Sarga 52

Verse 1

प्रभातायां तु शर्वर्यां पृथुवक्षा महायशाः ।उवाच रामः सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ॥१॥

रात्रि प्रभातास येताच, पृथुवक्ष महायशस्वी रामाने शुभलक्षणी सुमित्रानंदन लक्ष्मणास हे वचन सांगितले।

Verse 2

भास्करोदयकालोऽयं गता भगवती निशा ।असौ सुकृष्णो विहगः कोकिलस्तात कूजति ॥२॥

तात लक्ष्मणा, भगवती रात्रि निघून गेली; हा भास्कर-उदयाचा काळ आहे. तो श्याम-पिसांचा कोकिळ पक्षी तेथे मधुर कूजन करीत आहे.

Verse 3

बर्हिणानां च निर्घोषः श्रूयते नदतां वने ।तराम जाह्नवीं सौम्य शीघ्रगां सागरङ्गमाम् ॥३॥

वनात नाद करणाऱ्या मोरांचा कलरव ऐकू येतो। हे सौम्य, चला—समुद्राकडे वेगाने धावणारी जाह्नवी (गंगा) पार करूया।

Verse 4

विज्ञाय रामस्य वचः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ।गुहमामन्त्र्य सूतं च सोऽतिष्ठद्भ्रातुरग्रतः ॥४॥

रामाचे वचन समजून, मित्रांना आनंद देणारा सौमित्रि लक्ष्मण गुह व सारथी यांना बोलावून मग भावाच्या पुढे उभा राहिला।

Verse 5

स तु रामस्य वचनं निशम्य प्रतिगृह्य च ।स्थपतिस्तूर्णमाहूय सचिवानिदमब्रवीत् ॥५॥

रामाचे वचन ऐकून व ते मान्य करून, निषादाधिपतीने त्वरित आपल्या सचिवांना बोलावून असे म्हटले.

Verse 6

अस्य वाहनसंयुक्तां कर्णग्राहवतीं शुभाम् ।सुप्रतारां दृढां तीर्थे शीघ्रं नावमुपाहर ॥६॥

तीर्थावर लवकर एक दृढ, शुभ नौका आण—जिच्यात आवश्यक साधने व कर्णधार (मल्लाह) असतील—जेणेकरून पार उतरता येईल।

Verse 7

तं निशम्य समादेशं गुहामात्यगणो महान् ।उपोह्य रुचिरां नावं गुहाय प्रत्यवेदयत् ॥७॥

तो आदेश ऐकून गुहाचे महान् अमात्यगण रम्य नौका आणून गुहास निवेदन करू लागले—“आज्ञा पूर्ण झाली आहे.”

Verse 8

ततः स प्राञ्जलिर्भूत्वा गुहो राघवमब्रवीत् ।उपस्थितेयं नौर्देव भूयः किं करवाणि ते ॥८॥

तेव्हा गुहाने हात जोडून राघवाला म्हटले— “हे देव! नौका सज्ज आहे; आता मी तुमची आणखी कोणती सेवा करू?”

Verse 9

तवामरसुतप्रख्य तर्तुं सागरगां नदीम् ।नौरियं पुरुषव्याघ्र तां त्वमारोह सुव्रत ॥९॥

हे अमरपुत्रासारखे तेजस्वी, सुव्रत पुरुषव्याघ्र! सागरगामिनी नदी पार करण्यासाठी ही नौका आहे; आपण यात आरूढ व्हा।

Verse 10

अथोवाच महातेजा रामो गुहमिदं वचः ।कृतकामोऽस्मि भवता शीघ्रमारोप्यतामिति ॥१०॥

तेव्हा महातेजस्वी राम गुहाला म्हणाला—“तुझ्यामुळे माझे कार्य सिद्ध झाले; आता शीघ्रच नौकेत चढू या।”

Verse 11

ततः कलापान् सन्नह्य खड्गौ बध्वा च धन्विनौ ।जग्मतुर्येन तौ गङ्गां सीतया सह राघवौ ॥११॥

मग धनुर्धारी त्या दोन्ही राघवांनी भाते सज्ज केले व खड्ग बांधले; सीतेसह ते गंगेच्या दिशेने निघाले।

Verse 12

राममेव तु धर्मज्ञमुपगम्य विनीतवत् ।किमहं करवाणीति सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥१२॥

तेव्हा सूत धर्मज्ञ रामाजवळ जाऊन नम्रपणे हात जोडून म्हणाला—“मी काय करू?”

Verse 13

ततोऽब्रवीद्दाशरथिः सुमन्त्रं स्पृशन् करेणोत्तमदक्षिणेन ।सुमन्त्र शीघ्रं पुनरेव याहि राज्ञः सकाशे भव चाप्रमत्तः ॥१३॥

तेव्हा दाशरथी श्रीरामाने आपल्या उत्तम उजव्या हाताने सुमंत्राला स्नेहपूर्वक स्पर्श करून म्हटले— “सुमंत्र, त्वरेने परत जा; राजाजवळ राहा आणि सेवेत सदैव अप्रमत्त रहा।”

Verse 14

निवर्तस्वेत्युवाचैव ह्येतावद्धि कृतं मम ।रथं विहाय पद्भ्यां तु गमिष्यामि महावनम् ॥१४॥

तो म्हणाला— “परत जा; इथवर तू माझ्यासाठी पुरेसे केले आहेस। रथ इथेच ठेवून मी पायीच महावनात जाईन।”

Verse 15

आत्मानं त्वभ्यनुज्ञातमवेक्ष्यार्तः स सारथिः ।सुमन्त्रः पुरुषव्याघ्रमैक्ष्वाकमिदमब्रवीत् ॥१५॥

आपल्या प्रस्थानास अनुमती मिळाली आहे असे पाहून शोकाकुल सारथी सुमंत्र इक्ष्वाकुवंश-तिलक, पुरुषव्याघ्र श्रीरामांस हे वचन बोलला।

Verse 16

नातिक्रान्तमिदं लोके पुरुषेणेह केनचित् ।तव सभ्रातृभार्यस्य वासः प्राकृतवद्वने ॥१६॥

या लोकी कोणत्याही पुरुषाने याहून मोठे कृत्य केलेले नाही—की तू भाऊ आणि पत्नीसमवेत सामान्य मनुष्याप्रमाणे वनात वास करीत आहेस।

Verse 17

न मन्ये ब्रह्मचर्येऽस्ति स्वधीते वा फलोदयः ।मार्दवार्जवयोर्वापि त्वां चेद्व्यसनमागतम् ॥१७॥

तुझ्या ब्रह्मचर्य, स्वाध्याय, मृदुता व सरळपणा असूनही जर तुझ्यावर आपत्ती आली असेल, तर मला वाटत नाही की या गुणांचे फळ प्रकट होते।

Verse 18

सह राघव वैदेह्या भ्रात्रा चैव वने वसन् ।त्वं गतिं प्राप्स्यसे वीर त्रीन् लोकांस्तु जयन्निव ॥१८॥

हे राघव वीर! वैदेही व भ्रात्यासह वनात वास करीत असता, जणू तीनही लोक जिंकिल्यासारखी तू शुभ गती प्राप्त करशील।

Verse 19

वयं खलु हता राम ये त्वयाप्युपवञ्चिताः ।कैकेय्या वशमेष्यामः पापाया दुःखभागिनः ॥१९॥

हे राम! आम्ही खरोखरच नष्ट झालो—तुझ्यापासूनही वंचित होऊन; त्या पापिणी कैकेयीच्या वशाला जाऊन दुःखाचे भागी होऊ।

Verse 20

इति ब्रुवन्नात्मसमं सुमन्त्रः सारथिस्तदा ।दृष्ट्वा दूरगतं रामं दुःखार्तो रुरुदे चिरम् ॥२०॥

असे बोलत असता, रामाला आपल्या आत्म्यासमान मानणारा सारथी सुमंत्र, राम दूर गेलेला पाहून, दुःखाने व्याकुळ होऊन फार वेळ रडत राहिला.

Verse 21

ततस्तु विगते बाष्पे सूतं स्पृष्टोदकं शुचिम् ।रामस्तु मधुरं वाक्यं पुनः पुनरुवाच तम् ॥२१॥

मग अश्रू थांबल्यावर आणि सूताने जलाचे आचमन करून शुद्ध व संयत झाल्यावर, रामाने त्याला पुन्हा पुन्हा मधुर वचन सांगितले.

Verse 22

इक्ष्वाकूणां त्वया तुल्यं सुहृदं नोपलक्षये ।यथा दशरथो राजा मां न शोचेत्तथा कुरु ॥२२॥

इक्ष्वाकूंच्या वंशात तुझ्यासारखा सुहृद मला दिसत नाही. म्हणून असे कर की राजा दशरथ माझ्यासाठी शोक करू नयेत.

Verse 23

शोकोपहतचेताश्च वृद्धश्च जगतीपतिः ।कामभावावसन्नश्च तस्मादेतद्ब्रवीमि ते ॥२३॥

कारण जगतीपति वृद्ध आहेत, शोकाने त्यांचे चित्त विदीर्ण झाले आहे; आणि कामभावाच्या वेगानेही ते दबलेले आहेत—म्हणूनच मी तुला हे सांगतो.

Verse 24

यद्यदाज्ञापयेत्किञ्चित्स महात्मा महीपतिः ।कैकेय्याः प्रियकामार्थं कार्यं तदविकाङ्क्षया ॥२४॥

कैकेयीच्या प्रियतेसाठी तो महात्मा महाराज जे काही—अल्प जरी—आज्ञा देतील, ते तू कोणतीही शंका न धरता, निःसंकोचपणे करावे।

Verse 25

एतदर्थं हि राज्यानि प्रशासति नरेश्वराः ।यदेषां सर्वकृत्येषु मनो न प्रतिहन्यते ॥२५॥

याच कारणासाठी नरेश्वर राज्ये चालवितात—कारण त्यांच्या सर्व कार्यांच्या अंमलबजावणीत त्यांचा निर्धार कोणत्याही अडथळ्याने खंडित होत नाही।

Verse 26

यद्यथा स महाराजो नालीकमधिगच्छति ।न च ताम्यति दुःखेन सुमन्त्र कुरु तत्तथा ॥२६॥

सुमंत्रा, असा उपाय कर की महाराज निराशेत पडू नयेत आणि दुःखाने खंगून जाऊ नयेत।

Verse 27

अदृष्टदुःखं राजानं वृद्धमार्यं जितेन्द्रियम् ।ब्रूयास्त्वमभिवाद्यैव मम हेतोरिदं वचः ॥२७॥

दुःख न पाहिलेल्या, वृद्ध, आर्य व जितेंद्रिय राजांना प्रथम अभिवादन करून, माझ्या वतीने हे वचन तू सांगावे।

Verse 28

नैवाहमनुशोचामि लक्ष्मणो न च मैथिली ।अयोध्यायाश्च्युताश्चेति वने वत्स्यामहेति च ॥२८॥

मी शोक करीत नाही; लक्ष्मणही नाही, मैथिलीही नाही—अयोध्येतून दूर झालो म्हणूनही नाही, आणि वनात राहावे लागेल म्हणूनही नाही।

Verse 29

चतुर्दशसु वर्षेषु निवृत्तेषु पुनः पुनः ।लक्ष्मणं मां च सीतां च द्रक्ष्यसे क्षिप्रमागतान् ॥२९॥

चौदा वर्षे पूर्ण झाल्यावर तू लक्ष्मण, सीता आणि मला लवकरच परत आलेले पाहशील; आणि त्यानंतरही पुन्हा पुन्हा आमचे दर्शन घडेल।

Verses 30-31

एवमुक्त्वा तु राजानं मातरं च सुमन्त्र मे ।अन्याश्च देवीस्सहिताः कैकेयीं च पुनः पुनः ॥३०॥आरोग्यं ब्रूहि कौशल्यामथ पादाभिवन्दनम् ।सीताया मम चाऽऽर्यस्य वचनाल्लक्ष्मणस्य च ॥३१॥

राजांना असे बोलून, हे सुमंत्रा, माझ्या आईला, कैकेयीसहित इतर राण्यांना, पुनः पुनः माझे, लक्ष्मणाचे आणि सीतेचे कुशल वर्तमान सांग. माता कौसल्यांच्या चरणांवर सीतेच्या, माझ्या आणि लक्ष्मणाच्या वतीने विनम्र प्रणाम अर्पण कर.

Verse 32

ब्रूयाश्च हि महाराजं भरतं क्षिप्रमानय ।आगतश्चापि भरतः स्थाप्यो नृपमते पदे ॥३२॥

आणि महाराजांना सांग—भरताला लवकर बोलवा. भरत आल्यावर, राजाच्या निर्णयाप्रमाणे त्याला राजपदावर स्थापावे।

Verse 33

भरतं च परिष्वज्य यौवराज्येऽभिषिच्य च ।अस्मत्सन्तापजं दुःखं न त्वामभिभविष्यति ॥३३॥

भरतास स्नेहाने आलिंगन देऊन त्यास युवराजपदी अभिषेक कर; मग आमच्या वियोगातून उत्पन्न झालेले दुःख तुला कधीही जिंकू शकणार नाही।

Verse 34

भरतश्चापि वक्तव्यो यथा राजनि वर्तसे ।तथा मातृषु वर्तेथाः सर्वास्वेवाविशेषतः ॥३४॥

आणि भरतालाही सांगावे—जसा तो राजांप्रती वागतो, तसाच सर्व मातांप्रतीही कोणताही भेद न ठेवता वागावा।

Verse 35

यथा च तव कैकेयी सुमित्रा च विशेषतः ।तथैव देवी कौशल्या मम माता विशेषतः ॥३५॥

आणि जशी कैकेयी व सुमित्रा तुला विशेष प्रिय आहेत, तशीच देवी कौसल्या—माझी माता—हिलाही विशेष मान द्यावा।

Verse 36

तातस्य प्रियकामेन यौवराज्यमपेक्षता ।लोकयोरुभयोः शक्यं त्वया यत्सुखमेधितुम् ॥३६॥

पित्याच्या प्रिय इच्छेमुळे युवराज्य त्याची वाट पाहत आहे; तू असे वाग की आमचे पिता दोन्ही लोकांत कल्याण व सुखाने समृद्ध होऊ शकतील।

Verse 37

निवर्त्यमानो रामेण सुमन्त्रः शोककर्शितः ।तत्सर्वं वचनं श्रुत्वा स्नेहात्काकुत्स्थमब्रवीत् ॥३७॥

रामाने परत पाठविलेला सुमंत्र शोकाने कृश झाला होता; ती सर्व वचने ऐकून स्नेहाने त्याने काकुत्स्थकुमारास म्हणाले।

Verse 38

यदहं नोपचारेण ब्रूयां स्नेहादविक्लबः ।भक्तिमानिति तत्तावद्वाक्यं त्वं क्षन्तुमर्हसि ॥३८॥

जर मी स्नेहाने व निःसंकोचपणे तुला अनौपचारिक शब्द बोललो, तर मला भक्त-सेवक समजून ते वचन क्षमा करावे।

Verse 39

कथं हि त्वद्विहीनोऽहं प्रतियास्यामि तां पुरीम् ।तव तावद्वियोगेन पुत्रशोकाकुलामिव ॥३९॥

तुझ्याविना मी त्या पुरीत कसा परत जाऊ? तुझ्या वियोगाने ती अयोध्या पुत्रशोकाने व्याकुळ झालेल्या मातेसारखी होईल।

Verse 40

सराममपि तावन्मे रथं दृष्ट्वा तदा जनः ।विना रामं रथं दृष्ट्वा विदीर्येतापि सा पुरी ॥४०॥

तेव्हा लोकांनी माझा रथ रामासह पाहिला होता; तोच रथ रामाविना परतताना पाहून ते व्याकुळ होऊन तुटून पडतील, आणि ती पुरीही जणू शोकाने विदीर्ण होईल।

Verse 41

दैन्यं हि नगरी गच्छेद्दृष्ट्वा शून्यमिमं रथम् ।सूतावशेषं स्वं सैन्यं हतवीरमिवाऽहवे ॥४१॥

हा रथ रिकामा पाहून नगरी दैन्याला जाईल—जशी रणांगणात वीर मारला गेल्यावर फक्त सारथी उरलेले आपले सैन्य।

Verse 42

दूरेऽपि निवसन्तं त्वां मानसेनाग्रतः स्थितम् ।चिन्तयन्तोऽद्य नूनं त्वां निराहाराः कृताः प्रजाः ॥४२॥

तू दूर राहात असलास तरी प्रजा मनाने तुला जणू समोर उभा आहे असे मानून आज निश्चयाने केवळ तुझाच विचार करत निराहार राहील।

Verse 43

दृष्टं तद्धि त्वया राम यादृशं त्वत्प्रवासने ।प्रजानां सङ्कुलं वृत्तं त्वच्छोकक्लान्तचेतसाम् ॥४३॥

हे राम! तुझ्या प्रस्थानाच्या वेळी तू स्वतः पाहिलेस की तुझ्या शोकाने क्लान्त झालेल्या प्रजांची अवस्था किती व्याकुळ व गोंधळलेली झाली होती।

Verse 44

आर्तनादो हि यः पौरैर्मुक्तस्त्वद्विप्रवासने ।सरथं मां निशाम्यैव कुर्युः शतगुणं ततः ॥४४॥

तुझ्या वनवासाच्या वेळी नगरवासीयांनी जो आर्तनाद केला होता, ते आता मला रथासह परतताना पाहताच त्याहून शतगुण अधिक विलाप करतील।

Verse 45

अहं किं चापि वक्ष्यामि देवीं तव सुतो मया ।नीतोऽसौ मातुलकुलं सन्तापं मा कृथा इति ॥४५॥

मी देवी कौसल्येला काय सांगू—‘तुमचा पुत्र मी मामा-घराण्यात नेला आहे, दुःख करू नका’—जणू तेच सत्य आहे?

Verse 46

असत्यमपि नैवाहं ब्रूयां वचनमीदृशम् ।कथमप्रियमेवाहं ब्रूयां सत्यमिदं वचः ॥४६॥

असे असत्य वचन मी कधीच बोलू शकत नाही; पण हे सत्य वचनही इतके अप्रिय आहे की ते मी कसे बोलू?

Verse 47

मम तावन्नियोगस्थास्त्वद्बन्धुजनवाहिनः ।कथं रथं त्वया हीनं प्रवक्ष्यन्ति हयोत्तमाः ॥४७॥

माझ्या आज्ञेत असलेले, तुला व तुझ्या बंधुजनांना वाहणारे हे उत्तम घोडे—आता तुझ्याविना रिकामा झालेला हा रथ कसा ओढतील?

Verse 48

तन्न शक्ष्याम्यहं गन्तुमयोध्यां त्वदृतेऽनघ ।वनवासानुयानाय मामनुज्ञातुमर्हसि ॥४८॥

म्हणून, हे अनघा! तुझ्याविना मी अयोध्येला जाऊ शकत नाही. वनवासात तुझ्या मागे येण्यासाठी मला आज्ञा देणे तुला योग्य आहे.

Verse 49

यदि मे याचमानस्य त्यागमेव करिष्यसि ।सरथोऽग्निं प्रवेक्ष्यामि त्यक्तमात्र इह त्वया ॥४९॥

मी विनवित असतानाही जर तू मला केवळ त्यागशील, तर तू इथे मला सोडताच मी रथासह अग्नीत प्रवेश करीन.

Verse 50

भविष्यन्ति वने यानि तपोविघ्नकराणि ते ।रथेन प्रतिबाधिष्ये तानि सत्त्वानि राघव ॥५०॥

हे राघवा! वनात जे जे प्राणी तुझ्या तपाला विघ्न करतील, त्यांना मी या रथाने अडवून दूर ठेवीन.

Verse 51

त्वत्कृते न मयाऽवाप्तं रथचर्याकृतं सुखम् ।आशंसे त्वत्कृते नाहं वनवासकृतं सुखम् ॥५१॥

तुझ्या कृपेने पूर्वी मला तुझा रथ चालविण्याचे सुख लाभले. त्याच तुझ्याच कृपेने आता तुझ्या वनवासात वननिवासही मला सुखद वाटेल, अशी मी आशा करतो॥

Verse 52

प्रसीदेच्छामि तेऽरण्ये भवितुं प्रत्यनन्तरः ।प्रीत्याऽभिहितमिच्छामि भव मे प्रत्यनन्तरः ॥५२॥

कृपा करून प्रसन्न व्हा; मला अरण्यात तुझ्या अगदी जवळ राहायचे आहे. प्रेमाने तुझ्या मुखातून हे वचन ऐकायचे आहे—‘माझ्या जवळच राहा’॥

Verse 53

इमे चापि हया वीर यदि ते वनवासिनः ।परिचर्यां करिष्यन्ति प्राप्स्यन्ति परमां गतिम् ॥५३॥

हे वीरा! हे घोडेही जर तुझ्या वनवासात तुझी सेवा करू शकले, तर तेही परम गतीला पोहोचतील॥

Verse 54

तव शुश्रूषणं मूर्ध्ना करिष्यामि वने वसन् ।अयोध्यां देवलोकं वा सर्वथा प्रजहाम्यहम् ॥५४॥

वनात राहून मी मस्तक झुकवून तुझी सेवा करीन. त्या सेवेसाठी अयोध्याही, अगदी देवलोकही, मी सर्वथा सोडून देईन॥

Verse 55

न हि शक्या प्रवेष्टुं सा मयाऽयोध्या त्वया विना ।राजधानी महेन्द्रस्य यथा दुष्कृतकर्मणा ॥५५॥

तुझ्याविना मला त्या अयोध्येत प्रवेश करणे शक्य नाही; जसा दुष्कर्म करणारा महेंद्राच्या राजधानीत प्रवेश करू शकत नाही॥

Verse 56

वनवासे क्षयं प्राप्ते ममैष हि मनोरथः ।यदनेन रथेनैव त्वां वहेयं पुरीं पुनः ॥५६॥

वनवासाची मुदत पूर्ण झाल्यावर माझी हीच मनोकामना आहे—याच रथाने मी तुम्हाला पुन्हा नगरीत घेऊन जावे।

Verse 57

चतुर्दश हि वर्षाणि सहितस्य त्वया वने ।क्षणभूतानि यास्यन्ति शतसङ्ख्यान्यतोऽन्यथा ॥५७॥

मी तुमच्यासोबत वनात राहिलो तर ही चौदा वर्षे क्षणात निघून जातील; अन्यथा ती जणू शंभर वर्षांसारखी दीर्घ भासतील।

Verse 58

भृत्यवत्सल तिष्ठन्तं भर्तृपुत्रगते पथि ।भक्तं भृत्यं स्थितं स्थित्यां त्वं न मां हातुमर्हसि ॥५८॥

हे भृत्यवत्सल! माझ्या स्वामीच्या पुत्राच्या—तुमच्या मार्गावर मी उभा आहे. मी तुमचा भक्त सेवक, कर्तव्यात स्थिर; मला सोडणे तुम्हाला योग्य नाही।

Verse 59

एवं बहुविधं दीनं याचमानं पुनः पुनः ।रामो भृत्यानुकम्पी तु सुमन्त्रमिदमब्रवीत् ॥५९॥

अशा रीतीने सुमंत्र वारंवार अनेक प्रकारे दीन होऊन विनवू लागला; तेव्हा भृत्यांवर करुणा करणाऱ्या रामांनी त्याला हे वचन सांगितले।

Verse 60

जानामि परमां भक्तिं मयि ते भर्तृवत्सल ।शृणु चापि यदर्थं त्वां प्रेषयामि पुरीमितः ॥६०॥

हे भर्तृवत्सल! माझ्याविषयी तुझी परम भक्ती मला ज्ञात आहे। आता ऐक—कशासाठी मी तुला येथून पुरीकडे पाठवीत आहे।

Verse 61

नगरीं त्वां गतं दृष्ट्वा जननी मे यवीयसी ।कैकेयी प्रत्ययं गच्छेदिति रामो वनं गतः ॥६१॥

तू अयोध्येत परत गेलेला पाहून माझी कनिष्ठ माता कैकेयीला निश्चय होईल—‘राम वनात गेला आहे।’

Verse 62

परितुष्टा हि सा देवी वनवासं गते मयि ।राजानं नातिशङ्केत 'मिथ्यावादी'ति धार्मिकम् ॥६२॥

मी वनवासास गेलो आहे—याने ती देवी पूर्ण तृप्त होईल; मग ‘हा मिथ्यावादी आहे’ असे म्हणत ती धर्मात्मा राजावर संशय घेणार नाही।

Verse 63

एष मे प्रथमः कल्पो यदम्बा मे यवीयसी ।भरतारक्षितं स्फीतं पुत्रराज्यमवाप्नुयात् ॥६३॥

हा माझा प्रथम संकल्प आहे—माझी धाकटी माता भरताने रक्षित व सुशासित असे समृद्ध पुत्रराज्य प्राप्त करो।

Verse 64

मम प्रियार्थं राज्ञश्च सरथस्त्वं पुरीं व्रज ।सन्दिष्टश्चासि यानर्थांस्तां स्तान् ब्रूयास्तथा तथा ॥६४॥

माझ्या व राजाच्या प्रियार्थ तू रथासह पुरीस जा; आणि जसे तुला सांगितले आहे तसेच प्रत्येकाला ते संदेश यथावत् सांग।

Verse 65

इत्युक्त्वा वचनं सूतं सान्त्वयित्वा पुनः पुनः ।गुहं वचनमक्लीबो रामो हेतुमदब्रवीत् ॥६५॥

असे बोलून सूताला पुन्हा पुन्हा धीर देत, अक्लांत रामाने गुहाला कारणयुक्त वचन सांगितले।

Verse 66

नेदानीं गुह योग्योऽयं वासो मे सजने वने ।आवश्यं ह्याश्रमे वासः कर्तव्यस्तद्गतो विधिः ॥६६॥

गुह, आता सजणांनी वर्दळ असलेल्या या वनात माझा वास योग्य नाही। मला निश्चयाने आश्रमातच राहावे लागेल, जेथे त्या जीवनाची विधी-नियमांची आचरणे यथायोग्य होतील।

Verse 67

सोऽहं गृहीत्वा नियमं तपस्वि जनभूषणम् ।हितकामः पितुर्भूयः सीताया लक्ष्मणस्य च ॥६७॥जटाः कृत्वा गमिष्यामि न्यग्रोधक्षीरमानय ।

मी तपस्विजनांचे भूषण असा नियम-व्रत स्वीकारून, पित्याच्या तसेच सीता व लक्ष्मण यांच्या हिताची इच्छा धरून, जटा धारण करून प्रस्थान करीन। वडवृक्षाचे क्षीर (दुधाळ रस) आण।

Verse 68

तत् क्षीरं राजपुत्राय गुहः क्षिप्रमुपाहरत् ॥६८॥लक्ष्मणस्यात्मनश्चैव रामस्तेनाकरोज्जटाः ।

गुहाने राजपुत्र रामासाठी ते क्षीर त्वरेने आणून दिले. त्याच्याच साहाय्याने श्रीरामांनी स्वतःच्या तसेच लक्ष्मणाच्या जटा बांधल्या.

Verses 69-70

दीर्घबाहुर्नरव्याघ्रो जटिलत्वमधारयत् ॥६९॥तौ तदा चीरवसनौ जटामण्डलधारिणौ ।आशोभेतामृषिसमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥७०॥

दीर्घबाहु नरव्याघ्र श्रीरामांनी जटिलत्व धारण केले. तेव्हा चीरवस्त्र परिधान करून, जटामंडल धारण केलेले ते दोघे भाऊ राम-लक्ष्मण ऋषिसम शोभून दिसले.

Verse 71

ततो वैखानसं मार्गमास्थितः सह लक्ष्मणः ।व्रतमादिष्टवान् रामः सखायं गुहमब्रवीत् ॥७१॥

यानंतर लक्ष्मणासह वैखानस-मार्ग स्वीकारून, व्रताचा संकल्प केलेल्या रामाने आपल्या सखा गुहास असे सांगितले।

Verse 72

अप्रमत्तो बले कोशे दुर्गे जनपदे तथा ।भवेथा गुह राज्यं हि दुरारक्षतमं मतम् ॥७२॥

“गुह, सेना, कोश, दुर्ग आणि जनपद यांविषयी सदैव सावध राहा; कारण राज्याचे रक्षण अत्यंत कठीण मानले जाते.”

Verse 73

ततस्तं समनुज्ञाय गुहमिक्ष्वाकुनन्दनः ।जगाम तूर्णमव्यग्रः सभार्यः सह लक्ष्मणः ॥७३॥

त्यानंतर इक्ष्वाकुकुलनंदन रामाने गुहाची रीतसर अनुमती घेऊन, मन स्थिर ठेवून, पत्नीसमवेत व लक्ष्मणासह त्वरेने प्रस्थान केले।

Verse 74

स तु दृष्ट्वा नदीतीरे नावमिक्ष्वाकुनन्दनः ।तितीर्षुः शीघ्रगां गङ्गामिदं लक्ष्मणमब्रवीत् ॥७४॥

नदीकाठी ठेवलेली नाव पाहून इक्ष्वाकुनंदन श्रीराम वेगवती गंगा पार करण्याची इच्छा धरून लक्ष्मणास हे वचन बोलला।

Verse 75

आरोह त्वं नरव्याघ्र स्थितां नावमिमां शनैः ।सीतां चारोपयान्वक्षं परिगृह्य मनस्विनीम् ॥७५॥

“नरव्याघ्रा! ही सज्ज नाव हळूहळू चढ; आणि मनस्विनी सीतेला आधारकाठी/आडोसा धरून नीट सांभाळत नावेत चढव।”

Verse 76

स भ्रातुः शासनं श्रुत्वा सर्वमप्रतिकूलयन् ।आरोप्य मैथिलीं पूर्वमारुरोहाऽऽत्मवां स्ततः ॥७६॥

भावाच्या आज्ञा ऐकून किंचितही प्रतिकूल न होता, आत्मसंयमी लक्ष्मणाने प्रथम मैथिली (सीता) हिला नावेत चढविले आणि मग स्वतः चढला।

Verse 77

अथारुरोह तेजस्वी स्वयं लक्ष्मणपूर्वजः ।ततो निषादाधिपतिर्गुहो ज्ञातीनचोदयत् ॥७७॥

मग तेजस्वी लक्ष्मणाचा ज्येष्ठ भाऊ श्रीराम स्वतः नावेत चढला. त्यानंतर निषादाधिपती गुहाने आपल्या बांधवांना कामास प्रवृत्त केले।

Verse 78

राघवोऽपि महातेजा नावमारुह्य तां ततः ।ब्रह्मवत् क्षत्रवच्चैव जजाप हितमात्मनः ॥७८॥

महातेजस्वी राघवही त्या नावेत चढून, ब्राह्मणोचित व क्षत्रियोचित अशा रीतीने, आत्मरक्षणार्थ हितकर मंगल जप करू लागला।

Verse 79

आचम्य च यथाशास्त्रं नदीं तां सह सीतया ।प्राणमत्प्रीतिसंहृष्टो लक्ष्मणश्चामितप्रभः ॥७९॥

शास्त्रविधीनुसार आचमन करून ते सीतेसह त्या नदीला प्रणाम करू लागले; आणि अमिततेजस्वी लक्ष्मणही आनंदित होऊन श्रद्धेने नमस्कार करू लागला।

Verse 80

अनुज्ञाय सुमन्त्रं च सबलं चैव तं गुहम् ।आस्थाय नावं रामस्तु चोदयामास नाविकान् ॥८०॥

सुमंत्राला आणि गुहाला त्याच्या माणसांसह निरोप देऊन राम नौकेत चढला व नाविकांना पुढे चालण्यास उद्युक्त केले।

Verse 81

ततस्तैश्चोदिता सा नौः कर्णधारसमाहिता ।शुभस्फ्यवेगाभिहता शीघ्रं सलिलमत्यगात् ॥८१॥. ॥

मग कुशल कर्णधारांनी सावरलेली ती नौका, बलवान वल्ह्यांच्या वेगाने चालविली जाऊन, त्वरेने जलराशी ओलांडू लागली।

Verse 82

मध्यं तु समनुप्राप्य भागीरथ्यास्त्वनिन्दिता ।वैदेही प्राञ्जलिर्भूत्वा तां नदीमिदमब्रवीत् ॥८२॥

भागीरथीच्या मध्य प्रवाहात पोहोचल्यावर निर्दोष वैदेही सीतेने हात जोडून त्या नदीला असे म्हटले।

Verses 83-85

पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः ।निदेशं पारयित्वेमं गङ्गे त्वदभिरक्षितः ॥८३॥चतुर्दश हि वर्षाणि समग्राण्युष्य कानने ।भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति ॥८४॥ततस्त्वां देवि सुभगे क्षेमेण पुनरागता ।यक्ष्ये प्रमुदिता गङ्गे सर्वकामसमृद्धिनी ॥८५॥

हे गंगे! तुझ्या संरक्षणाखाली हा बुद्धिमान महाराज दशरथांचा पुत्र हा आदेश पूर्ण करील. पूर्ण चौदा वर्षे वनात राहून तो आपल्या भावासह आणि माझ्यासह पुन्हा परत येईल. मग, हे शुभे देवी गंगे, मी कुशलतेने परत आल्यावर सर्वकामसमृद्धिदायिनी तुझी आनंदाने पूजा करीन।

Verse 86

त्वं हि त्रिपथगा देवि ब्रह्मलोकं समीक्षसे ।भार्या चोदधिराजस्य लोकेऽस्मिन् सम्प्रदृश्यसे ॥८६॥

हे देवि! तू त्रिपथगा आहेस; तू ब्रह्मलोकाचे दर्शन करतेस. आणि या लोकी तू समुद्रराजाची भार्या म्हणून प्रकट दिसतेस.

Verses 87-88

सा त्वां देवि नमस्यामि प्रशंसामि च शोभने ।प्राप्तराज्ये नरव्याघ्रे शिवेन पुनरागते ॥८७॥गवां शतसहस्राणि वस्त्राण्यन्नं च पेशलम् ।ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तव प्रियचिकीर्षया ॥८८॥

हे शोभने देवि! मी तुला नमस्कार करतो आणि स्तुती करतो. नरव्याघ्र श्रीराम मंगलपूर्वक परत येऊन राज्य प्राप्त करतील तेव्हा, तुझे प्रिय करण्यासाठी मी ब्राह्मणांना एक लक्ष गायी, वस्त्रे आणि उत्तम अन्न दान देईन.

Verse 89

सुराघटसहस्रेण मांसभूतौदनेन च ।यक्ष्ये त्वां प्रयता देवि पुरीं पुनरुपागता ॥८९॥

हे देवी! मी पुरीत पुन्हा परत येऊन, शुद्ध व संयमी होऊन, हजार सुरा-घट आणि मांसयुक्त शिजवलेल्या अन्नाच्या नैवेद्याने तुझी पूजा करीन।

Verse 90

यानि त्वत्तीरवासीनि दैवतानि च सन्ति हि ।तानि सर्वाणि यक्ष्यामि तीर्थान्यायतनानि च ॥९०॥

तुझ्या तीरावर वसणारी जी जी देवता आहेत, त्या सर्वांची मी पूजा करीन; तसेच तुझी तीर्थे व देवायतनेही।

Verse 91

पुनरेव महाबाहुर्मया भ्रात्रा च सङ्गतः ।अयोध्यां वनवासात्तु प्रविशत्वनघोऽनघे ॥९१॥

हे अनघे! महाबाहु निष्पाप राम—माझ्याशी व आपल्या भावाशी पुन्हा एकत्र होऊन—वनवासानंतर पुन्हा अयोध्येत प्रवेश करो।

Verse 92

तथा सम्भाषमाणा सा सीता गङ्गामनिन्दिता ।दक्षिणा दक्षिणं तीरं क्षिप्रमेवाभ्युपागमत् ॥९२॥

अशा रीतीने गंगेशी बोलत असलेली ती अनिंदिता सीता; नौका लवकरच दक्षिणेकडील शुभ तीरावर पोहोचली।

Verse 93

तीरं तु समनुप्राप्य नावं हित्वा नरर्षभः ।प्रातिष्ठत सह भ्रात्रा वैदेह्या च परन्तपः ॥९३॥

तीरावर पोहोचून नौका सोडून, नरश्रेष्ठ परंतप राम आपल्या भावासह व वैदेहीसह पुढे प्रस्थान केले।

Verse 94

अथाब्रवीन्महाबाहुः सुमित्रानन्दवर्धनम् ।भव संरक्षणार्थाय सजने विजनेऽपि वा ॥९४॥

तेव्हा महाबाहु श्रीराम सुमित्रेचा आनंद वाढविणाऱ्या लक्ष्मणास म्हणाले— “रक्षणासाठी सदैव सावध रहा, लोकांत असो वा निर्जन ठिकाणीही।”

Verse 95

अवश्यं रक्षणं कार्यमदृष्टे विजने वने ।अग्रतो गच्छ सौमित्रे सीता त्वामनुगच्छतु ॥. ॥९५॥

या अपरिचित, निर्जन वनात निश्चयच रक्षण करणे आवश्यक आहे। हे सौमित्र! तू पुढे जा; सीता तुझ्यामागून येवो.

Verse 96

पृष्ठतोऽहं गमिष्यामि त्वां च सीतां च पालयन् ।अन्योन्यस्येह नो रक्षा कर्तव्या पुरुषर्षभ ॥९६॥

मी पाठीमागून चालीन, तुझी व सीतेची रक्षा करीत। हे पुरुषश्रेष्ठा! येथे आपल्याला परस्परांची रक्षा अवश्य करावी लागेल.

Verse 97

न हि तावदतिक्रान्ता सुकरा काचन क्रिया ।अद्य दुःखं तु वैदेही वनवासस्य वेत्स्यति ॥९७॥

अजून कोणतेही कठीण कार्य पार झालेले नाही। आजपासून वैदेही वनवासाचे दुःख खरेखुरे जाणेल.

Verse 98

प्रणष्टजनसम्बाधं क्षेत्रारामविवर्जितम् ।विषमं च प्रपातं च वनमद्य प्रवेक्ष्यति ॥९८॥

आज ती अशा वनात प्रवेश करील जिथे लोकांची वर्दळ नाही, शेत-उद्यान नाही; जे खडबडीत, दुर्गम आणि दऱ्या व कड्यांनी भरलेले आहे.

Verse 99

श्रुत्वा रामस्य वचनं प्रतस्थे लक्ष्मणोऽग्रतः ।अनन्तरं च सीताया राघवो रघुनन्दनः ॥९९॥

रामांचे वचन ऐकून लक्ष्मण पुढे निघाला; आणि सीतेच्या मागोमाग रघुकुलनंदन राघव चालू लागला।

Verse 100

गतं तु गङ्गापरपारमाशु रामं सुमन्त्रः प्रततं निरीक्ष्य ।अध्वप्रकर्षाद्विनिवृत्तदृष्टि र्मुमोच बाष्पं व्यथित स्तपस्वी ॥१००॥

सुमंत्र सतत पाहत राहिला— श्रीराम वेगाने गंगेच्या पलीकडील तीरावर पोहोचला. अंतर फार झाल्याने नजर परत घ्यावी लागली तेव्हा शोकाने व्याकुळ झालेल्या त्या तपस्वीवृत्ती पुरुषाच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले।

Verse 101

स लोकपालप्रतिमप्रभाववां स्तीर्त्वा महात्मा वरदो महानदीम् ।ततः समृद्धान् शुभसस्यमालिनः क्रमेण वत्सान् मुदितानुपागमत् ॥१०१॥

लोकपालासारखा तेजस्वी, महात्मा व वरदायक श्रीराम त्या महानदीस पार करून, पुढे क्रमाने शुभ धान्यशोभित, समृद्ध आणि आनंदित जनांनी युक्त अशा वत्सदेशात पोहोचला।

Verse 102

तौ तत्र हत्वा चतुरो महामृगान् वराहमृश्यं पृषतं महारुरुम् ।आदाय मेध्यं त्वरितं बुभुक्षितौ वासाय काले ययतुर्वनस्पतिम् ॥१०२॥

तेथे भुकेने व्याकुळ झालेल्या त्या दोघांनी चार महामृग—वराह, ऋश्य-मृग, पृषत (चित्तेदार हरिण) आणि महान रुरु—यांचा वध केला। मेध्य असे शुद्ध मांस त्वरेने घेऊन, संध्याकाळी निवासासाठी ते एका वृक्षाजवळ गेले।