Sarga 64

Verse 1

वधमप्रतिरूपं तु महर्षेस्तस्य राघवः ।विलपन्नेव धर्मात्मा कौसल्यां पुनरब्रवीत् ॥१॥

त्या महर्षीच्या अत्यंत अनुचित वधाचे स्मरण करून धर्मात्मा राघव (दशरथ) विलाप करत पुन्हा कौसल्येला म्हणाला।

Verse 2

तदज्ञानान्महत्पापं कृत्वाहं सङ्कुलेन्द्रियः ।एकस्त्वचिन्तयं बुध्या कथं नु सुकृतं भवेत् ॥२॥

त्या अज्ञानामुळे महान पाप करून मी इंद्रियांनी व्याकुळ झालो; एकटाच मनात विचार करू लागलो—‘आता काही सत्कर्म, काही प्रायश्चित्त कसे घडेल?’

Verse 3

ततस्तं घटमादाय पूर्णं परमवारिणा ।आश्रमं तमहं प्राप्य यथाऽख्यातपथं गतः ॥३॥

मग मी परम पवित्र जलाने भरलेला तो घट उचलून, जसा मार्ग सांगितला होता तसाच चालत, त्या आश्रमास पोहोचलो।

Verses 4-5

तत्राहं दुर्बलावन्धौ वृद्धावपरिणायकौ ।अपश्यं तस्य पितरौ लूनपक्षाविव द्विजौ ॥४॥तन्निमित्ताभिरासीनौ कथाभिरपरिश्रमौ ।तामाशां मत्कृते हीनावुदासीनावनाथवत् ॥५॥

तेथे मी त्याचे माता-पिता पाहिले—दुर्बल, अंध, वृद्ध आणि निराधार—जणू पंख छाटलेल्या पक्ष्यांसारखे. ते त्याच्याच कथा बोलत निष्क्रिय बसले होते; आणि माझ्याच कारणाने आशाहीन होऊन अनाथासारखे उदास व निरुत्साही झाले होते.

Verse 6

शोकोपहतचित्तश्च भयसन्त्रस्तचेतनः ।तच्चाऽश्रमपदं गत्वा भूयश्शोकमहं गतः ॥६॥

शोकाने आहत झालेले मन आणि भयाने संत्रस्त झालेली चेतना घेऊन मी त्या आश्रमस्थानी गेलो; तेथे गेल्यावर माझा शोक अधिकच वाढला।

Verse 7

पदशब्दं तु मे श्रुत्वा मुनिर्वाक्यमभाषत ।किं चिरायसि मे पुत्र पानीयं क्षिप्रमानय ॥७॥

माझ्या पावलांचा शब्द ऐकून मुनी म्हणाले— “बाळा, एवढा उशीर का? लवकर पाणी आण।”

Verse 8

यन्निमित्तमिदं तात सलिले क्रीडितं त्वया ।उत्कण्ठिता ते मातेयं प्रविश क्षिप्रमाश्रमम् ॥८॥

तात, कोणत्याही कारणाने तू पाण्यात इतका वेळ खेळलास—लवकर आश्रमात ये; तुझी माता येथे व्याकुळ झाली आहे।

Verse 9

यद्व्यलीकं कृतं पुत्र मात्रा ते यदि वा मया ।न तन्मनसि कर्तव्यं त्वया तात तपस्विना ॥९॥

पुत्रा, तुझ्या मातेकडून किंवा माझ्याकडून काही अप्रिय झाले असेल, तर ते मनात धरू नकोस, ताता; तू तर तपस्वी-स्वभावाचा आहेस।

Verse 10

त्वं गतिस्त्वगतीनां चक्षुस्त्वं हीनचक्षुषाम् ।समासक्तास्त्वयि प्राणाः किं त्वं नो नाभिभाषसे ॥१०॥

तू निराधारांची गती आहेस, आणि नेत्रहीनांचे नेत्र आहेस। आमचे प्राण तुझ्यातच आसक्त आहेत; तरी तू आम्हांशी का बोलत नाहीस?

Verse 11

मुनिमव्यक्तया वाचा तमहं सज्जमानया ।हीनव्यञ्जनया प्रेक्ष्य भीतचित्त इवाब्रुवम् ॥११॥

त्या मुनीला पाहून मी जणू भयग्रस्त, अस्पष्ट वाणीने—अडखळत, अक्षरे तुटक पडत—बोललो।

Verse 12

मनसः कर्म चेष्टाभिरभिसंस्तभ्य वाग्बलम् ।आचचक्षे त्वहं तस्मै पुत्रव्यसनजं भयम् ॥१२॥

मन आवरून आणि प्रयत्नाने वाणीचे बळ स्थिर करून, मी त्याला त्याच्या पुत्रवियोगातून उत्पन्न झालेली भयावह आपत्ती सांगितली।

Verse 13

क्षत्रियोऽहं दशरथो नाहं पुत्रो महात्मनः ।सज्जनावमतं दुःखमिदं प्राप्तं स्वकर्मजम् ॥१३॥

मी क्षत्रिय दशरथ आहे; त्या महात्म्याचा पुत्र नाही. सज्जनांच्या दृष्टीने निंद्य असे हे दुःख मला माझ्याच कर्माच्या फळाने प्राप्त झाले आहे॥

Verse 14

भगवंश्चापहस्तोऽहं सरयूतीरमागतः ।जिघांसुश्श्वापदं कञ्चिन्निपाने चाऽगतं गजम् ॥१४॥

हे भगवन्! धनुष्य हातात घेऊन मी सरयूच्या तीरावर गेलो होतो. पाणवठ्यावर आलेल्या एका रानटी पशूला—हत्तीला—मारण्याच्या इच्छेने॥

Verse 15

ततश्श्रुतो मया शब्दो जले कुम्भस्य पूर्यतः ।द्विपोऽयमिति मत्वाऽयं बाणेनाभिहतो मया ॥१५॥

मग मला पाण्यात घडा भरल्याचा शब्द ऐकू आला. ‘हा हत्ती आहे’ असे समजून मी त्याला बाणाने घायाळ केले॥

Verse 16

गत्वा नद्यास्तत स्तीरमपश्यमिषुणा हृदि ।विनिर्भिन्नं गतप्राणं शयानं भुवि तापसम् ॥१६॥

नंतर नदीच्या तीरावर जाऊन मी पाहिले—हृदयात बाण घुसलेला, प्राण निघून जात असलेला, भूमीवर पडलेला एक तापस॥

Verse 17

भगवच्छशब्दमालक्ष्य मया गजजिघांसुना ।विसृप्टोऽम्भसि नाराचस्तेन ते निहतस्सुतः ॥१७॥

हे भगवन्! गजाला मारण्याच्या इच्छेने मी पाण्यातील त्या शब्दाला लक्ष्य करून तीक्ष्ण नाराच सोडला; त्याच्यामुळेच आपला पुत्र निहत झाला॥

Verse 18

ततस्तस्यैव वचनादुपेत्य परितप्यतः ।स मया सहसा बाण उधृतो मर्मतस्तदा ॥१८॥

मग त्याच्या स्वतःच्या विनंतीवर मी वेदनेने तडफडणाऱ्या त्याच्याजवळ गेलो; आणि तत्क्षणी त्याच्या मर्मस्थानी रुतलेला तो बाण मी उपटून काढला।

Verse 19

स चोधृतेन बाणेन तत्रैव स्वर्गमास्थितः ।भवन्तौ पितरौ शोचन्नन्धाविति विलप्य च ॥१९॥

आणि बाण निघताच तो तेथेच स्वर्गास गेला; तुमच्या—आपल्या माता-पित्याच्या—विषयी शोक करीत ‘तुम्ही अंध आहात!’ असे म्हणत विलाप करू लागला।

Verse 20

अज्ञानाद्भवतः पुत्र स्सहसाऽभिहतो मया ।शेषमेवं गते यत्स्यात्तत्प्रसीदतु मे मुनिः ॥२०॥

अज्ञानामुळे तुमचा पुत्र मी घाईघाईने सहसा घायाळ करून मारला. आता असे घडल्यावर जे काही उरलेले कर्तव्य असेल, ते मुनिवर्यांनी कृपा करून मला सांगावे।

Verse 21

स तच्च्रुत्वा वचः क्रूरं मयोक्तमघशंसिना ।नाशकत्तीव्रमायासमकर्तुं भगवानृषिः ॥२१॥

पापाची कबुली देणाऱ्या माझ्या तोंडून निघालेले ते कठोर शब्द ऐकून, भगवान ऋषींना तीव्र शोकाची व्यथा आवरता आली नाही।

Verse 22

स बाष्पपूर्णवदनो निश्श्वसन्शोककर्शितः ।मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम् ॥२२॥

अश्रूंनी भरलेला मुख, निःश्वास टाकीत शोकाने कृश झालेला तो महातेजस्वी तपस्वी—मी हात जोडून समोर उभा असता—मला बोलू लागला।

Verse 23

यद्येतदशुभं कर्म न त्वं मे कथयेस्स्वयम् ।फलेन्मूर्धा स्म ते राजन् सद्य श्शतसहस्रधा ॥२३॥

हे राजन्! तू स्वतः मला हे अशुभ कर्म सांगितले नसतेस, तर तुझे मस्तक आत्ताच शतसहस्र तुकड्यांत फुटले असते।

Verse 24

क्षत्रियेण वधो राजन् वानप्रस्थे विशेषतः ।ज्ञानपूर्वं कृत स्स्थानाच्च्यावयेदपि वज्रिणम् ॥२४॥

हे राजन्! क्षत्रियाने केलेला वध—विशेषतः वानप्रस्थाचा—जर जाणूनबुजून केला, तर तो वज्रधारी इंद्रालाही त्याच्या स्थानावरून च्युत करू शकतो।

Verse 25

सप्तधा तु फलेन्मूर्धा मुनौ तपसि तिष्ठति ।ज्ञानाद्विसृजतश्शस्त्रं तादृशे ब्रह्मावादिनि ॥२५॥

परंतु तपश्चर्येत स्थित अशा मुनिवर—ब्रह्मवादिनिवर—जो जाणूनबुजून शस्त्र सोडतो, त्याचे मस्तक सात भागांत फुटते।

Verse 26

अज्ञानाद्धिकृतं यस्मादिदं तेनैव जवसि ।अपि ह्यद्य कुलं न स्यादिक्ष्वाकूणां कुतो भवान् ॥२६॥

हे अज्ञानाने हे कृत्य झाले म्हणूनच तू अजून जिवंत आहेस। तसे नसते तर आज इक्ष्वाकूंचे कुलही उरले नसते—मग तुझी काय कथा!

Verses 27-28

नय नौ नृप तं देशमिति मां चाभ्यभाषत ।अद्य तं द्रष्टुमिच्छावः पुत्रं पश्चिमदर्शनम् ॥२७॥रुधिरेणावसिक्ताङ्गं प्रकीर्णाजिनवाससम् ।शयानं भुवि निस्संज्ञं धर्म राजवशं गतम् ॥२८॥

तेव्हा राजा मला म्हणाला— “आम्हांला त्या स्थानी ने; आज आम्हांस पुत्राचे अंतिम दर्शन घ्यावयाचे आहे।” तो रक्ताने माखलेला, मृगचर्म-वस्त्र विस्कटलेले, भूमीवर निश्चेष्ट पडला होता आणि धर्मराजाच्या अधीन गेला होता।

Verse 29

अथाहमेकस्तं देशं नीत्वा तौ भृशदुःखितौ ।अस्पर्शयमहं पुत्रं तं मुनिं सह भार्यया ॥२९॥

मग मी एकटाच त्या अत्यंत दुःखी झालेल्या दोघांना त्या ठिकाणी नेले आणि त्या मुनीस व त्यांच्या पत्नीला त्यांच्या पुत्राच्या देहाचा स्पर्श करविला।

Verse 30

तौ पुत्रमात्मन स्स्पृष्ट्वा तमासाद्य तपस्विनौ ।निपेततुश्शरीरेऽस्य पिता चास्येदमब्रवीत् ॥३०॥

स्वतःच्या पुत्राजवळ जाऊन त्याला स्पर्श करताच ते दोघे तपस्वी त्याच्या देहावर कोसळले; मग त्याचा पिता असे बोलला।

Verse 31

नाभिवादयसे माद्य न च माऽमभिभाषसे ।किं नु शेषे तु भूमौ त्वं वत्स किं कुपितो ह्यसि ॥३१॥

“वत्सा, आज तू मला वंदन का करीत नाहीस आणि माझ्याशी बोलत का नाहीस? तू भूमीवर का पडून आहेस—आमच्यावर रागावला आहेस काय?”

Verse 32

न त्वहं ते प्रियं पुत्र मातरं पश्य धार्मिक ।किं नु नालिङ्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद ॥३२॥

हे धर्मात्मा पुत्रा! मी तुला आता प्रिय नसेन तरीही तुझ्या मातेकडे तरी पाहा. कोमल बाळा, तू मला आलिंगन का करत नाहीस? एक शब्द तरी बोल.

Verse 33

कस्य वाऽपररात्रेऽहं श्रोष्यामि हृदयङ्गमम् ।अधीयानस्य मधुरं शास्त्रं वान्यद्विशेषतः ॥३३॥

रात्रीच्या शेवटच्या प्रहरात आता मी कोणाकडून ते हृदयाला प्रिय वाटणारे मधुर पठण ऐकू—शास्त्राचे असो वा अन्य ग्रंथांचे?

Verse 34

को मां सन्द्यामुपास्यैव स्नात्वा हुतहुताशनः ।श्लाघयिष्यत्युपासीनः पुत्र शोकभयार्दितम् ॥३४॥

हे पुत्रा! शोक व भयाने पीडित मला—संध्योपासना करून, स्नान करून, पवित्र अग्नीत आहुती देऊन—माझ्या जवळ बसून आता कोण धीर देईल?

Verse 35

कन्दमूलफलं हृत्वा को मां प्रियमिवातिथिम् ।भोजयिष्यत्यकर्मण्यमप्रग्रहमनायकम् ॥३५॥

कंदमुळे-फळे आणून, प्रिय अतिथीसारखे मला कोण जेवू घालेल—मी असहाय, काम करण्यास अक्षम, आवश्यक वस्तू मिळवू न शकणारी आणि आधारहीन आहे?

Verse 36

इमामन्धां च वृद्धां च मातरं ते तपस्विनीम् ।कथं वत्स भरिष्यामि कृपणां पुत्रगर्धिनीम् ॥३६॥

वत्सा! तुझी ही माता—अंध व वृद्ध, तपस्विनी असूनही दीन, आणि पुत्राचीच आस धरलेली—तिला मी कशी पोसणार?

Verse 37

तिष्ठ मां मागमः पुत्र यमस्य सदनं प्रति ।श्वो मया सह गन्तासि जनन्या च समेधितः ॥३७॥

पुत्रा, माझ्याजवळ थांब; यमाच्या सदनास जाऊ नकोस. उद्या तू माझ्यासह आणि जननीसह, कल्याणयुक्त होऊन, जाशील.

Verse 38

उभावपि च शोकार्तावनाथौ कृपणौ वने ।क्षिप्रमेव गमिष्यावस्त्वया हीनौ यमक्षयम् ॥३८॥

तुझ्याविना आम्ही दोघेही वनात शोकाकुल, अनाथ व दीन होऊ; आणि लवकरच यमलोकास जाऊ.

Verse 39

ततो वैवस्वतं दृष्ट्वा तं प्रवक्ष्यामि भारतीम् ।क्षमतां धर्मराजो मे बिभृयात्पितरावयम् ॥३९॥

मग वैवस्वत यमाला पाहून मी त्याला म्हणेन—‘धर्मराजा, मला क्षमा करावी; हा बालक आमच्या माता-पित्याचे पालनपोषण करीत राहो.’

Verse 40

दातुमर्हति धर्मात्मा लोकपालो महायशाः ।ईदृशस्य ममाक्षय्या मेकामभयदक्षिणाम् ॥४०॥

तो धर्मात्मा, महायशस्वी लोकपाल यम माझ्यासारख्यास एकच अक्षय वर द्यावा—अभयाची दक्षिणा, भयापासून रक्षण.

Verse 41

अपापोऽसि यदा पुत्र निहतः पापकर्मणा ।तेन सत्येन गच्छाऽऽशु ये लोकाश्शस्त्रयोधिनाम् ॥४१॥

हे पुत्रा, तू निष्पाप आहेस; तरीही पापकर्म्याने तुला मारले. त्या सत्याच्या बळावर त्वरेने जा—शस्त्रधारी वीरांना जे लोक प्राप्त होतात तेथे.

Verse 42

यान्ति शूरा गतिं यां च सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिनः ।हतास्त्वभिमुखाः पुत्र गतिं तां परमां व्रज ॥४२॥

संग्रामात न परतणाऱ्या शूरांना जी गती मिळते, आणि शत्रूसमोर अभिमुख होऊन जे पडतात—ते ज्या परम गतीला जातात, हे पुत्रा, तूही त्या गतीस जा.

Verse 43

यां गतिं सगरश्शैब्यो दिलीपो जनमेजयः ।नहुषो दुन्दुमारश्च प्राप्तास्तां गच्छ पुत्रक ॥४३॥

सगर, शैब्य, दिलीप, जनमेजय, नहुष आणि दुन्दुमार यांनी जी गती प्राप्त केली—हे पुत्रका, तूही त्याच गतीस जा.

Verses 44-45

या गति स्सर्वसाधूनां स्वाध्यायात्तपसाच या ।या भूमिदस्याहिऽताग्नेरेकपत्नी व्रतस्य च ॥४४॥गोसहस्रप्रदातृ़णां या या गुरुभृतामपि ।देहन्यासकृतां या च तां गतिं गच्छ पुत्रक ॥४५॥

हे पुत्रका, सर्व साधूंना जी गती मिळते—स्वाध्याय व तपाने; भूमिदान करणाऱ्यांना; नित्य अग्निहोत्र पाळणाऱ्यांना; एकपत्नी-व्रत धारण करणाऱ्यांना; सहस्र गायी दान देणाऱ्यांना; गुरु व ज्येष्ठांचे भरण-पोषण करणाऱ्यांना; आणि जे स्वेच्छेने देहत्याग करतात—तू त्या गतीस जा.

Verse 46

न हि त्वस्मिन्कुले जातो गच्छत्यकुशलां गतिम् ।स तु यास्यति येन त्वं निहतो मम बान्धवः ॥४६॥

आमच्या कुळात जन्मलेला कोणीही अकुशल गतीला जात नाही; परंतु ज्याने तू—माझा बंधू—निहत झालास, तोच त्या दुर्दैवी, अशुभ गतीला जाईल।

Verse 47

एवं स कृपणं तत्र पर्यदेवयतासकृत् ।ततोऽस्मै कर्तुमुदकं प्रवृत्तस्सहभार्यया ॥४७॥

अशा रीतीने तो तेथे वारंवार करुण विलाप करू लागला. मग पत्नीसमवेत त्याने पुत्रासाठी उदक-क्रिया (पिंडोदक) आरंभ केली.

Verse 48

स तु दिव्येन रूपेण मुनिपुत्रस्स्वकर्मभिः ।स्वर्गमध्यारुहत्क्षिप्रं शक्रेण सह धर्मवित् ॥४८॥

परंतु धर्मज्ञ मुनिपुत्राने आपल्या कर्मांच्या पुण्यफळाने दिव्य रूप धारण केले आणि शक्र (इंद्र) याच्यासह शीघ्र स्वर्गारोहण केले.

Verse 49

आबभाषे च वृद्धौ तौ सह शक्रेण तापसः ।आश्वास्यच मुहूर्तं तु पितरौ वाक्यमब्रवीत् ॥४९॥

शक्र (इंद्र) याच्यासह त्या तपस्व्याने त्या दोघा वृद्ध माता-पित्यांशी संवाद केला. क्षणभर त्यांना धीर देऊन मग तो वचन बोलला.

Verse 50

स्थानमस्मि महत्प्राप्तो भवतोः परिचारणात् ।भवन्तावपि च क्षिप्रं मम मूलमुपैष्यतः ॥५०॥

‘तुम्हा दोघांची सेवा केल्याने मला महान पद प्राप्त झाले आहे; आणि तुम्हीही लवकरच माझ्या मूल धामास—त्याच उच्च लोकास—प्राप्त व्हाल.’

Verse 51

एवमुक्त्वा तु दिव्येन विमानेन वपुष्मता ।आरुरोह दिवं क्षिप्रं मुनिपुत्रो जितेन्द्रियः ॥५१॥

असे बोलून जितेन्द्रिय मुनिपुत्र तेजस्वी दिव्य, प्रकाशमान विमानात आरूढ झाला आणि शीघ्रच स्वर्गलोकास गेला।

Verse 52

स कृत्वा तूदकं तूर्णं तापस स्सह भार्यया ।मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम् ॥५२॥

तो महातेजस्वी तपस्वी पत्नीसमवेत त्वरेने उदकक्रिया करून, हात जोडून उभ्या असलेल्या मला म्हणाला।

Verse 53

अद्यैव जहिं मां राजन्मरणे नास्ति मे व्यथा ।यच्छरेणैकपुत्रं मां त्वमकर्षीरपुत्रकम् ॥५३॥

हे राजन्, आजच मला ठार कर; मरणात मला व्यथा नाही। कारण तुझ्या बाणाने एकुलत्या पुत्राचा पिता असलेल्या मला पुत्रहीन केले आहेस।

Verse 54

त्वया तु यदविज्ञानान्निहतो मे सुतश्शुचिः ।तेन त्वामभिशप्स्यामि सुदुःखमतिदारुणम् ॥५४॥

तू अज्ञानाने माझ्या शुद्धहृदय पुत्राचा वध केलास; म्हणूनच मी तुला अतिशय दुःखद व अत्यंत भयंकर अशा आपत्तीचा शाप देईन।

Verse 55

पुत्रव्यसनजं दुःखं यदेतन्मम साम्प्रतम् ।एवं त्वं पुत्रशोकेन राजन्कालं करिष्यसि ॥५५॥

पुत्रवियोगाने जे दुःख मी आत्ता भोगतो, तसेच हे राजन्, तूही पुत्रशोकानेच प्राणत्याग करशील।

Verse 56

अज्ञानात्तु हतो यस्मात्क्षत्रियेण त्वया मुनिः ।तस्मात्त्वां नाविशत्याशु ब्रह्महत्या नराधिप ॥५६॥

अज्ञानामुळे तू क्षत्रिय असून त्या मुनीचा वध केला आहेस; म्हणून, हे नराधिप, ब्रह्महत्येचे पाप तुला त्वरित ग्रासणार नाही।

Verse 57

त्वामप्येतादृशो भावः क्षिप्रमेव गमिष्यति ।जीवितान्तकरो घोरो दातारमिव दक्षिणा ॥५७॥

तरीही असा हा भयंकर, जीवनाचा अंत करणारा भाव तुला लवकरच येऊन गाठेल—जशी यज्ञदक्षिणा निश्चयाने दात्यापर्यंत पोहोचते।

Verse 58

एवं शापं मयि न्यस्य विलप्य करुणं बहु ।चितामारोप्य देहं तन्मिथुनं स्वर्गमभ्ययात् ॥५८॥

अशा रीतीने माझ्यावर शाप ठेवून आणि फार करुण विलाप करून, ते दांपत्य आपल्या देहांसह चितेवर आरोहण करून स्वर्गास गेले।

Verse 59

तदेतच्छिन्तयानेन स्मृतं पापं मया स्वयम् ।तदा बाल्यात्कृतं देवि शब्दवेध्यनुशिक्षिणा ॥५९॥

हे देवी, आता विचार करता करता मला स्वतःच ते पाप आठवले, जे तेव्हा बाल्यावस्थेत शब्दवेधाची शिक्षा घेत असताना माझ्याकडून घडले होते।

Verse 60

तस्यायं कर्मणो देवि विपाकस्समुपस्थितः ।अपथ्यैस्सहम्भुक्ते व्याधिरन्नरसे यथा ॥६०॥

हे देवी, त्या कर्माचा परिपक्व विपाक आता माझ्यावर येऊन ठेपला आहे—जसा अपथ्य अन्न-रसासह सेवन केल्याने रोग उत्पन्न होतो.

Verse 61

तस्मान्मामागतं भद्रे तस्योदारस्य तद्वचः ।यदहं पुत्रशोकेन सन्त्यक्ष्याम्यद्य जीवितम् ॥६१॥

म्हणून, हे भद्रे, त्या उदार तपस्व्याचे वचन माझ्यावर खरे ठरले आहे—आज पुत्रशोकाने मी प्राणत्याग करीन.

Verse 62

चक्षुभ्यां त्वां न पश्यामि कौसल्ये साधु मां स्फृश ।इत्युक्त्वा स रुदंस्त्रस्तो भार्यामाह च भूमिपः ॥६२॥

“कौसल्ये, माझ्या डोळ्यांनी तुला दिसत नाही; मला हळुवार स्पर्श कर.” असे म्हणत भयभीत व रडत असलेल्या राजाने पत्नीला सांगितले.

Verse 63

एतन्मे सदृशं देवि यन्मया राघवे कृतम् ।सदृशं तत्तु तस्यैव यदनेन कृतं मयि ॥६३॥

हे देवी, मी राघवावर जे केले, त्याच्यासारखेच आज माझ्यावर परत आले आहे; आणि त्याने माझ्यावर जे केले, ते त्याच्याच योग्यतेस अनुरूप आहे.

Verse 64

दुर्वृत्तमपि कः पुत्रं त्यजेद्भुवि विचक्षणः ।कश्च प्रव्राज्यमानो वा नासूयेत्पितरं सुतः ॥६४॥

या जगात कोण विवेकी पुरुष, पुत्र दुर्वृत्त असला तरी, त्याला टाकून देईल? आणि कोणता पुत्र, वनवासाला पाठविला जात असताना, पित्याविषयी असूया/रोष धरून ठेवणार नाही?

Verse 65

यदि मां संस्पृशेद्रामस्सकृदद्य लभेत वा ।यमक्षयमनुप्राप्ता द्रक्ष्यन्ति न हि मानवाः ॥६५॥

मी प्राणत्याग करण्यापूर्वी आज राम मला एकदातरी स्पर्श करतील काय, किंवा माझ्या जवळ येतील काय? यमाच्या अक्षय धामास पोहोचल्यावर मनुष्य पुन्हा आपल्या प्रियजनांना पाहू शकत नाहीत।

Verse 66

चक्षुषा त्वां न पश्यामि स्मृतिर्मम विलुप्यते ।दूता वैवस्वतस्यैते कौसल्ये त्वरयन्ति माम् ॥६६॥

हे कौसल्ये, डोळ्यांनी तुला पाहू शकत नाही; माझी स्मृती लोप पावत आहे। वैवस्वत (यम) यांचे हे दूत मला घाईने पुढे नेत आहेत।

Verse 67

अतस्तु किं दुःखतरं यदहं जीवितक्षये ।न हि पश्यामि धर्मज्ञं रामं सत्यपराक्रमम् ॥६७॥

याहून अधिक दुःख काय—जीवनाच्या अखेरीस मी धर्मज्ञ, सत्यपराक्रमी रामाचे दर्शनच घेत नाही।

Verse 68

तस्यादर्शनजश्शोकस्सुतस्याप्रतिकर्मणः ।उच्छोषयति मे प्राणान्वारिस्तोकमिवातपः ॥६८॥

अप्रतिम कर्म करणाऱ्या त्या पुत्राचे दर्शन न झाल्याने उत्पन्न झालेला शोक माझे प्राण असे आटवितो, जसा उन्हाचा ताप पाण्याच्या लहान तळ्याला आटवितो।

Verse 69

न ते मनुष्या देवास्ते ये चारुशुभकुण्डलम् ।मुखं द्रक्ष्यन्ति रामस्य वर्षे पञ्चदशे पुनः ॥६९॥

पंधराव्या वर्षी राम पुन्हा परतल्यावर ज्यांना त्यांच्या सुंदर, शुभ कुंडलांनी अलंकृत मुखाचे दर्शन होईल, ते साधे मनुष्य नव्हेत—देवतुल्य आहेत।

Verse 70

पद्मपत्रेक्षणं सुभ्रु सुदंष्ट्रं चारुनासिकम् ।धन्या द्रक्ष्यन्ति रामस्य ताराधिपनिभं मुखम् ॥७०॥

कमळपानासारखे नेत्र, सुंदर भुवया, सम दात व मनोहर नासिका असलेल्या श्रीरामाच्या चंद्रसदृश मुखाचे दर्शन ज्यांना होईल ते धन्य.

Verse 71

सदृशं शारदस्येन्दोः पुल्लस्य कमलस्य च ।सुगन्धि मम नाथस्य धन्या द्रक्ष्यन्ति तन्मुखम् ॥७१॥

शरद्‌चंद्रासारखे, पूर्ण फुललेल्या कमळासमान, सुगंधित माझ्या नाथाच्या त्या मुखाचे दर्शन ज्यांना होईल ते धन्य.

Verse 72

निवृत्तवनवासं तमयोध्यां पुनरागतम् ।द्रक्ष्यन्ति सुखिनो रामं शुक्रं मार्गगतं यथा ॥७२॥

वनवास संपवून अयोध्येत पुन्हा परतलेल्या श्रीरामाचे दर्शन सुखी लोक करतील—जसे आपल्या मार्गाने जाणारा शुक्रग्रह.

Verse 73

कौसल्ये चित्तमोहेन हृदयं सीदतीव मे ।वेदये न च संयुक्तान् शब्दस्पर्शरसानहम् ॥७३॥

हे कौसल्या, या चित्तमोहामुळे माझे हृदय जणू बुडत आहे; शब्द, स्पर्श व रस यांचे संयुक्त भानही मला नीट होत नाही.

Verse 74

चित्तनाशाद्विपद्यन्ते सर्वाण्येन्द्रियाणि मे ।क्षीणस्नेहस्य दीपस्य संसक्ता रश्मयो यथा ॥७४॥

चित्ताचा नाश होताच माझ्या सर्व इंद्रिया ढासळत आहेत—जसे तेल क्षीण झाल्यावर दीपाच्या किरणा एकाच वेळी मंदावतात।

Verse 75

अयमात्मभवश्शोको मामनाथमचेतनम् ।संसादयति वेगेन यथा कूलं नदीरयः ॥७५॥

हा आत्मज शोक मला—अनाथ व अचेतनासारखा—वेगाने खंगवत आहे; जसा नदीचा प्रवाह काठ झपाट्याने झिजवतो।

Verse 76

हा राघव महाबाहो हा ममाऽयासनाशन ।हा पितृप्रिय मे नाथ हाऽद्य क्वासि गतस्सुत ॥७६॥

हा राघव, महाबाहो! हा माझ्या यातनानाशका! हा पित्यप्रिय—माझ्या नाथा, माझ्या सुत! आज तू कुठे गेला आहेस?

Verse 77

हा कौसल्ये नशिष्यामि हा सुमित्रे तपस्विनि ।हा नृशंसे ममामित्रे कैकेयि कुलपांसनि ॥७७॥

हा कौसल्या! हा सुमित्रे, तपस्विनी! हा नृशंसे—माझ्या शत्रू—कैकेयी, कुलकलंक! मी नाश पावत आहे।

Verse 78

इति रामस्य मातुश्च सुमित्रायाश्च सन्निधौ ।राजा दशरथ श्शोचञ्जीवितान्तमुपागमत् ॥७८॥

अशा रीतीने रामाची माता व सुमित्रा यांच्या सन्निधीत राजा दशरथ शोक करीत करीत जीवनाच्या अंतास पोहोचला।

Verse 79

यदा तु दीनं कथयन्नराधिपः प्रियस्य पुत्त्रस्य विवासनातुरः ।गतेऽर्धरात्रे भृशदुःखपीडितस्तदा जहौ प्राणमुदारदर्शनः ॥७९॥

प्रिय पुत्राच्या वनवासाने व्याकुळ होऊन तो नराधिपती दीनवाणीने विलाप करीत होता; अर्धरात्र गेल्यावर तीव्र दुःखाने पीडित झालेला तो उदारहृदय राजा तेव्हा प्राणत्याग करून गेला।