरेख करणारे निरीक्षक—हे सर्व पुढे निघाले, जेणेकरून आधी जाऊन पाहणी करून काम पूर्ण करवतील।
Verse 4
स तु हर्षात्तमुद्देशं जनौघो विपुलः प्रयान्।अशोभत महावेगस्समुद्र इव पर्वणि।।।।
तो प्रचंड जनसमूह आनंदाने त्या ठरलेल्या स्थानी जाताना महावेगाने उसळला; तो पर्वकाळच्या पौर्णिमेला भरतीने फुगलेल्या समुद्रासारखा शोभून दिसत होता।
Verse 5
ते स्ववारं समास्थाय वर्त्मकर्मणि कोविदाः।करणैर्विविधोपेतैः पुरस्तात्सम्प्रतस्थिरे।।।।
रस्ता-कार्यांत कुशल ते लोक आपापल्या पथकात ठरलेली जागा घेऊन, विविध साधनांनी सज्ज होऊन, पुढे निघाले।
Verse 6
लतावल्ली श्च गुल्मांश्च स्थाणूनश्मन एव च।जनायांचक्रिरे मार्गं छिन्दन्तो विविधान्द्रुमान्।।।।
वेलवेलांटी, झुडपे छाटून, ठोंब उखडून, दगडधोंडेही बाजूला करून, विविध वृक्ष तोडून—राजाचे सेवक जनांसाठी मार्ग मोकळा करून गेले।
Verse 7
अवृक्षेषु च देशेषु केचिद्वृक्षानरोपयन्।केचित्कुठारैष्टङ्कैश्च दात्रैश्चिन्दन्क्वचित्क्वचित्।।।।
काही जण वृक्ष नसलेल्या प्रदेशांत रोपे लावत होते; तर काही जण कुठार, टांकी व दात्र यांनी इकडे-तिकडे छाटणी करून मार्ग स्वच्छ करीत होते।
Verse 8
अपरे वीरणस्तम्भान्बलिनो बलवत्तराः।विधमन्ति स्म दुर्गाणि स्थलानि च ततस्ततः।।।।
इतर—बलवानांपेक्षाही अधिक बलवान—वीरण गवताचे कठीण तुऱे मुळासकट उपटत होते आणि इकडे-तिकडे दुर्गम जागा सपाट करीत होते।
Verse 9
अपरेऽपूरयन्कूपान्पांसुभि श्श्वभ्रमायतम्।निम्नभागान्स्ततः केचित्समान्श्चक्रु स्समन्ततः।।।।
काही जण कूप व मोठ्या खाच-खळग्यांत भुसभुशीत माती भरत होते; त्यानंतर काही जण सखल भाग समतल करून सर्व बाजूंनी एकसारखा करीत होते।
Verse 10
बबन्धुर्बन्धनीयांश्च क्षोद्यान्सञ्चुक्षुदुस्तदा।बिभिदुर्भेदनीयांश्च तांस्तान्देशान्नरा स्तदा।।।।
तेव्हा पुरुषांनी जिथे बांधणे आवश्यक होते तिथे बांध बांधले, जिथे चिरडणे होते तिथे चिरडले, आणि जिथे फोडणे होते तिथे फोडले—मार्गातील ते ते प्रदेश स्वच्छ करून उघडे केले।
Verse 11
अचिरेणैव कालेन परिवाहान्बहूदकान्।चक्रुर्बहुविधाकारान् सागरप्रतिमान्बहून्।।।।
अतिशय अल्प काळात त्यांनी भरपूर पाणी असलेले अनेक जलवाह व जलाशय तयार केले—विविध आकारांचे, जलधारणेत समुद्रासारखे विशाल।
Verse 12
निर्जलेषु च देशेषु खानयामासुरुत्तमान्।उदपानान्बहुविधान्वेदिकापरिमण्डितान्।।।।
आणि निर्जल प्रदेशांत त्यांनी उत्तम विहिरी खोदून घेतल्या—पिण्याच्या पाण्यासाठी अनेक प्रकारच्या—ज्या वेदिकेसारख्या उंच चबुतऱ्यांनी व संरक्षणार्थ मातीच्या कड्यांनी सुशोभित होत्या।
Verse 13
ससुधाकुट्टिमतलः प्रपुष्पितमहीरुहः।मत्तोद्घुष्ट द्विजगणः पताकाभिरलङ्कृतः।।।।चन्दनोदकसंसिक्तो नानाकुसुमभूषितः।बह्वशोभत सेनायाः पन्था स्सुरपथोपमः।।।।
सेनेचा मार्ग सुधा-लेपित कुट्टिमतलाने शोभून दिसत होता; फुललेल्या वृक्षांनी वेढलेला, मत्त पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने निनादणारा आणि पताकांनी अलंकृत असा तो होता. चंदनमिश्रित जलाने शिंपडलेला व नानाविध पुष्पांनी भूषित तो पंथ देवांच्या मार्गासारखा अत्यंत शोभायमान झाला होता॥
Verse 14
ससुधाकुट्टिमतलः प्रपुष्पितमहीरुहः।मत्तोद्घुष्ट द्विजगणः पताकाभिरलङ्कृतः।।2.80.13।।चन्दनोदकसंसिक्तो नानाकुसुमभूषितः।बह्वशोभत सेनायाः पन्था स्सुरपथोपमः।।2.80.14।।
सेनेचा पंथ सुधा-लेपित कुट्टिमतलाने युक्त, फुललेल्या वृक्षांनी शोभित, मत्त पक्ष्यांच्या कलरवाने निनादणारा आणि पताकांनी अलंकृत असा होता. चंदनजलाने सिंचित व नानाविध पुष्पांनी भूषित तो मार्ग देवपथासारखा अत्यंत शोभून दिसत होता॥
Verse 15
आज्ञाप्याथ यथाऽज्ञप्ति युक्तास्तेऽधिकृता नराः।रमणीयेषु देशेषु बहुस्वादुफलेषु च।।।।यो निवेशस्त्वभिप्रेतो भरतस्य महात्मनः।भूयस्तं शोभयामासुर्भूषाभिर्भूषणोपमम्।।।।
त्यानंतर आज्ञेप्रमाणेच नियुक्त अधिकारी पुरुष कार्यास लागले. मधुर फळांची विपुलता असलेल्या रमणीय प्रदेशांत महात्मा भरतास अभिप्रेत असे निवास-ठाणे त्यांनी निवडले आणि ते पुन्हा पुन्हा अशा सजावटीने शोभविले की ते छावणीस्थळच जणू आभूषणासारखे भासू लागले॥
Verse 16
आज्ञाप्याथ यथाऽज्ञप्ति युक्तास्तेऽधिकृता नराः।रमणीयेषु देशेषु बहुस्वादुफलेषु च।।2.80.15।।यो निवेशस्त्वभिप्रेतो भरतस्य महात्मनः।भूयस्तं शोभयामासुर्भूषाभिर्भूषणोपमम्।।2.80.16।।
मग नियुक्त अधिकारी आज्ञेप्रमाणेच कार्यरत झाले. मधुर फळांनी समृद्ध अशा रमणीय प्रदेशांत महात्मा भरतासाठी अभिप्रेत विश्रांतीस्थान त्यांनी निवडले आणि ते इतक्या सुंदर अलंकारांनी सजविले की ते स्थानच आभूषणासारखे भासले॥
Verse 17
नक्षत्रेषु प्रशस्तेषु मुहूर्तेषु च तद्विदः।निवेशान् स्थापयामासुर्भरतस्य महात्मनः।।।।
नक्षत्र-मुहूर्त जाणणाऱ्या तज्ज्ञांनी प्रशस्त नक्षत्रे व शुभ मुहूर्त यांमध्ये महात्मा भरतासाठी निवास-छावण्या स्थापिल्या॥
Verse 18
बहुपांसुचयाश्चापि परिखापरिवारिताः।तत्रेन्द्रकीलप्रतिमाः प्रतोलीवरशोभिताः।।।।प्रासादमालावितता स्सौधप्राकारसंवृताः।पताकाशोभिता स्सर्वे सुनिर्मितमहापथाः।।।।विसर्पद्भिरिवाऽकाशे विटङ्काग्रविमानकैः।समुच्छ्रितैर्निवेशास्ते बभुश्शक्रपुरोपमाः।।।।
तेथे वाळूचे मोठमोठे ढिग उभारले होते आणि सर्व बाजूंनी परिखांनी (खंदकांनी) तो प्रदेश वेढलेला होता। उत्तम तोरणांनी शोभलेले ते प्राकार इंद्रकील पर्वतासारखे उंच भासत होते।
Verse 19
बहुपांसुचयाश्चापि परिखापरिवारिताः।तत्रेन्द्रकीलप्रतिमाः प्रतोलीवरशोभिताः।।2.80.18।।प्रासादमालावितता स्सौधप्राकारसंवृताः।पताकाशोभिता स्सर्वे सुनिर्मितमहापथाः।।2.80.19।।विसर्पद्भिरिवाऽकाशे विटङ्काग्रविमानकैः।समुच्छ्रितैर्निवेशास्ते बभुश्शक्रपुरोपमाः।।2.80.20।।
प्रासादांच्या रांगांनी तो परिसर विस्तारलेला होता आणि उंच प्राकारांनी वेढलेला होता। सर्वत्र पताका शोभा वाढवीत होत्या, आणि महापथ सुंदर व सुदृढ रीतीने बांधलेले होते।
Verse 20
बहुपांसुचयाश्चापि परिखापरिवारिताः।तत्रेन्द्रकीलप्रतिमाः प्रतोलीवरशोभिताः।।2.80.18।।प्रासादमालावितता स्सौधप्राकारसंवृताः।पताकाशोभिता स्सर्वे सुनिर्मितमहापथाः।।2.80.19।।विसर्पद्भिरिवाऽकाशे विटङ्काग्रविमानकैः।समुच्छ्रितैर्निवेशास्ते बभुश्शक्रपुरोपमाः।।2.80.20।।
आकाशात पसरत असल्यासारखे भासणारे शिखरयुक्त उंच भवन असल्यामुळे ते निवासस्थान अत्यंत उन्नत दिसत होते—जणू शक्रपुरीसारखेच।
Verse 21
जाह्नवीं तु समासाद्य विविधद्रुमकाननाम्।शीतलामलपानीयां महामीनसमाकुलाम्।।।।
ते जाह्नवी (गंगा) नदीजवळ पोहोचले; तिच्या तीरावर विविध वृक्षांचे कानन होते, पाणी शीतल व निर्मळ होते आणि ती मोठ्या माशांनी परिपूर्ण होती।
Verse 22
सचन्द्रतारागणमण्डितं यथा नभः क्षपायाममलं विराजते।नरेन्द्रमार्गस्स तथा व्यराजत क्रमेण रम्यः शुभशिल्पिनिर्मितः।।।।
जसे चंद्र व तारकागणांनी मांडलेले निर्मळ रात्रि-आकाश शोभते, तसेच नरेन्द्राचा मार्गही क्रमबद्ध, रम्य आणि कुशल शिल्पींनी घडवलेला तेजस्वी भासत होता।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes a collective civic action rather than a debate: the state mobilizes skilled labor to ensure safe passage and dignified reception for Bharata, presenting governance as dharma expressed through public works, safety, and ordered planning.
Dharma is operational: legitimacy and virtue are supported by disciplined institutions—measurement, supervision, timely execution, and care for water and roads—showing that ethical kingship includes infrastructure, aesthetics, and ritual auspiciousness.
Key landmarks include the royal road (नरेन्द्रमार्ग) engineered and beautified for procession, the fortified encampments likened to Śakra’s city, and the river Jāhnavī (Gaṅgā), described as cool, clear, fish-rich, and bordered by diverse tree-groves.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.