Sarga 92
भरद्वाजाश्रमात् चित्रकूटमार्गनिर्देशः — Directions from Bharadvaja’s Hermitage to Chitrakuta
अयोध्याकाण्ड
भरद्वाजांच्या आश्रमात सत्कार स्वीकारून भरत सर्व सैन्यासह विधिपूर्वक निरोप घेतात आणि श्रीरामांपर्यंत पोहोचण्यासाठी अचूक मार्गदर्शन मागतात. मुनि प्रदेशवर्णन करतात—चित्रकूट सुमारे साडेतीन योजन दूर एकांत अरण्यात आहे; त्याच्या उत्तरेस फुललेल्या वृक्षांनी शोभणारी मंदाकिनी वाहते, आणि नदीपलीकडे तो पर्वत आहे जिथे राम-सीता पर्णकुटीत निवास करतात. ते भरताच्या सैन्याला दक्षिण किंवा नैऋत्य मार्गाने जाण्याची आज्ञा देतात, ज्यायोगे राघवांचे दर्शन होईल. प्रस्थानाची वार्ता कळताच दशरथांच्या राण्या वाहनांतून उतरून मुनिजवळ येतात—कौसल्या व सुमित्रा शोकाकुल, आणि कैकेयी लज्जित. भरत मातांची एकेक करून ओळख करून देतात—कौसल्येला रामाची जननी म्हणून गौरवतात, सुमित्रेला लक्ष्मण व शत्रुघ्नाची माता म्हणतात, आणि कैकेयीला आपत्तीचे मूळ मानून कठोर शब्द बोलतात. भरद्वाज मुनि समजावतात की कैकेयीवर दोषारोप करू नये; रामांचा वनवास अखेरीस देव, दानव आणि ऋषी यांच्या कल्याणास कारणीभूत ठरेल. मग भरत मुनिंची प्रदक्षिणा करून रथ-वाहने जुंपण्याची आज्ञा देतात; हत्ती, रथ, पायदळ आणि राजस्त्रियांसह सेना गंगा ओलांडून वन-नदीप्रदेशातून दक्षिणेकडे अशी निघते की जणू अरण्यात उगवणारा मेघच चालला आहे।
Shlokas
Verse 1
ततस्तां रजनीमुष्य भरतस्सपरिच्छदः। कृतातिथ्यो भरद्वाजं कामादभिजगाम ह।।2.92.1।।
मग ती रात्रि तेथे काढून, अतिथिसत्कार स्वीकारून, भरत परिजन-सेवकांसह मनात हेतू धरून भरद्वाजांकडे गेला।
Verse 2
तं ऋषिः पुरुषव्याघ्रं प्राञ्जलिं प्रेक्ष्य चाऽगतम्।हुताग्निहोत्रो भरतं भरद्वाजोऽभ्यभाषत।।2.92.2।।
हात जोडून आलेल्या पुरुषव्याघ्र भरताला पाहून, अग्निहोत्र पूर्ण केलेल्या ऋषी भरद्वाजांनी त्याला संबोधिले।
Verse 3
कच्चिदत्र सुखा रात्रिस्तवास्मद्विषये गता। समग्रस्ते जनः कच्चिदातिथ्ये शंस मेऽनघ।।2.92.3।।
हे अनघ, आमच्या आश्रमात तू ही रात्रि सुखाने घालवलीस का? आणि सांग, तुझ्या सर्व जनांचे योग्य रीतीने आतिथ्य झाले का?
Verse 4
तमुवाचाञ्जलिं कृत्वा भरतोऽभिप्रणम्य च। आश्रमादभिनिष्क्रान्तमृषिमुत्तमतेजसम्।।2.92.4।।
आश्रमातून बाहेर आलेल्या परम तेजस्वी ऋषींना भरताने अंजली बांधून, आदराने प्रणाम करून असे म्हटले।
Verse 5
ससुखोषितोऽस्मि भगवन्समग्रबलवाहनः। तर्पितस्सर्वकामैश्च सामात्यो बलवत्त्वया।।2.92.5।।
भगवन्! मी—मंत्र्यांसह, संपूर्ण सेना व वाहने घेऊन—सुखाने रात्रिवास केला; आपल्या कृपेने आम्ही सर्व आवश्यकतांनी व इच्छांनी तृप्त झालो आहोत।
Verse 6
अपेतक्लमसन्तापा स्सुभिक्षास्सुप्रतिश्रयाः। अपि प्रेष्यानुपादाय सर्वे स्म सुसुखोषिताः।।2.92.6।।
आम्ही सर्व—दूतांसह—क्लेश व थकवा यांपासून मुक्त होतो; उत्तम अन्नपान व चांगला निवारा मिळाला, आणि रात्र अत्यंत सुखाने घालविली।
Verse 7
आमन्त्रयेऽहं भगवन् कामं त्वामृषिसत्तमः। समीपं प्रस्थितं भ्रातुर्मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा।।2.92.7।।
हे भगवन्, ऋषिश्रेष्ठ! मी आता आपली रजा घेतो. भावाजवळ जाण्यास निघालेल्या माझ्याकडे आपण स्नेहपूर्ण, आशीर्वादमय दृष्टीने पाहावे।
Verse 8
आश्रमं तस्य धर्मज्ञ धार्मिकस्य महात्मनः। आचक्ष्व कतमो मार्गः कियानिति च शंस मे।।2.92.8।।
हे धर्मज्ञ! त्या धर्मशील महात्म्याच्या आश्रमाविषयी मला सांगा—तेथे जाण्यास कोणता मार्ग आहे आणि येथून किती अंतर आहे?
Verse 9
इति पृष्टस्तु भरतं भ्रातृदर्शनलालसम्। प्रत्युवाच महातेजा भरद्वाजो महातपाः।।2.92.9।।
असे विचारले असता, भ्रातृदर्शनास आतुर भरतास महातपस्वी, महातेजस्वी भरद्वाज मुनींनी प्रत्युत्तर दिले।
Verse 10
भरतार्धतृतीयेषु योजनेष्वजने वने। चित्रकूटो गिरिस्तत्र रम्यनिर्झरकाननः।।2.92.10।।
हे भरता! येथून साडे तीन योजने अंतरावर, निर्जन वनात चित्रकूट पर्वत आहे; तो रम्य झरे व काननांनी शोभित आहे।
Verse 11
उत्तरं पार्श्वमासाद्य तस्य मन्दाकिनी नदी। पुष्पितद्रुमसञ्छन्ना रम्यपुष्पितकानना।।2.92.11।।
त्याच्या उत्तरेकडील बाजूस गेल्यावर मन्दाकिनी नदी आहे; तिचे तीर फुललेल्या वृक्षांनी आच्छादित असून, रम्य पुष्पित काननांनी ती शोभते।
Verse 12
अनन्तरं तत्सरितश्चित्रकूटश्च पर्वतः। तयोः पर्णकुटी तात तत्र तौ वसतो ध्रुवम्।।2.92.12।।
हे तात! त्या नदीपलीकडे चित्रकूट हा महान पर्वत आहे. तेथेच त्यांची पर्णकुटी आहे; निश्चयाने ते दोघेही तिथेच वास करीत आहेत।
Verse 13
दक्षिणेनैव मार्गेण सव्यदक्षिणमेव वा। गजवाजिरथाकीर्णां वाहिनीं वाहिनीपते।।2.92.13।। वाहयस्व महाभाग ततो द्रक्ष्यसि राघवम्।
हे वाहिनीपते, महाभाग! गज, वाजि व रथांनी भरलेली तुझी सेना दक्षिण मार्गाने किंवा दक्षिण-पश्चिम दिशेकडे ने; मग तू राघव (श्रीराम) यांचे दर्शन घेशील।
Verse 14
प्रयाणमिति तच्छ्रुत्वा रजराजस्य योषितः। हित्वा यानानि यानार्हाः ब्राह्मणं पर्यवारयन्।।2.92.14।।
प्रयाणाची वेळ झाली—हे ऐकून दशरथराजाच्या राण्या, ज्या वाहनारूढ होण्यास योग्य होत्या, आपली वाहने सोडून त्या ब्राह्मण-मुनींना वेढून उभ्या राहिल्या।
Verse 15
वेपमाना कृशा दीना सह देव्या सुमित्रया। कौसल्या तत्र जग्राह कराभ्यां चरणौ मुनेः।।2.92.15।।
तेथे कौसल्या—कंपित, कृश व दीन—देवी सुमित्रेसह, दोन्ही हातांनी मुनींचे चरण धरून वंदन करू लागली।
Verse 16
असमृद्धेन कामेन सर्वलोकस्य गर्हिता। कैकेयी तस्य जग्राह चरणौ सव्यपत्रपा।।2.92.16।।
इच्छा अपूर्ण राहिल्याने व्यथित, सर्वलोकांनी निंदिलेली आणि लज्जेने झाकलेली कैकेयीनेही त्यांचे चरण धरले।
Verse 17
तं प्रदक्षिणमागम्य भगवन्तं महामुनिम्। अदूरार्भरतस्यैव तस्थौ दीनमनास्तदा।।2.92.17।।
त्या भगवंत महामुनींची भक्तिभावाने प्रदक्षिणा करून ती तेव्हा भरताच्या जवळच, फार दूर न जाता, शोकाने दीन झालेल्या मनाने उभी राहिली।
Verse 18
ततः पप्रच्छ भरतं भरद्वाजो दृढव्रतः। विशेषं ज्ञातुमिच्छामि मात्रूणां तव राघव।।2.92.18।।
त्यानंतर दृढव्रती भरद्वाजांनी भरतास विचारले— “हे राघव, तुझ्या मातांविषयी विशेषतः जाणून घ्यावयाचे आहे।”
Verse 19
एवमुक्तस्तु भरतो भरद्वाजेन धीमता। उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यं वचनकोविदः।।2.92.19।।
बुद्धिमान भरद्वाजांनी असे म्हटल्यावर, वाणीमध्ये निपुण भरताने हात जोडून आदराने उत्तर दिले।
Verse 20
यामिमां भगवन् दीनां शोकानशनकर्शिताम्। पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि।।2.92.20।। एषा तं पुरषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम्। कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा।।2.92.21।।
भगवन्! आपण येथे जिला दीन, शोक व उपवासाने कृश झालेली, देवतेप्रमाणे तेजस्वी पाहता—ती माझ्या पित्याची प्रमुख महिषी देवी कौसल्या आहे. हिनेच सिंहासारख्या विक्रमी गतीचा पुरुषव्याघ्र रामाला जन्म दिला, जशी अदितीने धात्याला दिला।
Verse 21
यामिमां भगवन् दीनां शोकानशनकर्शिताम्। पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि।।2.92.20।। एषा तं पुरषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम्। कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा।।2.92.21।।
भगवन्! आपण येथे जिला दीन, शोक व उपवासाने कृश झालेली, देवतेप्रमाणे तेजस्वी पाहता—ती माझ्या पित्याची प्रमुख महिषी देवी कौसल्या आहे. हिनेच सिंहासारख्या विक्रमी गतीचा पुरुषव्याघ्र रामाला जन्म दिला, जशी अदितीने धात्याला दिला।
Verse 22
अस्या वामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः। कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे।।2.92.22।। एतस्यास्तु सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ। उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ।।2.92.23।।
जी ही देवी अत्यंत खिन्न होऊन कौसल्येच्या डाव्या भुजेला बिलगून उभी आहे, ती सुमित्रा महाराणी—वनात कर्णिकाराच्या फुलं गळून गेलेल्या फांदीसारखी। हिच्याच पोटी देवतुल्य तेजस्वी दोन कुमार जन्मले—वीर लक्ष्मण व शत्रुघ्न—ज्यांचा पराक्रम सत्य व अढळ आहे।
Verse 23
अस्या वामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः। कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे।।2.92.22।। एतस्यास्तु सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ। उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ।।2.92.23।।
जी ही देवी अत्यंत खिन्न होऊन कौसल्येच्या डाव्या भुजेला बिलगून उभी आहे, ती सुमित्रा महाराणी—वनात कर्णिकाराच्या फुलं गळून गेलेल्या फांदीसारखी। हिच्याच पोटी देवतुल्य तेजस्वी दोन कुमार जन्मले—वीर लक्ष्मण व शत्रुघ्न—ज्यांचा पराक्रम सत्य व अढळ आहे।
Verse 24
यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ। राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः।।2.92.24।। क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम्। ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यारूपिणीम्।।2.92.25।। ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम्। यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः।।2.92.26।।
जिच्यामुळे ते दोन्ही नरव्याघ्र प्राणनाशाची भीती असलेल्या मार्गाने निघून गेले; आणि पुत्रवियोगाने दशरथही स्वर्गास गेले।
Verse 25
यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ। राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः।।2.92.24।। क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम्। ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यारूपिणीम्।।2.92.25।। ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम्। यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः।।2.92.26।।
कैकेयीला ओळखा—क्रोधाच्या अधीन, विवेकहीन, दर्पिष्ठ, स्वतःला अतिशय सुंदर मानणारी; ऐश्वर्याची आस धरणारी; अंतःकरणाने अनार्या, पण बाह्यरूपाने आर्येसारखी।
Verse 26
यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ। राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः।।2.92.24।। क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम्। ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यारूपिणीम्।।2.92.25।। ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम्। यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः।।2.92.26।।
हिलाच माझी जननी समज—ती नृशंस असून पापनिश्चयी आहे; कारण त्या महात्म्याच्या महान् आपत्तीचे मूळ कारण मला हिच्यातच दिसते।
Verse 27
इत्युक्त्वा नरशार्दूलो बाष्पगद्गदया गिरा। स निश्स्वास ताम्राक्षो नागः कृद्ध इव श्वसन्।।2.92.27।।
असे बोलून तो नरशार्दूल अश्रूंनी गद्गद झालेल्या वाणीने बोलत, तांबूस डोळ्यांनी मोठे निःश्वास टाकू लागला आणि क्रुद्ध नागासारखा फुत्कारू लागला।
Verse 28
भरद्वाजो महर्षिस्तं ब्रुवन्तं भरतं तथा। प्रत्युवाच महाबुद्धिरिदं वचनमर्थवत्।।2.92.28।।
तेव्हा महाबुद्धिमान महर्षी भरद्वाजांनी, अशा प्रकारे बोलणाऱ्या भरताला, अर्थपूर्ण वचनांनी उत्तर दिले।
Verse 29
न दोषेणावगन्तव्या कैकेयी भरत त्वया। रामप्रव्राजनं ह्येतत्सुखोदर्कं भविष्यति।।2.92.29।।
हे भरत, कैकेयीला दोषी मानून तू निंदा करू नकोस; कारण रामाचे हे वनवासगमन शेवटी महान् कल्याणकारक ठरेल।
Verse 30
देवानां दानवानां च ऋषीणां भावितात्मनाम्। हितमेव भविष्यद्धि रामप्रव्राजनादिह।।2.92.30।।
येथे श्रीरामांच्या वनप्रवासामुळे देव, दानव आणि भावितात्मा ऋषी—सर्वांचेच हित व कल्याण निश्चित होईल।
Verse 31
अभिवाद्य तु संसिद्धः कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम्। आमन्त्र्य भरत स्सैन्यं युज्यतामित्यचोदयत्।।2.92.31।।
मग प्रवासास सिद्ध झालेला भरत त्यांना वंदन करून प्रदक्षिणा घालून, निरोप घेऊन सैन्याला उद्युक्त करू लागला—“जोडा, प्रस्थानास सज्ज व्हा।”
Verse 32
ततो वाजिरथान्युक्तान् दिव्यान्हेमपरिष्कृतान्। अध्यारोहत्प्रयाणार्थी बहून्बहुविधो जनः।।2.92.32।।
त्यानंतर प्रस्थानास उत्सुक असलेले विविध वर्गांतील अनेक लोक, जोडलेले व सुवर्णालंकारांनी सजलेले दिव्य अश्वरथांवर आरूढ झाले।
Verse 33
गजकन्या गजाश्चैव हेमकक्ष्याः पताकिनः। जीमूता इव घर्मान्ते सघोषास्सम्प्रतस्थिरे।।2.92.33।।
सुवर्णकक्ष्यांनी अलंकृत, पताकांनी युक्त अशा हत्तीण व हत्ती—उन्हाळ्याच्या शेवटी उठणाऱ्या मेघांसारखे—घोष करीत प्रस्थानास निघाले।
Verse 34
विविधान्यपि यानानि महन्ति च लघूनि च। प्रययु स्सुमहार्हाणि पादै रेव पदातयः।।2.92.34।।
नानाविध अतिमूल्य वाहने—मोठीही व लहानही—पुढे सरकली; आणि पायदळ सैनिक आपल्या पायांनीच चालत निघाले।
Verse 35
अथ यानप्रवेकैस्तु कौसल्याप्रमुखाः स्त्रियः। रामदर्शनकाङ्क्षिण्यः प्रययुर्मुदितास्तदा।।2.92.35।।
त्यानंतर कौसल्येच्या नेतृत्वाखाली स्त्रिया उत्तम वाहनांत बसून, रामदर्शनाची उत्कंठा बाळगून, आनंदाने प्रस्थानास निघाल्या।
Verse 36
चन्द्रार्कतरुणाभासां निर्युक्तां शिबिकां शुभाम्। आस्थाय प्रययौ श्रीमान्भरत स्सपरिच्छदः।।2.92.36।।
चंद्र-सूर्याच्या नव्या प्रभेसारखी तेजस्वी, सज्ज व शुभ अशी शिबिका आरूढ होऊन, श्रीमान् भरत परिचारक व सामग्रीसह पुढे निघाले।
Verse 37
सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला। दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थितः।।2.92.37।। वनानि तु व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभिः। गङ्गायाः परवेलायां गिरिष्वपि नदीषु च।।2.92.38।।
हत्ती-घोडे-रथांनी गजबजलेली ती महासेना दक्षिण दिशेकडे पसरत, आकाशात उठलेल्या महा-मेघासारखी निघाली। मृग-पक्ष्यांनी वसलेल्या वनांना ओलांडून, गंगेच्या परच्या तीरावरून, पर्वतांमधून व नद्यांमधूनही ती पुढे सरकत गेली।
Verse 38
सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला। दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थितः।।2.92.37।। वनानि तु व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभिः। गङ्गायाः परवेलायां गिरिष्वपि नदीषु च।।2.92.38।।
हत्ती-घोडे-रथांनी गजबजलेली ती महासेना दक्षिण दिशेकडे पसरत, आकाशात उठलेल्या महा-मेघासारखी निघाली। मृग-पक्ष्यांनी वसलेल्या वनांना ओलांडून, गंगेच्या परच्या तीरावरून, पर्वतांमधून व नद्यांमधूनही ती पुढे सरकत गेली।
Verse 39
सा सम्प्रहृष्टद्विपवाजियोधा वित्रासयन्ती मृगपक्षिसङ्घान्। महद्वनं तत्प्रतिगाहमाना रराज सेना भरतस्य तत्र।।2.92.39।।
तेथे भरताची सेना—हर्षित हत्ती, घोडे व वीर योद्ध्यांसह—मृगपक्ष्यांच्या थव्यांना भयभीत करीत त्या महान वनात शिरली आणि आपल्या समूहवैभवाने तेजस्वीपणे शोभून दिसली।
Frequently Asked Questions
Bharata’s grief-driven moral judgment culminates in publicly blaming Kaikeyī as the root cause of exile and Daśaratha’s death, while Bharadvāja counters by urging non-imputation of fault. The dilemma is whether suffering should be assigned to an individual’s culpability or interpreted within a broader dharmic trajectory.
Bharadvāja’s upadeśa asserts that events appearing tragic can bear auspicious, welfare-producing consequences over time; therefore, a dharmic reader should avoid narrow blame and cultivate long-horizon discernment, especially when emotions distort judgment.
Chitrakūṭa is mapped as three-and-a-half yojanas away; the Mandākinī flows on its northern flank amid flowering woods; beyond the river lies the mountain with Rāma’s leaf-hut. The sarga also references crossing/terrain beyond the Gaṅgā and records travel logistics—army routes (south/south-west), vehicles, palanquins, and marching order.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.