Sarga 66

Verse 1

तमग्निमिव संशान्तमम्बुहीनमिवार्णवम्।हतप्रभमिवाऽऽदित्यं स्वर्गस्थं प्रेक्ष्य पार्थिवम्।।।।कौसल्या बाष्पपूर्णाक्षी विविधां शोककर्शिता।उपगृह्य शिरो राज्ञः कैकेयीं प्रत्यभाषत।।।।

राजा स्वर्गस्थ झालेला पाहून—जणू अग्नी एकाएकी शांत झाला, जणू समुद्र जलहीन झाला, जणू सूर्याची प्रभा हरपली—अश्रूंनी भरलेल्या नेत्रांची, विविध शोकांनी कृश झालेली कौसल्या राजाचे शिर आपल्या मांडीवर घेऊन कैकेयीला म्हणाली।

Verse 2

तमग्निमिव संशान्तमम्बुहीनमिवार्णवम्।हतप्रभमिवाऽऽदित्यं स्वर्गस्थं प्रेक्ष्य पार्थिवम्।।2.66.1।। कौसल्या बाष्पपूर्णाक्षी विविधां शोककर्शिता।उपगृह्य शिरो राज्ञः कैकेयीं प्रत्यभाषत।।2.66.2।।

राजा स्वर्गस्थ झालेला पाहून—जणू अग्नी अचानक शांत झाला, जणू पाण्याविना समुद्र, जणू तेज हरपलेला सूर्य—अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांची, अनेक शोकांनी कृश झालेली कौसल्या राजाचे मस्तक उचलून कैकेयीला म्हणाली।

Verse 3

सकामा भव कैकेयि भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम्।त्यक्त्वा राजानमेकाग्रा नृशंसे दुष्टचारिणि।।।।

तृप्त हो, हे कैकेयी—काट्याविना राज्याचा उपभोग घे. एकाग्र होऊन राजाला टाकून देणारी, हे नृशंस, हे दुष्टचारिणी!

Verse 4

विहाय मां गतो रामः भर्ता च स्वर्गतो मम।विपथे सार्थहीनेव नाहं जीवितुमुत्सहे।।।।

मला मागे ठेवून राम गेले आहेत आणि माझे स्वामीही स्वर्गास गेले. जणू विपरीत मार्गावर साथीविना पडलेल्या प्रवाशासारखी, आता मला जगण्याची उमेद उरलेली नाही।

Verse 5

भर्तारं तं परित्यज्य का स्त्री दैवतमात्मनः।इच्छेज्जीवितुमन्यत्र कैकेय्यास्त्यक्तधर्मणः।।।।

स्वतःच्या पतीला—जो स्त्रीसाठी साक्षात् दैवत आहे—त्यागून कोणती स्त्री दुसरीकडे जगू इच्छेल? धर्मत्यागी कैकेयीच।

Verse 6

न लुब्धो बुध्यते दोषान् किम्पाकमिव भक्षयन्।कुब्जानिमित्तं कैकेय्या राघवाणां कुलं हतम्।।।।

लोभी माणूस किम्पाक फळ खाताना त्याचे दोष ओळखत नाही। तसेच कुब्जेच्या निमित्ताने कैकेयीने राघवकुलावर विनाश ओढवला।

Verse 7

अनियोगे नियुक्तेन राज्ञा रामं विवासितम्।सभार्यं जनकश्श्रुत्वा परितप्स्यत्यहं यथा।।।।

अन्याय मार्गात ढकलल्या गेलेल्या राजाने रामाला पत्नीसमवेत वनवास दिला—हे ऐकून जनकही माझ्यासारखाच अंतःकरणाने तळमळेल।

Verse 8

स मामनाथां विधवां नाद्य जानाति धार्मिकः।रामः कमलपत्राक्षः जीवन्नाशमितो गतः।।।।

कमलनयन धर्मात्मा रामाला आज हे माहीत नाही की मी निराधार, विधवा झाले आहे. तो जिवंत असला तरी माझ्यासाठी तो जणू आशा मावळून हरवून गेला आहे।

Verse 9

विदेहराजस्य सुता तथा सीता तपस्विनी।दुःखस्यानुचिता दुःखं वने पर्युद्विजिष्यति।।।।

विदेहराजाची कन्या, तपस्विनी सीता—जिला असा क्लेश सहन होणे उचित नाही—ती वनात दुःखाने अत्यंत व्याकुळ होईल।

Verse 10

नदतां भीमघोषाणां निशासु मृगपक्षिणाम्।निशम्य नूनं सन्त्रस्ता राघवं संश्रयिष्यति।।।।

रात्रीच्या वेळी भीषण घोषाने ओरडणाऱ्या मृग-पक्ष्यांचे आवाज ऐकून, सीता नक्कीच घाबरून राघवाचा आश्रय घेईल।

Verse 11

वृद्धश्चैवाल्पपुत्रश्च वैदेहीमनुचिन्तयन्।सोऽपि शोकसमाविष्टो ननु त्यक्ष्यति जीवितम्।।।।

वृद्ध आणि पुत्रहीन जनकही, वैदेहीचा सतत विचार करत, शोकाने ग्रासून नक्कीच प्राणत्याग करील।

Verse 12

साऽहमद्यैव दिष्टान्तं गमिष्यामि पतिव्रता।इदं शरीर मालिङ्ग्य प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्।।।।

मी पतिव्रता नारी आजच मृत्युलोकास जाईन; या देहाला आलिंगन देऊन मी हुताशनात प्रवेश करीन।

Verse 13

तां ततस्सम्परिष्वज्य विलपन्तीं तपस्विनीम्।व्यपनीय सुदुःखार्तां कौसल्यां व्यावहारिकाः।।।।

विलाप करणाऱ्या त्या तपस्विनी कौसल्येला आलिंगन देऊन, अतिदुःखाने व्याकुळ झालेल्या राणीला सेविका स्त्रियांनी हळुवारपणे दूर नेले।

Verse 14

तैलद्रोण्यामथामात्या सम्वेश्य जगतीपतिम्।राज्ञस्सर्वाण्यथादिष्टाश्चक्रुः कर्माण्यनन्तरम्।।।।

मग मंत्र्यांनी आज्ञेनुसार जगतीपती राजाला तैलद्रोणीत शय्यास्थ केले आणि त्यानंतर तत्काळ करावयाची सर्व विधिकर्मे यथाविधी केली।

Verse 15

न तु सङ्कलनं राज्ञो विना पुत्रेण मन्त्रिणः।सर्वज्ञाः कर्तुमीषुस्ते ततो रक्षन्ति भूमिपम्।।।।

परंतु सर्वज्ञ मंत्र्यांना पुत्राविना राजाचे अंत्येष्टि-संकलन करणे मान्य नव्हते; म्हणून त्यांनी भूमिपाच्या देहाचे रक्षण व पहारा ठेवला।

Verse 16

तैलद्रोण्यां तु सचिवैश्शायितं तं नराधिपम्।हा मृतोऽयमिति ज्ञात्वा स्त्रियस्ताः पर्यदेवयन्।।।।

सचिवांनी तैलद्रोणीत शय्यास्थ केलेला तो नराधिप पाहून, ‘हाय, हा मृत झाला’ असे जाणून त्या स्त्रिया करुण विलाप करू लागल्या।

Verse 17

बाहूनुद्यम्य कृपणाः नेत्रप्रस्रवणैर्मुखैः।रुदन्त्य श्शोकसन्तप्ताः कृपणं पर्यदेवयन्।।।।

ते दीनजन बाहू उंचावून, अश्रूंनी ओथंबलेल्या मुखांनी, शोकाने दग्ध होऊन रडत रडत, अत्यंत करुण रीतीने आर्त विलाप करू लागले।

Verse 18

हा महाराज रामेण सततं प्रियवादिना।विहीनास्सत्यसन्धेन किमर्थं विजहासि नः।।।।

हाय महाराज! सदैव प्रिय वचन बोलणाऱ्या आणि सत्यसंकल्प रामापासून आम्ही वंचित झालो; आता तुम्हीही आम्हाला का सोडून जाता?

Verse 19

कैकेय्या दुष्टभावायाः राघवेण वियोजिताः।कथं पतिघ्नया वत्स्याम स्समीपे विधवा वयम्।।।।

दुष्टभावाच्या कैकेयीने आम्हाला राघवापासून दूर केले; आणि आता पतीघातिनीच्या जवळ विधवा होऊन आम्ही कसे जगावे?

Verse 20

स हि नाथस्सदास्माकं तव च प्रभुरात्मवान्।वनं रामो गतश्श्रीमान्विहाय नृपतिश्रियम्।।।।

तोच श्रीमान राम सदैव आमचा आणि तुझाही नाथ, आत्मसंयमी प्रभू होता; त्याने राजवैभव सोडून वनात गमन केले आहे।

Verse 21

त्वया तेन च वीरेण विना व्यसनमोहिताः।कथं वयं निवत्स्यामः कैकेय्या च विदूषिताः।।।।

तुझ्याविना आणि त्या वीर रामाविना, आपत्ती व शोकाने व्याकुळ होऊन, आणि कैकेयीने अपमानित झालो असता, आम्ही कसे जगू?

Verse 22

यया तु राजा रामश्च लक्ष्मणश्च महाबलः।सीतया सह सन्त्यक्ता स्साकमन्यं न हास्यति।।।।

जिने राजाला, रामाला, महाबली लक्ष्मणाला आणि सीतेसह सर्वांना टाकून दिले—ती कैकेयी मग कोणाला टाकणार नाही?

Verse 23

ता बाष्पेण च संवीताश्शोकेन विपुलेन च।व्यवेष्टन्त निरानन्दा राघवस्य वरस्त्रियः।।।।

राघवाच्या श्रेष्ठ राण्या अश्रूंनी झाकल्या जाऊन आणि प्रचंड शोकाने व्यापून, आनंदरहित होऊन तडफडत होत्या।

Verse 24

निशा चन्द्रविहीनेव स्त्रीव भर्तृविवर्जिता।पुरी नाराजतायोध्या हीना राज्ञा महात्मना।।।।

महात्मा राजाविना अयोध्या पुरीची शोभा उरली नाही—जशी चंद्रविहीन रात्र, जशी पतीविहीन स्त्री।

Verse 25

बाष्पपर्याकुलजना हाहाभूतकुलाङ्गना।शून्यचत्वरवेश्मान्ता न बभ्राज यथापुरम्।।।।

अश्रूंनी व्याकुळ झालेले लोक, ‘हाय हाय’ म्हणत आक्रोश करणाऱ्या कुलस्त्रिया, आणि ओस पडलेले चौक व घरांचे अंगण—नगर पूर्वीसारखे शोभत नव्हते।

Verse 26

गते तु शोकात् त्रिदिवं नराधिपे महीतलस्थासु नृपाङ्गनासु च।निवृत्तचारस्सहसा गतो रविः प्रवृत्तचारा रजनी ह्युपस्थिता।।।।

शोकवश नराधिप स्वर्गास गेल्यावर आणि राजस्त्रिया भूमीवर पडून राहिल्यावर, जणू सूर्याने सहसा आपला मार्ग थांबवून अस्त घेतला; आणि अंधारात फिरणाऱ्यांना अनुकूल अशी रात्र तत्क्षणी येऊन ठेपली।

Verse 27

ऋते तु पुत्राद्धहनं महीपतेर्नरोचयन्ते सुहृदस्समागताः।इतीव तस्मिन् शयने न्यवेशयन् वनिचिन्त्य राजानमचिन्त्य दर्शनम्।।।।

परंतु पुत्र नसल्यामुळे जमलेल्या सुहृदांनी राजाचे दहन करणे मान्य केले नाही; म्हणून विचार करून, अनपेक्षित अवस्थेत असलेल्या राजाला त्यांनी त्या शय्येवरच ठेवले।

Verse 28

गतप्रभा द्यौरिव भास्करं विना व्यपेतनक्षत्रगणेव शर्वरी।पुरी बभासे रहिता महात्मना न चास्रकण्ठाऽकुलमार्गचत्वरा।।।।

त्या महात्मा राजाविना नगरीची प्रभा मावळली—जशी सूर्याविना आकाश, जशी तारकाविना रात्र; आणि तिचे रस्ते व चौक अश्रूंनी कंठ दाटलेल्या लोकांच्या आक्रोशाने व्याकुळ झाले।

Verse 29

नराश्च नार्यश्च समेत्य सङ्घशः विगर्हमाणा भरतस्य मातरम्।तदा नगर्यां नरदेवसङ्क्षये बभूवुरार्ता न च शर्म लेभिरे।।।।

तेव्हा देवतुल्य राजाचा नाश झाल्यावर नगरात स्त्री-पुरुष टोळ्यांनी एकत्र येऊन भरताच्या मातेला धिक्कारू लागले; ते अत्यंत व्याकुळ झाले आणि त्यांना कणभरही शांती लाभली नाही।