Sarga 110
लोकसमुत्पत्ति-वर्णनम् तथा इक्ष्वाकुवंश-प्रशंसा (Cosmogony and Ikshvaku Genealogy as Counsel to Rama)
अयोध्याकाण्ड
या सर्गात क्रोधाविष्ट श्रीरामाला शांत व योग्य मार्गावर आणण्यासाठी महर्षी वसिष्ठ उपदेश करतात. जाबालीचे पूर्वीचे भाषण ते नास्तिक्यप्रवर्तन मानत नाहीत; रामाला परत आणण्यासाठी केलेले व्यावहारिक, प्रेरक युक्तिवचन असे त्याचे पुनर्व्याख्यान करून, पुढे प्रमाणभूत धर्मशिक्षण मांडतात. वसिष्ठ संक्षेपाने सृष्ट्युत्पत्ती सांगतात—आदि काळी केवळ जल, नंतर स्वयंभू ब्रह्म्याचा प्रादुर्भाव, आणि वराहावताराने पृथ्वीचे उद्धरण। त्यानंतर मनु व इक्ष्वाकु पासून अयोध्येतील प्रसिद्ध राजांची वंशपरंपरा वर्णित करतात. ही वंशावलीच नीतिधर्माचा पुरावा ठरते—इक्ष्वाकुकुलाच्या मर्यादेनुसार ज्येष्ठ पुत्राचा राज्याभिषेक होतो; म्हणून दशरथाचा ज्येष्ठ वारस रामाने राज्य स्वीकारून प्रजेचे रक्षण करावे व पूर्वजांचा राजधर्म अखंड ठेवावा। सर्ग सृष्टिस्मरण, वंशस्मृती आणि उत्तराधिकार-नियम यांचा संगम करून रामाचे राज्यग्रहण हे कुलधर्म व लोकहिताचे रक्षण आहे असे प्रतिपादित करतो।
Shlokas
Verse 1
क्रुद्धमाज्ञाय रामं तु वसिष्ठः प्रत्युवाच ह।जाबालिरपि जानीते लोकस्यास्य गतागतिम्।।।।
राम क्रुद्ध झाला आहे असे जाणून मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठांनी प्रत्युत्तर दिले— “जाबालि हाही या लोकातील प्राण्यांची गती‑आगती, त्यांचा मार्ग व नियती यांचे यथार्थ ज्ञान ठेवतो।”
Verse 2
निवर्तयितुकामस्तु त्वामेतद्वाक्यमब्रवीत्।इमां लोकसमुत्पत्तिं लोकनाथ निबोध मे।।।।
तुला परत फिरविण्याच्या इच्छेने त्याने तुला हे वचन सांगितले— “हे लोकनाथ, माझ्याकडून या जगताच्या उत्पत्तीचा वृत्तांत जाणून घे।”
Verse 3
सर्वं सलिलमेवासीत्पृथिवी यत्र निर्मिता।तत: समभवद्ब्रह्मा स्वयम्भूर्दैवतै: सह।।।।
आदि काळी सर्वत्र केवळ जलच होते; त्यातूनच पृथ्वीची निर्मिती झाली. त्यानंतर देवांसह स्वयम्भू ब्रह्मदेव प्रकट झाले॥
Verse 4
स वराहस्ततो भूत्वा प्रोज्जहार वसुन्धराम्।असृजच्च जगत्सर्वं सह पुत्रैः कृतात्मभिः।।।।
त्यानंतर तो वराहरूप धारण करून वसुंधरेला उचलून वर आणला. आणि शुद्धचित्त, संयमी पुत्रांसह त्याने सर्व जगताची सृष्टी केली॥
Verse 5
आकाशप्रभवो ब्रह्मा शाश्वतो नित्य अव्ययः।तस्मान्मरीचि: संजज्ञे मरीचेः कश्यप: सुतः।।।।
आकाशातून प्रकट झालेले ब्रह्मा शाश्वत, नित्य व अव्यय आहेत. त्यांच्यापासून मरीचि उत्पन्न झाले आणि मरीचिचा पुत्र कश्यप झाला॥
Verse 6
विवस्वान्काश्यपात् जज्ञे मनुर्वैवस्वत: स्वयम्।स तु प्रजापतिः पूर्वमिक्ष्वाकुस्तु मनो: सुतः।।।।
कश्यपापासून विवस्वान जन्मला आणि विवस्वानापासून स्वयं वैवस्वत मनु. तोच पूर्वीचा प्रजापती झाला; आणि मनूचा पुत्र इक्ष्वाकु झाला॥
Verse 7
यस्येयं प्रथमं दत्ता समृद्धा मनुना मही।तमिक्ष्वाकुमयोध्यायां राजानं विद्धि पूर्वकम्।।।।
मनूने ज्याला प्रथमं ही समृद्ध पृथ्वी प्रदान केली, त्या इक्ष्वाकूला अयोध्येतील आद्य राजा असे जाण।
Verse 8
इक्ष्वाकोस्तु सुत श्रीमान्कुक्षिरेवेति विश्रुतः।कुक्षेरथात्मजो वीरो विकुक्षिरुदपद्यत।।।।
इक्ष्वाकूचा एक श्रीमान पुत्र ‘कुक्षि’ या नावाने प्रसिद्ध झाला; आणि कुक्षीपासून वीर विकुक्षी उत्पन्न झाला।
Verse 9
विकुक्षेस्तु महातेजा बाणः पुत्र प्रतापवान्।बाणस्य तु महाबाहुरनरण्यो महातपा:।।।।
विकुक्षीपासून महातेजस्वी, प्रतापवान बाण हा पुत्र झाला; आणि बाणापासून महाबाहू, महातपस्वी अनरण्य उत्पन्न झाला।
Verse 10
नानावृष्टिर्बभूवास्मिन्नदुर्भिक्षं सतां वरे।अनरण्ये महाराजे तस्करो नापि कश्चन।।।।
या राज्यात सत्पुरुषांतील श्रेष्ठ महाराज अनरण्य राज्य करीत असता ना अनावृष्टी होत असे, ना दुर्भिक्ष; आणि एकही चोर नव्हता।
Verse 11
अनरण्यान्महाबाहुः पृथु राजा बभूव ह।तस्मात्पृथोमेहाराजस्त्रिशङ्कुरुदपद्यत।।।।स सत्यवचनाद् वीर: सशरीरो दिवं गतः।
अनरण्यापासून महाबाहु राजा पृथु झाला; आणि पृथूपासून महाराज त्रिशंकू उत्पन्न झाला. तो वीर त्रिशंकू सत्यवचनाच्या बळावर देहासहित स्वर्गास गेला।
Verse 12
त्रिशङ्कोरभवत्सूनुर्दुन्धुमारो महायशाः।।।।दुन्धुमारान्महातेजा युवनाश्वो व्यजायत।
त्रिशंकूचा पुत्र महायशस्वी दुन्धुमार झाला; आणि दुन्धुमारापासून महातेजस्वी युवनाश्व जन्मला।
Verse 13
युवनाश्वसुत श्श्रीमान्मान्धाता समपद्यत।।।।मान्धातुस्त महातेजा: सुसन्धिरुदपद्यत।सुसन्धेरपि पुत्रौ द्वौ ध्रुवसन्धिः प्रसेनजित्।।।।यशस्वी ध्रुवसन्धेस्तु भरतो रिपुसूदनः।
युवनाश्वाचा पुत्र श्रीमान् मान्धाता झाला; मान्धात्यापासून महातेजस्वी सुसंधि उत्पन्न झाला. सुसंधीचे दोन पुत्र—ध्रुवसंधि आणि प्रसेनजित. ध्रुवसंधीपासून यशस्वी, रिपुसूदन भरत जन्मला।
Verse 14
युवनाश्वसुत श्श्रीमान्मान्धाता समपद्यत।।2.110.13।।मान्धातुस्त महातेजा स्सुसन्धिरुदपद्यत।सुसन्धेरपि पुत्रौ द्वौ ध्रुवसन्धिः प्रसेनजित्।।2.110.14।।यशस्वी ध्रुवसन्धेस्तु भरतो रिपुसूदनः।
युवनाश्वाचा श्रीमान् पुत्र मान्धाता उत्पन्न झाला. मान्धात्यापासून महातेजस्वी सुसंधि झाला. सुसंधीचे दोन पुत्र—ध्रुवसंधि व प्रसेनजित्; आणि ध्रुवसंधीपासून यशस्वी, रिपुसूदन भरत जन्मला.
Verse 15
भरतात्तु महाबाहोरसितो नाम जायत।।।।यस्यैते प्रतिराजान उदपद्यन्त शत्रवः।हैहयास्तालजङ्घाश्च शूराश्च शशिबिन्दवः।।।।
महाबाहु भरतापासून असित नावाचा पुत्र झाला. ज्याच्या विरोधात शत्रुरूप प्रतिराजे उभे राहिले—हैहय, तालजंघ आणि शूर शशिबिंदु.
Verse 16
भरतात्तु महाबाहोरसितो नाम जायत।।2.110.15।।यस्यैते प्रतिराजान उदपद्यन्त शत्रवः।हैहयास्तालजङ्घाश्च शूराश्च शशिबिन्दवः।।2.110.16।।
महाबाहु भरतापासून असित नावाचा पुत्र झाला; ज्याच्या विरोधात शत्रुरूप प्रतिराज उदयास आले—हैहय, तालजंघ आणि शूर शशिबिंदु.
Verse 17
तांस्तु सर्वान्प्रतिव्यूह्य युद्धे राजा प्रवासितः।स च शैलवरे रम्ये बभूवाभिरतो मुनिः।।।।
राजाने युद्धात त्या सर्वांचा प्रतिव्यूह केला, तरीही तो निर्वासित झाला. मग तो रम्य पर्वतप्रदेशात राहून मुनिसारखा समाधानी झाला.
Verse 18
द्वे चास्य भार्ये गर्भिण्यौ बभूवतुरिति श्रुतिः।एका गर्भविनाशाय सपत्न्यै गरलं ददौ।।।।
ऐकिवात आहे की त्याच्या दोन राण्या गर्भवती झाल्या. त्यांपैकी एकीने सवतीचा गर्भ नष्ट व्हावा म्हणून तिला विष दिले.
Verse 19
भार्गवश्च्यवनो नाम हिमवन्तमुपाश्रितः।तमृषिं समुपागम्य कालिन्दी त्वभ्यवादयत्।।2.110.19।।स तामभ्यवदद्विप्रो वरेप्सुं पुत्रजन्मनि।
हिमवंतावर आश्रय घेतलेले भार्गव च्यवन नावाचे ऋषी होते. कालिंदी त्यांच्याकडे जाऊन भक्तिभावाने वंदन करू लागली; पुत्रजन्माचा वर इच्छित असता त्या ब्राह्मण ऋषींनी तिला संबोधिले।
Verse 20
पुत्रस्ते भविता देवि महात्मा लोकविश्रुतः।।।।धार्मिकश्च सुशीलश्च वंशकर्ताऽरिसूदनः।
“हे देवी, तुला एक पुत्र होईल—महात्मा व जगत्प्रसिद्ध; धर्मनिष्ठ, सुशील, वंशवर्धक आणि शत्रुसूदन।”
Verse 21
कृत्वा प्रदक्षिणं हृष्टा मुनिंतमनुमान्य च।।।।पद्मपत्रसमानाक्षं पद्मगर्भसमप्रभम्।तत: सा गृहमागम्य देवी पुत्रं व्यजायत।।।।
हर्षित होऊन तिने त्या मुनिंची प्रदक्षिणा केली व त्यांची आज्ञा घेऊन निघाली. नंतर घरी येऊन त्या देवीने कमळपानासारखे नेत्र असलेला, पद्मगर्भ (ब्रह्मा) समान तेजस्वी पुत्र प्रसविला।
Verse 22
कृत्वा प्रदक्षिणं हृष्टा मुनिंतमनुमान्य च।।2.110.21।। पद्मपत्रसमानाक्षं पद्मगर्भसमप्रभम्। तत: सा गृहमागम्य देवी पुत्रं व्यजायत।।2.110.22।।
हर्षित होऊन तिने त्या मुनिंची प्रदक्षिणा केली व त्यांची आज्ञा घेऊन निघाली. नंतर घरी येऊन त्या देवीने कमळपानासारखे नेत्र असलेला, पद्मगर्भ (ब्रह्मा) समान तेजस्वी पुत्र प्रसविला।
Verse 23
सपत्न्या तु गरस्तस्यै दत्तो गर्भजिघांसया।गरेण सह तेनैव जात स्स सगरोऽभवत्।।।।
परंतु तिच्या सवतीने गर्भाचा नाश करण्याच्या हेतूने तिला ‘गर’ (विष) दिले। त्या गरासहच जन्म झाल्यामुळे तो बालक ‘सगर’ म्हणून प्रसिद्ध झाला॥
Verse 24
स राजा सगरो नाम य: समुद्रमखानयत्।इष्ट्वा पर्वणि वेगेन त्रासयन इमाः प्रजाः।।।
तो राजा ‘सगर’ नावाने प्रसिद्ध होता; ज्याने समुद्र खणून काढला. पर्वणी यज्ञ करून, त्या महाकर्माच्या वेगाने त्याने प्रजांमध्ये भय उत्पन्न केले॥
Verse 25
असमञ्जस्तु पुत्रोऽभूत्सगरस्येति न श्श्रुतम्।जीवन्नेव स पित्रा तु निरस्तः पापकर्मकृत्।।।।
आम्ही ऐकले आहे की सगराचा पुत्र ‘असमञ्ज’ होता. पापकर्म करणारा तो, पिता जिवंत असतानाच त्यानेच त्याला हद्दपार केले॥
Verse 26
अंशुमानिति पुत्रोऽभूदसमञ्जस्य वीर्यवान्।दिलीपोंशुमतः पुत्रो दिलीपस्य भगीरथः।।।।
असमञ्जाचा पराक्रमी पुत्र ‘अंशुमान’ झाला. अंशुमानाचा पुत्र ‘दिलीप’ आणि दिलीपाचा पुत्र ‘भगीरथ’ झाला॥
Verse 27
भगीरथात्ककुत्स्थस्तु काकुत्स्था येन विश्रुताः।ककुत्स्थस्य च पुत्रोऽभूद्रघुर्येन च राघवाः।।।।
भगीरथापासून ‘ककुत्स्थ’ झाला; ज्याच्यामुळे तुमचा वंश ‘काकुत्स्थ’ म्हणून प्रसिद्ध झाला. ककुत्स्थाचा पुत्र ‘रघु’ झाला; ज्याच्यामुळे तुम्ही ‘राघव’ म्हणून ओळखले जाता॥
Verse 28
रघोस्तु पुत्रस्तेजस्वी प्रवृद्धः पुरुषादकः।कल्माषपाद स्सौदास इत्येवं प्रथितो भुवि।।।।
रघूचा तेजस्वी पुत्र सामर्थ्याने वृद्धिंगत होऊन, एका काळी ऋषिशापामुळे ‘मनुष्यभक्षक’ अशीही ख्याती पावला. तोच भूमंडळी ‘कल्माषपाद’ व ‘सौदास’ या नावांनी प्रसिद्ध झाला॥
Verse 29
कल्माषपादपुत्रोऽभूच्छङ्खणस्त्विति विश्रुतः।यस्तु तद्वीर्यमासाद्य सहसैन्यो व्यनीनशत्।।।।
कल्माषपादाचा पुत्र ‘शङ्खण’ या नावाने विख्यात झाला. जो कोणी त्याच्या पराक्रमास सामोरा जाई, तो आपल्या सैन्यासह पराभूत होई॥
Verse 30
शङ्खणस्य च पुत्रोऽभूच्छूर श्रीमान्सुदर्शनः।सुदर्शनस्याग्निवर्णः अग्निवर्णस्य शीघ्रगः।।।।शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुवः।प्रशुश्रुवस्य पुत्रोभूदम्बरीषो महाद्युतिः।।।।अम्बरीषस्य पुत्रोभून्नहुषः सत्यविक्रमः।नहुषस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः।।।।अजश्च सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुतावुभौ।अजस्यैव च धर्मात्मा राजा दशरथस्सुतः।।।।
शङ्खणाचा पुत्र शूर व श्रीमान् सुदर्शन झाला. सुदर्शनाचा पुत्र अग्निवर्ण, आणि अग्निवर्णाचा पुत्र शीघ्रग झाला. शीघ्रगाचा पुत्र मरु, मरूचा पुत्र प्रशुश्रुव, आणि प्रशुश्रुवाचा पुत्र महाद्युती अम्बरीष झाला. अम्बरीषाचा पुत्र सत्यपराक्रमी नहुष, आणि नहुषाचा परमधार्मिक पुत्र नाभाग झाला. नाभागाचे दोन पुत्र—अज व सुव्रत—आणि अजाचा पुत्र धर्मात्मा राजा दशरथ झाला॥
Verse 31
शङ्खणस्य च पुत्रोऽभूच्छूर श्रीमान्सुदर्शनः।सुदर्शनस्याग्निवर्णः अग्निवर्णस्य शीघ्रगः।।2.110.30।।शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुवः।प्रशुश्रुवस्य पुत्रोभूदम्बरीषो महाद्युतिः।।2.110.31।।अम्बरीषस्य पुत्रोभून्नहुषः सत्यविक्रमः।नहुषस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः।।2.110.32।।अजश्च सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुतावुभौ।अजस्यैव च धर्मात्मा राजा दशरथस्सुतः।।2.110.33।।
तू त्याचा ज्येष्ठ दायाद—‘राम’ या नावाने सर्वत्र विख्यात. म्हणून, हे नृप, आपले राज्य स्वीकार आणि प्रजेचे पालन व संरक्षण कर॥
Verse 32
शङ्खणस्य च पुत्रोऽभूच्छूर श्रीमान्सुदर्शनः।सुदर्शनस्याग्निवर्णः अग्निवर्णस्य शीघ्रगः।।2.110.30।।शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुवः।प्रशुश्रुवस्य पुत्रोभूदम्बरीषो महाद्युतिः।।2.110.31।।अम्बरीषस्य पुत्रोभून्नहुषः सत्यविक्रमः।नहुषस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः।।2.110.32।।अजश्च सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुतावुभौ।अजस्यैव च धर्मात्मा राजा दशरथस्सुतः।।2.110.33।।
इक्ष्वाकुवंशात सर्वांमध्ये ज्येष्ठ पुत्रच राजा होतो. ज्येष्ठ जिवंत असताना कनिष्ठ पुत्राचा राज्याभिषेक होत नाही॥
Verse 33
शङ्खणस्य च पुत्रोऽभूच्छूर श्रीमान्सुदर्शनः।सुदर्शनस्याग्निवर्णः अग्निवर्णस्य शीघ्रगः।।2.110.30।।शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुवः।प्रशुश्रुवस्य पुत्रोभूदम्बरीषो महाद्युतिः।।2.110.31।।अम्बरीषस्य पुत्रोभून्नहुषः सत्यविक्रमः।नहुषस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः।।2.110.32।।अजश्च सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुतावुभौ।अजस्यैव च धर्मात्मा राजा दशरथस्सुतः।।2.110.33।।
हे महायशस्वी! राघवांचा सनातन कुलधर्म आज तू सोडू नकोस. रत्नसमृद्ध व विशाल राष्ट्रांनी युक्त या पृथ्वीचे पित्याप्रमाणे शासन कर॥
Verse 34
तस्य ज्येष्ठोऽसि दायादो राम इत्यभिविश्रुतः।तद्गृहाण स्वकं राज्यमवेक्षस्व जनं नृप।।।।
तू त्याचा ज्येष्ठ दायाद—‘राम’ या नावाने सर्वत्र विख्यात. म्हणून, हे नृप, आपले राज्य स्वीकार आणि प्रजेचे पालन व संरक्षण कर॥
Verse 35
इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां राजा भवति पूर्वजः।पूर्वजे नापरः पुत्रो ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते।।।।
इक्ष्वाकुवंशात सर्वांमध्ये ज्येष्ठ पुत्रच राजा होतो. ज्येष्ठ जिवंत असताना कनिष्ठ पुत्राचा राज्याभिषेक होत नाही॥
Verse 36
स राघवाणां कुलधर्ममात्मनः सनातनं नाद्य विहन्तुमर्हसि।प्रभूतरत्नामनुशाधि मेदिनीं प्रभूतराष्ट्रां पितृवन्महायशः।।।।
हे महायशस्वी! राघवांचा सनातन कुलधर्म आज तू सोडू नकोस. रत्नसमृद्ध व विशाल राष्ट्रांनी युक्त या पृथ्वीचे पित्याप्रमाणे शासन कर॥
Frequently Asked Questions
Rama’s anger and refusal to be swayed is met with Vasistha’s intervention: the dilemma is whether Rama should return and accept kingship. Vasistha frames acceptance of the throne as a dharmic obligation grounded in lawful succession and public protection.
The chapter teaches that tradition and social order are not merely custom but ethical infrastructure: cosmogony and genealogy establish authority, and rājadharma requires the rightful heir to govern for lokasaṅgraha (welfare of the people).
Ayodhya is foregrounded as the dynastic seat of the Ikshvakus; Himavat appears as Chyavana’s refuge; and the ocean (samudra) is referenced through Sagara’s excavation motif—each serving as a cultural anchor for lineage memory and royal legitimacy.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.