Sarga 46
तमसातीरवासः — Night on the Bank of the Tamasa and the Stratagem to Elude the Citizens
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकांडातील ४६व्या सर्गात वनवासाची पहिली रात्र शिस्तबद्ध व विचारपूर्वक रीतीने नगरातून अरण्याकडे होणाऱ्या संक्रमणासारखी उभी राहते. श्रीराम तमसा नदीच्या रम्य तीरावर निवास करतात, लक्ष्मणाला शांतपणे मार्गदर्शन करतात आणि वनातील फलमूल उपलब्ध असतानाही केवळ जलाहार स्वीकारून स्वेच्छेने तपोवृत्तीचा संयम दर्शवितात. सुमंत्र घोड्यांची सेवा करतो, संध्योपासना करतो व नदीकाठी पानांची शय्या तयार करतो; राम सीता व लक्ष्मणासह विश्रांती घेतात, तर लक्ष्मण पहाटेपर्यंत जागरण करून सुमंत्राला रामगुणांचे वर्णन करीत राहतो. पहाटे राम झाडांखाली झोपलेल्या नागरिकांना पाहून त्यांच्या भक्तीला स्वतःला त्रास देणारा निर्धार मानतात आणि राजधर्म सांगतात—प्रजेला दुःखातून मुक्त करणे हे कर्तव्य; राजकुमाराच्या संकटामुळे तिला भारावून टाकणे नव्हे. म्हणून ते सर्व झोपेत असतानाच गुप्त प्रस्थानाचा उपाय ठरवतात. पाठलाग टाळण्यासाठी राम सुमंत्राला युक्ती सांगतात—रथ प्रथम थोडा उत्तर दिशेला नेऊन मग वळसा घालून मार्ग बदल, म्हणजे पौर गोंधळतील. त्यानंतर ते युक्त रथात बसून वेगवान प्रवाह व भोवऱ्यांनी युक्त तमसा पार करतात आणि ‘काटेरहित’ शुभ राजमार्ग धरून तपोवनाकडे निघतात—वनवास हा धर्मनिश्चय आणि सुयोग्य व्यवस्था, दोन्ही असल्याचे सूचित करत.
Shlokas
Verse 1
ततस्तु तमसातीरं रम्यमाश्रित्य राघवः।सीतामुद्वीक्ष्य सौमित्रिमिदं वचनमब्रवीत्।।2.46.1।।
त्यानंतर राघवाने तमसा नदीच्या रम्य तीराचा आश्रय घेतला. सीतेकडे पाहून, सौमित्रि (लक्ष्मण) याला हे वचन म्हणाला।
Verse 2
इयमद्य निशा पूर्वा सौमित्रे प्रहिता वनम्।वनवासस्य भद्रं ते स नोत्कण्ठितुमर्हसि।।2.46.2।।
हे सौमित्रे, आज वनवासासाठी वनात पाठविल्यानंतरची ही पहिली रात्र आहे। तुझे कल्याण असो—तू उत्कंठा वा व्याकुळता करू नकोस।
Verse 3
पश्य शून्यान्यरण्यानि रुदन्तीव समन्ततः।यथानिलयमायद्भिर्निलीनानि मृगद्विजैः।।2.46.3।।
पाहा—ही अरण्ये सर्वत्र शून्य दिसत आहेत, जणू विलाप करीत आहेत; आपल्या-आपल्या निवासस्थानी परतलेले मृग व पक्षी लपून बसले आहेत।
Verse 4
अद्यायोध्या तु नगरी राजधानी पितुर्मम।सस्त्रीपुंसा गतानस्माञ्शोचिष्यति न संशयः।।2.46.4।।
आज माझ्या पित्याची राजधानी अयोध्या नगरी, आम्ही स्त्री-पुरुषांसह निघून गेलो म्हणून, निःसंशय शोक करील।
Verse 5
अनुरक्ता हि मनुजा राजानं बहुभिर्गुणैः।त्वां च मां च नरव्याघ्र शत्रुघ्न भरतौ तथा।।2.46.5।।
हे नरव्याघ्र! अनेक गुणांमुळे प्रजा राजावर, तुझ्यावर, माझ्यावर, तसेच भरत व शत्रुघ्नावरही प्रेमाने अनुरक्त आहे।
Verse 6
पितरं चानुशोचामि मातरं च यशस्विनीम्।अपि वान्धौ भवेतां तु रुदन्तौ तावभीक्ष्णशः।।2.46.6।।
मी माझ्या पित्याचा आणि यशस्विनी मातेचा शोक करीत आहे; वारंवार रडता रडता ते दोघेही कदाचित अंध होऊन बसतील।
Verse 7
भरतः खलु धर्मात्मा पितरं मातरं च मे।धर्मार्थकामसहितैर्वाक्यैर्वाश्वासयिष्यति।।2.46.7।।
धर्मात्मा भरत धर्म-अर्थ-काम यांस अनुरूप वचनांनी माझ्या पित्याला व मातेला निःसंशय धीर देईल।
Verse 8
भरतस्यानृशंसत्वं विचिन्त्याहं पुनः पुनः।नानुशोचामि पितरं मातरं चापि लक्ष्मण।।2.46.8।।
भरताची करुणा व अक्रूरता मी पुन्हा पुन्हा विचारून, हे लक्ष्मणा, पित्याविषयी व माताविषयी मी शोक करत नाही।
Verse 9
त्वया कार्यं नरव्याघ्र मामनुव्रजता कृतम्।अन्वेष्टव्या हि वैदेह्या रक्षणार्थे सहायता।।2.46.9।।
हे नरव्याघ्र! तू माझ्यामागे येऊन उत्तम कार्य केलेस; अन्यथा वैदेहीच्या रक्षणासाठी सहाय्य नक्कीच शोधावे लागले असते॥
Verse 10
अद्भिरेव तु सौमित्रे वत्स्याम्यद्य निशामिमाम्।एतध्दि रोचते मह्यं वन्येऽपि विविधे सति।।2.46.10।।
हे सौमित्रि, आजची ही रात्रि मी केवळ पाण्यावरच काढीन। वनात विविध अन्न उपलब्ध असले तरी मला हेच अधिक रुचते।
Verse 11
एवमुक्त्वा तु सौमित्रिं सुमन्त्रमपि राघवः।अप्रमत्तस्त्वमश्वेषु भव सौम्येत्युवाच ह।।2.46.11।।
असे सौमित्रिला सांगून राघवाने सुमंत्रालाही म्हटले— “सौम्य, घोड्यांच्या बाबतीत तू सदैव जागरूक व अप्रमत्त राहा।”
Verse 12
सोऽश्वान्सुमन्त्रः संयम्य सूर्येऽस्तं समुपागते।प्रभूतयवसान् कृत्वा बभूव प्रत्यनन्तरः।।2.46.12।।
सूर्य मावळताच सुमंत्राने घोडे आवरून बांधले, त्यांना भरपूर यव-चारा दिला आणि त्यांच्या अगदी जवळ बसून राहिला।
Verse 13
उपास्य तु शिवां सन्ध्यां दृष्ट्वा रात्रिमुपस्थिताम्।रामस्य शयनं चक्रे सूतः सौमित्रिणा सह।।2.46.13।।
शुभ संध्याकाळची उपासना करून आणि रात्र येताना पाहून, सूताने सौमित्रिसह रामासाठी शयनस्थान तयार केले।
Verse 14
तां शय्यां तमसातीरे वीक्ष्य वृक्षदलैः कृताम्।रामः सौमित्रिणा सार्धं सभार्यस्संविवेश ह।।2.46.14।।
तमसा नदीच्या तीरावर वृक्षपानांनी केलेली ती शय्या पाहून, राम सौमित्रिसह आणि पत्नी (सीता) सहित तेथे शयनास गेले।
Verse 15
सभार्यं सम्प्रसुप्तं तं भ्रातरं वीक्ष्य लक्ष्मणः।कथयामास सूताय रामस्य विविधान् गुणान्।।2.46.15।।
पत्नीसमवेत गाढ झोपेत असलेल्या भावाला पाहून, लक्ष्मणाने सूताला रामाचे विविध गुण सांगितले।
Verse 16
जाग्रतो ह्येव तां रात्रिं सौमित्रेरुदितो रविः।सूतस्य तमसातीरे रामस्य ब्रुवतो गुणान्।।2.46.16।।
सौमित्रि तमसेच्या तीरावर ती रात्र जागत राहिला आणि सूताच्या सान्निध्यात श्रीरामांचे गुणगान करीत राहिला; तेव्हा प्रभाती सूर्य उदयास आला।
Verse 17
गोकुलाकुलतीरायास्तमसाया विदूरतः।अवसत्तत्र तां रात्रिं रामः प्रकृतिभिस्सह।।2.46.17।।
गोकुळांनी गजबजलेल्या तमसेच्या तीराजवळच, राम आपल्या जनांसह (प्रकृतींसह) तेथे ती रात्र राहिला।
Verse 18
उत्थाय स महातेजाः प्रकृतीस्ता निशाम्य च।अब्रवीद्भ्रातरं रामो लक्ष्मणं पुण्यलक्षणम्।।2.46.18।।
उठून महातेजस्वी रामाने त्या जनांना पाहिले आणि मग पुण्यलक्षणी भाऊ लक्ष्मणास म्हणाला।
Verse 19
अस्मद्व्यपेक्षान् सौमित्रे निरपेक्षान् गृहेष्वपि।वृक्षमूलेषु संसुप्तान् पश्य लक्ष्मण साम्प्रतम्।।2.46.19।।
हे सौमित्रे, लक्ष्मणा! पाहा—आपल्याविषयी काळजीमुळे हे लोक घरांनाही निरपेक्ष होऊन वृक्षांच्या मुळाशी झोपले आहेत।
Verse 20
यथैते नियमं पौराः कुर्वन्त्यस्मन्निवर्तने। अपि प्राणान्न्यसिष्यन्ति न तु त्यक्ष्यन्ति निश्चयम्।।2.46.20।।
आपल्या परतण्याविषयी या नगरवासीयांनी जसा दृढ नियम केला आहे, तसा ते प्राणही अर्पण करतील; पण आपला निश्चय कधीही सोडणार नाहीत।
Verse 21
यावदेव तु संसुप्ता स्तावदेव वयं लघु।रथमारुह्य गच्छामः पन्थानमकुतोभयम्।।2.46.21।।
जोपर्यंत ते गाढ झोपेत आहेत, तोपर्यंत आपण लवकर रथावर आरूढ होऊन निर्भयपणे त्या मार्गाने निघून जाऊ।
Verse 22
अतो भूयोऽपि नेदानीमिक्ष्वाकुपुरवासिनः।स्वपेयुरनुरक्ता मां वृक्षमूलानि संश्रिताः।।2.46.22।।
म्हणून आता इक्ष्वाकुपुरीतील माझ्यावर प्रेम करणारे लोक, वृक्षांच्या मुळाशी आश्रय घेऊन बसलेले, आज रात्री पुन्हा झोपणार नाहीत।
Verse 23
पौरा ह्यात्मकृताद्दुःखाद्विप्रमोच्या नृपात्मजैः।न तु खल्वात्मना योज्या दुःखेन पुरवासिनः।।2.46.23।।
नगरवासी आपल्या स्वतःच्या कृत दुःखातून राजपुत्रांनी मुक्त करावेत; परंतु आपल्या कारणाने पुरवासीयांना दुःखात गुंतवू नये।
Verse 24
अब्रवील्लक्ष्मणो रामं साक्षाद्धर्ममिवस्थितम्।रोचते मे तथा प्राज्ञ क्षिप्र मारुह्यतामिति।।2.46.24।।
धर्मस्वरूपासारखा उभा असलेल्या रामाला लक्ष्मण म्हणाला—“हे प्राज्ञ! मला हाच उपाय रुचतो; शीघ्र रथावर आरूढ व्हावे।”
Verse 25
अथ रामोऽब्रवीच्छ्रीमान्सुमन्त्रं युज्यतां रथः।गमिष्यामि ततोऽरण्यं गच्छ शीघ्रमितः प्रभो।।2.46.25।।
तेव्हा श्रीमान राम सुमंत्रास म्हणाला— “हे प्रभो सारथ्या, रथ जुंपावा. मी येथून शीघ्र अरण्याकडे प्रस्थान करीन.”
Verse 26
सूतस्तत स्सत्त्वरितः स्यन्दनं तैर्हयोत्तमैः।योजयित्व्राऽथ रामाय प्राञ्जलिः प्रत्यवेदयत्।।2.46.26।।
त्यानंतर सारथीने तत्परतेने त्या उत्तम घोड्यांनी रथ जुंपला आणि मग हात जोडून रामांना निवेदन केले.
Verse 27
अयं युक्तो महाबाहो रथस्ते रथिनां वर।त्वमारोहस्व भद्रं ते ससीत स्सहलक्ष्मणः।।2.46.27।।
“हे महाबाहो, रथींमध्ये श्रेष्ठ! तुमचा हा रथ जुंपलेला आहे. आरूढ व्हा—तुमचे कल्याण होवो—सीता व लक्ष्मणासह.”
Verse 28
तं स्यन्दनमधिष्ठाय राघव स्सपरिच्छदः।शीघ्रगामाकुलावर्तां तमसामतरन्नदीम्।।2.46.28।।
आवश्यक सामानासह त्या रथावर आरूढ होऊन राघवाने वेगाने वाहणारी व भोवऱ्यांनी व्याकुळ तामसा नदी पार केली.
Verse 29
स सन्तीर्य महाबाहुः श्रीमान् शिवमकण्टकम्।प्रापद्यत महामार्गमभयं भयदर्शिनाम्।।2.46.29।।
पार उतरून महाबाहू श्रीमान राम शुभ व निष्कंटक असा तो महामार्ग धरू लागला, जो भय पाहणाऱ्यांनाही अभय देतो.
Verse 30
मोहनार्थं तु पौराणां सूतं रामोऽब्रवीद्वचः।उदङ्मुखः प्रयाहि त्वं रथमास्थाय सारथे।।2.46.30।।मुहूर्तं त्वरितं गत्वा निवर्तय रथं पुनः।यथा न विद्युः पौरा मां तथा कुरु समाहितः।।2.46.31।।
पौरांना भ्रमित करण्यासाठी रामाने सारथ्यास म्हटले— “हे सारथे, रथावर आरूढ होऊन उत्तरमुखाने जा।”
Verse 31
मोहनार्थं तु पौराणां सूतं रामोऽब्रवीद्वचः।उदङ्मुखः प्रयाहि त्वं रथमास्थाय सारथे।।2.46.30।।मुहूर्तं त्वरितं गत्वा निवर्तय रथं पुनः।यथा न विद्युः पौरा मां तथा कुरु समाहितः।।2.46.31।।
“थोडा वेळ वेगाने जाऊन मग रथ पुन्हा परत आण; सावधपणे असे कर की पौरांना मी कुठे गेलो हे कळू नये।”
Verse 32
रामस्य वचनं श्रुत्वा तथा चक्रे स सारथिः।प्रत्यागम्य च रामस्य स्यन्दनं प्रत्यवेदयत्।।2.46.32।।
रामाचे वचन ऐकून सारथीने तसेच केले; परत येऊन त्याने रामाला रथाची तयारी कळविली।
Verse 33
तौ सम्प्रयुक्तं तु रथं समास्थितौतदा ससीतौ रघुवंशवर्धनौ।प्रचोदयामास ततस्तुरङ्गमान्स सारथिर्येन पथा तपोवनम्।।2.46.33।।
मग रघुवंशवर्धक ते दोघे सीतेसह सुयोजित रथावर आरूढ झाले; आणि सारथीने तपोवनाकडे जाणाऱ्या मार्गाने घोड्यांना पुढे हाकले।
Verse 34
तत स्समास्थाय रथं महारथःससारथिर्दाशरथिर्वनं ययौ।उदङ्मुखं तं तु रथं चकार सप्रयाणमाङ्गल्य निमित्तदर्शनात्।।2.46.34।।
त्यानंतर महारथी दाशरथी आपल्या सारथ्यासह रथावर आरूढ होऊन वनाकडे निघाला। प्रवासाच्या मंगल-लक्षणांचे दर्शन होताच सुमंत्राने रथ उत्तराभिमुख केला॥
Frequently Asked Questions
Rāma confronts the risk that the citizens’ devotion will translate into self-inflicted hardship; he therefore chooses a quiet, tactical departure while they sleep, balancing compassion for dependents with the necessity of completing exile.
Exile is framed as intentional dharma-practice: restraint in consumption, vigilance in responsibility, and the principle that a leader should not allow followers to suffer on account of his personal fate.
The Tamasa River and its bank serve as the liminal threshold from Ayodhyā to the forest; cultural markers include sandhyā worship, the leaf-bed tradition, and the auspicious convention of setting out northward as a favorable journey-sign.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.