Sarga 77
और्ध्वदैहिकक्रिया-शोकविलापः (Obsequies for Daśaratha and the Brothers’ Lament)
अयोध्याकाण्ड
या सर्गात दशरथांच्या निधनानंतरचे और्ध्वदैहिक कर्मकांड आणि मनोव्यथा यांचे चित्रण आहे. दहा दिवसांच्या शोककाळानंतर भरत शुद्धी करून बाराव्या दिवशी पित्याचे श्राद्धकर्म करवितात. ते ब्राह्मणांना विपुल दान देतात—धन, अन्न-धान्य, वस्त्रे, रत्ने, पशुधन, दास-सेवक, वाहने आणि निवासस्थान—यातून राजधर्म व अंत्यसंस्कारातील कर्तव्याची महत्ता दिसून येते. तेराव्या दिवशी पहाटे भरत पुन्हा शुद्धीसाठी स्मशानात जातात. भस्म व अस्थींच्या खुणांनी युक्त चितास्थान पाहताच ते मूर्च्छित होऊन पडतात आणि पित्याचे जाणे, कौसल्येचे एकाकीपण, तसेच रामाचा वनवास आठवून विलाप करतात. भरताच्या शोकदर्शनाने आणि राजस्मरणाने शत्रुघ्नही मूर्च्छित होतात; नंतर ते ‘शोकसागर’ हा मंथरेपासून उत्पन्न झाला, कैकेयीने तो दुर्गम केला आणि वरदान अचल बंधनासारखे ठरले, असे रूपकाने सांगून आक्रोश करतात. सेवक व मंत्री धावून येऊन दोघांना सावरतात. वसिष्ठ भरताला उपदेश करतात की तेरावी आली आहे, उरलेली क्रिया पूर्ण करावी; तसेच भूक-तहान, सुख-दुःख, जन्म-मरण अशा द्वंद्वांची अनिवार्यता समजावतात. सुमंत्र शत्रुघ्नाला जगातील उत्पत्ती-लयाचा नियम सांगून धीर देतात. अश्रूंनी भरलेले व थकलेले दोन्ही भाऊ उठून धर्मविधीनुसार उरलेली और्ध्वदैहिक कर्तव्ये पूर्ण करण्यास प्रवृत्त होतात, शोकाला कर्तव्याशी जोडतात.
Shlokas
Verse 1
ततो दशाहेऽतिगते कृतशौचो नृपात्मजः।द्वादशेऽहनि सम्प्राप्ते श्राद्धकर्माण्यकारयत्।।।।
त्यानंतर दहा दिवस गेल्यावर, राजपुत्राने शौचविधी पूर्ण करून, बाराव्या दिवशी श्राद्धकर्म करविले।
Verse 2
ब्राह्मणेभ्यो ददौ रत्नं धनमन्नं च पुष्कलम्।वासांसि च महार्हाणि रत्नानि विविधानि च।।।।
श्राद्धकर्मात भरताने ब्राह्मणांना रत्ने, धन, पुष्कळ अन्न-धान्य, अतिमूल्य वस्त्रे आणि नानाविध मणि-रत्ने दान केली।
Verse 3
बास्तिकं बहु शुक्लं च गाश्चापि शतशस्तथा।दासीदासं च यानं च वेश्मानि सुमहान्ति च।।।।ब्राह्मणेभ्यो ददौ पुत्रो राज्ञस्तस्यौर्ध्वदैहिकम्।
राजाच्या और्ध्वदैहिक कल्याणासाठी पुत्राने ब्राह्मणांना पुष्कळ पांढरे बकरे, शेकडो गायी, दासी-दास, वाहने आणि अतिविशाल घरे दान केली।
Verse 4
ततः प्रभातसमये दिवसेऽथ त्रयोदशे।।।।विललाप महाबाहुर्भरत श्शोकमूर्छितः।शब्दापिहितकण्ठस्तु शोधनार्थमुपागतः।।।।चितामूले पितुर्वाक्यमिदमाह सुदुःखितः।
मग तेराव्या दिवशी पहाटे महाबाहु भरत शोकाने मूर्च्छितप्राय होऊन शोधन (शुद्धी) विधीसाठी आला; हुंदक्यांनी कंठ दाटून, अतिदुःखी होऊन पित्याच्या चितामुळाशी त्याने हे वचन उच्चारले।
Verse 5
ततः प्रभातसमये दिवसेऽथ त्रयोदशे।।2.77.4।।विललाप महाबाहुर्भरत श्शोकमूर्छितः।शब्दापिहितकण्ठस्तु शोधनार्थमुपागतः।।2.77.5।।चितामूले पितुर्वाक्यमिदमाह सुदुःखितः।
मग तेराव्या दिवशी पहाटे महाबाहु भरत शोकाने अभिभूत होऊन शोधन (शुद्धी) कर्मासाठी आला; हुंदक्यांनी कंठ रुद्ध होऊन, अतिदुःखी होऊन पित्याच्या चितामुळाशी त्याने हे वचन सांगितले।
Verse 6
तात यस्मिन्निसृष्टोऽहं त्वया भ्रातरि राघवे।।।।तस्मिन्वनं प्रव्रजिते शून्ये त्यक्तोऽस्म्यहं त्वया।
तात, ज्या वेळी तू मला भ्राता राघवाकडे सोपविले होतेस, तोच राघव वनास गेल्यावर तू मला शून्यतेत टाकून परित्याग केलेस।
Verse 7
यस्या गतिरनाथायाः पुत्रः प्रवाजितो वनम्।तामम्बां तात कौसल्यां त्यक्त्वा त्वं क्व गतो नृप।।।।
तात, जिचा एकमेव आधार पुत्र होता, त्या अनाथ झालेल्या कौसल्या मातेला—जिचा पुत्र वनास हाकलला गेला—अशी तिला सोडून, हे नृप, तू कुठे गेलास?
Verse 8
दृष्ट्वा भस्मारुणं तच्च दग्धास्थि स्थानमण्डलम्।।।।पितु श्शरीरनिर्वाणं निष्टनन्विषसाद सः।
भस्मेने अरुण झालेला व जळलेल्या अस्थींनी व्यापलेला तो वर्तुळाकार प्रदेश—जिथे पित्याचे शरीर निर्वाण पावले होते—पाहून तो विलाप करीत विषादात बुडाला।
Verse 9
स तु दृष्ट्वा रुदन् दीनः पपात धरणीतले।।।।उत्थाप्यमानश्शक्रस्य यन्त्रध्वज इव च्युतः।
ते पाहून तो दीन होऊन रडत रडत भूमीवर कोसळला—जसा उभारला जात असतानाही इंद्राचा स्थिर ध्वजदंड घसरून पडावा।
Verse 10
अभिपेतुस्ततस्सर्वे तस्यामात्याश्शुचिव्रतम्।।।।अन्तकाले निपतितं ययातिमृषयो यथा।
मग त्याचे सर्व अमात्य त्या शुचिव्रत पुरुषाकडे धावले—जसे अंतकाळी कोसळलेल्या ययातीकडे ऋषी धावून जातात।
Verse 11
शत्रुघ्न श्चापि भरतं दृष्ट्वा शोकम् परिप्लुतः।।।।विसंज्ञो न्यपतद्भूमौ भूमिपालमनुस्मरन्।
शत्रुघ्नही भरताला पाहून शोकाने पूर्ण भरून गेला। राजाचे स्मरण करत करत तो मूर्छित होऊन भूमीवर कोसळला।
Verse 12
उन्मत्त इव निश्चेता विललाप सुदुःखितः।।।।स्मृत्वा पितुर्गुणाङ्गानि तानि तानि तथा तथा।
अतिदुःखाने पीडित होऊन तो जणू उन्मत्तासारखा, शुद्ध हरपल्याप्रमाणे झाला। पित्याचे गुण वारंवार आठवून तो विलाप करू लागला।
Verse 13
मन्थराप्रभवस्तीव्रः कैकेयीग्राहसङ्कुलः।।।।वरदानमयोऽक्षोभ्योऽमञ्जयच्छोकसागरः।
मन्थरेपासून उत्पन्न झालेला, कैकेयी-रूपी मगरांनी भरलेला, वरदानांच्या रूपाने अढळ—असा हा भयंकर शोकसागर आम्हाला वेढून टाकीत आहे।
Verse 14
सुकुमारं च बालं च सततं लालितं त्वया।।।।क्व तात भरतं हित्वा विलपन्तं गतो भवान्।
हे तात! कोवळा आणि बाल, ज्याला तू सदैव लाड केलेस—असा विलाप करणारा भरत सोडून तू कुठे गेला आहेस?
Verse 15
ननु भोज्येषु पानेषु वस्त्रेष्वाभरणेषु च।।।।प्रवारयसि नस्सर्वान् तन्नः कोऽन्यः करिष्यति।
भोज्य-पेय, वस्त्रे आणि आभूषणांत तूच आम्हा सर्वांना उत्तम ते निवडून देत असतास। आता ते आमच्यासाठी दुसरा कोण करील?
Verse 16
अवदारणकाले तु पृथिवी नावदीर्यते।।।।या विहीना त्वया राज्ञा धर्मज्ञेन महात्मना।
ज्या वेळी पृथ्वीने विदीर्ण व्हायला हवे, त्या वेळीही ती विदीर्ण होत नाही—धर्मज्ञ महात्मा राजा तुम्हाविना असूनसुद्धा।
Verse 17
पितरि स्वर्गमापन्ने रामे चारण्यमाश्रिते।।।।किं मे जीवितसामर्थ्यं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्।
पिता स्वर्गास गेले आणि राम वनात आश्रयास गेले—मग माझ्या जगण्यात काय सामर्थ्य उरले? मी दाहक अग्नीत प्रवेश करीन।
Verse 18
हीनो भ्रात्रा च पित्रा च शून्यामिक्ष्वाकुपालिताम्।।।।अयोध्यां न प्रवेक्ष्यामि प्रवेक्ष्यामि तपोवनम्।
भाऊ आणि पिता—दोघांपासून वंचित होऊन, इक्ष्वाकु-शासनशून्य झालेल्या अयोध्येत मी प्रवेश करणार नाही; मी तपोवनातच प्रवेश करीन।
Verse 19
तयोर्विलपितं श्रुत्वा व्यसनं चान्ववेक्ष्य तत्।।।।भृशमार्ततरा भूयस्सर्वएवानुगामिनः।
दोन्ही भावांचे विलाप ऐकून आणि ती आपत्ती पाहून, सर्व अनुयायी पुन्हा अत्यंत अधिक व्याकुळ झाले।
Verse 20
ततो विषण्णौ श्रान्तौ च शत्रुघ्नभरतावुभौ।।।।धरण्यां संव्यवेष्टेतां भग्नशृङ्गाविवर्षभौ।
तेव्हा भरत व शत्रुघ्न, दोघेही विषण्ण व श्रान्त होऊन, भूमीवर असे तडफडत लोळू लागले की जणू तुटलेल्या शिंगांचे दोन वृषभच।
Verse 21
ततः प्रकृतिमान्वैद्यः पितुरेषां पुरोहितः।।।।वसिष्ठो भरतं वाक्यमुत्थाप्य तमुवाच ह।
मग त्यांच्या पित्याचे पुरोहित, शास्त्रज्ञ व स्थिरप्रकृती वसिष्ठांनी भरताला उठवून हे वचन सांगितले।
Verse 22
त्रयोदशोऽयं दिवसः पितुर्वृत्तस्य ते विभो।।।।सावशेषास्थिनिचये किमिह त्वं विलम्भसे।
हे विभो! तुमच्या पित्याच्या देहान्ताला आज तेरावा दिवस आहे; अस्थिसंचय अजून शिल्लक आहे—मग येथे तू का विलंब करीत आहेस?
Verse 23
त्रीणि द्वन्द्वानि भूतेषु प्रवृत्तान्यविशेषतः।।।।तेषु चापरिहार्येषु नैवं भवितुमर्हसि।
सर्व प्राण्यांत तीन द्वंद्व सर्वत्र चालू असतात आणि ते टाळता येत नाहीत; म्हणून तू असा व्याकुळ होणे तुला शोभत नाही।
Verse 24
सुमन्त्रश्चापि शत्रुघ्नमुत्थाप्याभिप्रसाद्य च।।।।श्रावयामास तत्त्वज्ञ स्सर्वभूतभवाभवम्।
सुमंत्रानेही शत्रुघ्नाला उठवून, त्याचे सांत्वन करून, तत्त्वज्ञाप्रमाणे सर्व भूतांच्या उत्पत्ती-विनाशाचे तत्त्व त्याला ऐकविले।
Verse 25
उत्थितौ च नरव्याघ्रौ प्रकाशेते यशस्विनौ।।।।वर्षातपपरिक्लिनौ पृथगिन्द्रध्वजाविव।
उठताच ते यशस्वी नरव्याघ्र तेजस्वी भासले; परंतु पाऊस-तापाने क्लांत, वेगवेगळे उभ्या इंद्रध्वजांसारखे दिसले।
Verse 26
अश्रूणि परिमृद्नन्तौ रक्ताक्षौ दीनभाषिणौ।अमात्यास्त्वरयन्ति स्म तनयौ चापराः क्रियाः।।।।
दोन्ही पुत्र अश्रू पुसत होते—डोळे लाल, वाणी दीन; तेव्हा अमात्यांनी उरलेल्या और्ध्वदैहिक क्रिया लवकर पूर्ण करण्यास त्यांना प्रवृत्त केले।
Frequently Asked Questions
The sarga frames the tension between overwhelming personal grief and the necessity of completing prescribed funerary obligations: Bharata and Śatrughna must be raised from collapse to fulfill śrāddha and remaining rites for the deceased king.
Vasiṣṭha’s instruction emphasizes that unavoidable dualities condition embodied life, culminating in birth and death; therefore, sorrow must be acknowledged yet disciplined into dharmic action, while Sumantra reinforces the universality of arising and passing away.
The cremation ground and the foot of the funeral pyre serve as the central ritual landmark; culturally, the narrative highlights the ten-day mourning observance, purification, twelfth-day śrāddha, thirteenth-day rites, and dāna (gift-giving) to brāhmaṇas as part of royal funerary protocol.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.