Sarga 76
दशरथस्य अन्त्येष्टि-विधानम् — Dasaratha’s Funeral Rites and Ayodhya’s Mourning
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकांडातील ७६व्या सर्गात भरताच्या तीव्र विलापानंतर राजमृत्यूशी संबंधित आवश्यक विधी व व्यवस्था पुढे येते. वाणीने श्रेष्ठ अशा वसिष्ठ ऋषी भरताला शोक आवरून योग्य वेळी महाराज दशरथांची अंत्येष्टी करण्याचा उपदेश करतात. भरत धैर्य सावरून ऋत्विज, पुरोहित व आचार्यांना बोलावतो आणि शास्त्रोक्त विधी सुरू करतो. राजकीय अग्नींची यथाविधी व्यवस्था होते. तेलात सुरक्षित ठेवलेले पार्थिव देह बाहेर काढून अलंकृत शय्येवर ठेवतात; सेवक शिबिकेतून देह नेतात. मार्गात दानधर्म, सुवर्ण-वस्त्रांची उधळण व अर्पण होते. चंदन, अगरू, गुग्गुळ इत्यादी सुगंधी काष्ठांनी चिता रचली जाते; पुरोहित आहुती देतात, मंत्रोच्चार करतात आणि सामगायक शास्त्रानुसार स्तोत्रगान करतात. कौसल्येच्या नेतृत्वाखाली राण्या येऊन जळत्या चितेची प्रसव्य परिक्रमा करतात. नगरभर करुण आक्रोश पसरतो; तो क्रौंची पक्ष्यांच्या विलापासारखा वर्णिला आहे. भरतासह जलतर्पण झाल्यावर अयोध्या दहा दिवसांच्या शोकाचारात प्रवेश करते—सर्वजण भूमीवर शयन करून शोक, विधी आणि नगरशिस्त यांचा संगम साधतात.
Shlokas
Verse 1
तमेवं शोकसन्तप्तं भरतं कैकयी सुतम्।उवाच वदतां श्रेष्ठो वसिष्ठ श्श्रेष्ठवागृषिः।।2.76.1।।
कैकयीपुत्र भरत असा शोकाने दग्ध झालेला पाहून, वाणीमध्ये श्रेष्ठ असलेले श्रेष्ठवाक् ऋषी वसिष्ठ त्यास बोलले।
Verse 2
अलं शोकेन भद्रं ते राजपुत्र महायशः।प्राप्तकालं नरपतेः कुरु संयानमुत्तमम्।।2.76.2।।
हे महायशस्वी राजपुत्रा, शोक पुरे—तुझे कल्याण असो। आता वेळ आली आहे; नृपतीचे अंत्येष्टि-संस्कार उत्तम रीतीने कर।
Verse 3
वसिष्ठस्य वच श्शृत्वा भरतो धारणां गतः।प्रेतकार्याणि सर्वाणि कारयामास धर्मवित्।।2.76.3।।
वसिष्ठांचे वचन ऐकून भरताने धैर्य धरले; धर्म जाणणाऱ्या भरताने प्रेतकार्यांची सर्व विधी करवून घेतली।
Verse 4
उद्धृतं तैलसंरोधात्सतु भूमौ निवेशितम्।आपीतवर्णवदनं प्रसुप्तमिव भूमिपम्।।2.76.4।।संवेश्य शयने चाग्य्रे नानारत्नपरिष्कृते।ततो दशरथं पुत्रो विललाप सुदुःखितः।।2.76.5।।
तेल-रक्षणाच्या पात्रातून काढून त्या नृपाला भूमीवर ठेवले; पिवळसर वर्णाचा त्याचा मुखमंडल जणू झोपल्यासारखा दिसत होता। मग नानाविध रत्नांनी सजवलेल्या श्रेष्ठ शय्येवर त्यांना शय्यास्थ करून, पुत्राने अत्यंत दुःखी होऊन दशरथासाठी विलाप केला।
Verse 5
उद्धृतं तैलसंरोधात्सतु भूमौ निवेशितम्।आपीतवर्णवदनं प्रसुप्तमिव भूमिपम्।।2.76.4।।संवेश्य शयने चाग्य्रे नानारत्नपरिष्कृते।ततो दशरथं पुत्रो विललाप सुदुःखितः।।2.76.5।।
भरतासह उदकक्रिया करून, राजपत्नी मंत्र्यां व पुरोहितांसह नगरात परतल्या। अश्रूंनी भरलेल्या नेत्रांनी त्या भूमीवर शयन करून दहा दिवस शोकात व्यतीत करू लागल्या।
Verse 6
किं ते व्यवसितं राजन् प्रोषिते मय्यनागते।विवास्य रामं धर्मज्ञं लक्ष्मणं च महाबलम्।।2.76.6।।
हे राजन्, मी दूरदेशी असताना आणि परत येण्यापूर्वी तू कोणता निश्चय केला होतास—की धर्मज्ञ रामाला आणि महाबली लक्ष्मणालाही वनवासात पाठवलेस?
Verse 7
क्व यास्यसि महाराज हित्वेमं दुःखितं जनम्।हीनं पुरुषसिंहेन रामेणाक्लिष्टकर्मणा।।2.76.7।।
हे महाराज, तुम्ही कुठे निघून गेलात—हा दुःखी जनसमुदाय सोडून? पुरुषसिंह, अक्लिष्टकर्मा श्रीरामाविना हे सर्व जन अनाथ झाले आहेत।
Verse 8
योगक्षेमं तु ते राजन् कोऽस्मिन्कल्पयिता पुरेत्वयि प्रयाते स्वस्तात रामे च वनमाश्रिते।।2.76.8।।
हे राजन्, प्रिय पिता! तुम्ही स्वर्गलोकी गेलात आणि श्रीराम वनात आश्रयाला गेले—आता या नगरीचा योगक्षेम, कल्याण व रक्षण कोण करील?
Verse 9
विधवा पृथिवी राजन् स्त्वया हीना न राजते।हीनचन्द्रेव रजनी नगरी प्रतिभाति मा।।2.76.9।।
हे राजन्! तुमच्याविना ही पृथ्वी विधवेप्रमाणे शोभत नाही; आणि ही नगरी मला चंद्रहीन रात्रिसारखी भासते।
Verse 10
एवं विलपमानं तं भरतं दीनमानसम्।अब्रवीद्वचनं भूयो वसिष्ठस्तु महामुनिः।।2.76.10।।
अशा प्रकारे विलाप करणाऱ्या, मनाने खचलेल्या भरतास महामुनी वसिष्ठांनी पुन्हा एकदा वचन सांगितले।
Verse 11
प्रेतकार्याणि यान्यस्य कर्तव्यानि विशां पतेः।तान्यव्यग्रं महाबाहो क्रियान्तामविचारितम्।।2.76.11।।
हे महाबाहो! या प्रजाधिपती नृपाचे जे प्रेतकार्य (अंत्येष्टी इत्यादी) करावयाचे आहे, ते अव्यग्रपणे, न डगमगता एकाग्र होऊन पूर्ण कर।
Verse 12
तथेति भरतो वाक्यं वसिष्ठस्याभिपूज्य तत्।ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान् स्त्वरयामास सर्वशः।।2.76.12।।
भरताने “तथास्तु” असे म्हणून वसिष्ठांच्या वचनाचा सन्मान केला आणि ऋत्विज, पुरोहित व आचार्य यांना सर्व प्रकारे शीघ्रता करण्यास प्रवृत्त केले।
Verse 13
ये त्वग्नयो नरेन्द्रेस्य चाग्न्यगाराद्बहिष्कृताः।ऋत्विग्भिर्याजकैश्चैव ते आह्रियन्त यथाविधि।।2.76.13।।
नरेंद्राच्या अग्न्यागारातून बाहेर काढलेल्या पवित्र अग्नींना ऋत्विज व याजक यांनी विधिपूर्वक आणून यथास्थानी प्रतिष्ठित केले।
Verse 14
शिबिकायामथा़ऽरोप्य राजानं गतचेतसम्।बाष्पकण्ठा विमनसस्तमूहुः परिचारकाः।।2.76.14।।
मग परिचारकांनी चेतनाहीन राजाला शिबिकेवर ठेवले; मन उदास, कंठ अश्रूंनी भरून आलेला असा तो देह उचलून ते पुढे निघाले।
Verse 15
हिरण्यं च सुवर्णं च वासांसि विविधानि च।प्रकिरन्तो जना मार्गं नृपतेरग्रतो ययुः।।2.76.15।।
जन नृपतीच्या पुढे पुढे जात मार्गावर हिरण्य-सुवर्ण, तेजस्वी अलंकार आणि विविध वस्त्रे उधळीत चालले।
Verse 16
चन्दनागरुनिर्यासान् सरलं पद्मकं तथा।देवदारूणि चाहृत्य क्षेपयन्ति तथापरे।।2.76.16।।गन्धानुच्चावचांश्चान्यां स्तत्र गत्वाथ भूमिपम्।तत्र संवेशयामासुश्चितामध्ये तमृत्विजः।।2.76.17।।
काही जण चंदन, अगरु, सुगंधी निर्यास, सरळ, पद्मक तसेच देवदारूची लाकडे आणून तेथे पसरवीत होते।
Verse 17
चन्दनागरुनिर्यासान् सरलं पद्मकं तथा।देवदारूणि चाहृत्य क्षेपयन्ति तथापरे।।2.76.16।।गन्धानुच्चावचांश्चान्यां स्तत्र गत्वाथ भूमिपम्।तत्र संवेशयामासुश्चितामध्ये तमृत्विजः।।2.76.17।।
तेव्हा पवित्र अग्नीत हविर्दान करून त्याचे ऋत्विज विधिपूर्वक मंत्रजप करू लागले; आणि तेथे सामवेदाचे सामगायक शास्त्राप्रमाणे सामगान करू लागले।
Verse 18
तदा हुताशनं हुत्वा जेपुस्तस्य तदृत्विजः।जगुश्च ते यथाशास्त्र तत्र सामानि सामगाः।।2.76.18।।
तेव्हा पवित्र अग्नीत हविर्दान करून त्याचे ऋत्विज विधिपूर्वक मंत्रजप करू लागले; आणि तेथे सामवेदाचे सामगायक शास्त्राप्रमाणे सामगान करू लागले।
Verse 19
शिबिकाभिश्च यानैश्च यथार्हं तस्य योषितः।नगरा न्निर्ययुस्तत्र वृद्धैः परिवृता स्तदा।।2.76.19।।
तेव्हा राजाच्या स्त्रिया, यथोचित मानाप्रमाणे, काही शिबिकांतून तर काही वाहनांतून, वृद्ध परिचारकांनी वेढलेल्या, नगरातून त्या स्थानी निघाल्या।
Verse 20
प्रसव्यं चापि तं चकुः ऋत्विजोऽग्निचितं नृपम्।स्त्रियश्च शोकसन्तप्ताः कौसल्याप्रमुखास्तदा।।2.76.20।।
तेव्हा ऋत्विजांनी आणि शोकाने संतप्त स्त्रियांनी—कौसल्येच्या नेतृत्वाखाली—अग्निचित राजाच्या चितेची प्रसव्य (वामावर्त) परिक्रमा केली।
Verse 21
क्रौञ्चीनामिव नारीणां निनादस्तत्र शुश्रुवे।आर्तानां करुणं काले क्रोशन्तीनां सहस्रशः।।2.76.21।।
त्या वेळी तेथे आर्त स्त्रियांचा करुण आक्रोश सहस्रशः ऐकू आला—क्रौञ्ची पक्षिणींच्या तीक्ष्ण हाकेसारखा।
Verse 22
ततो रुदन्त्यो विवशाविलप्य च पुनः पुनः।यानेभ्यस्सरयूतीरमवतेरुर्वराङ्गनाः।।2.76.22।।
मग वरांगना रडत रडत, विवश होऊन, पुन्हा पुन्हा विलाप करीत, वाहनांतून उतरून सरयूच्या तीरावर आल्या।
Verse 23
कृत्वोदकं ते भरतेन सार्धं नृपाङ्गना मन्त्रिपुरोहिता श्च।पुरंप्रविश्याश्रुपरीतनेत्राः भूमौ दशाहं व्यनयन्त दुःखम्।।2.76.23।।
भरतासह उदकक्रिया करून, राजपत्नी मंत्र्यां व पुरोहितांसह नगरात परतल्या। अश्रूंनी भरलेल्या नेत्रांनी त्या भूमीवर शयन करून दहा दिवस शोकात व्यतीत करू लागल्या।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Bharata’s transition from incapacitating grief to dharmic execution of royal funeral duties. Vasiṣṭha frames restraint not as denial of emotion but as timely responsibility—performing the king’s prescribed rites without negligence.
The sarga teaches that dharma is enacted through correct timing (kāla) and procedure (vidhi): sorrow is acknowledged, yet social order is preserved by ritual competence and collective participation. Grief becomes ethically meaningful when directed into duties that honor the deceased and stabilize the community.
The Sarayū riverbank functions as the ritual landscape for water-libations and cremation-related observances, while Ayodhyā is depicted as a civic body entering formal mourning. Cultural markers include the śibikā procession, fragrant pyre materials (sandal, agaru, guggal), Sāma-chanting, and prasavya circumambulation around the pyre.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.