Sarga 111

Verse 1

वसिष्ठस्तु तदा राममुक्त्वा राजपुरोहितः।अब्रवीद्धर्मसंयुक्तं पुनरेवापरं वचः।।।।

तेव्हा राजपुरोहित वसिष्ठांनी रामास संबोधून, धर्मयुक्त असे आणखी एक वचन पुन्हा सांगितले।

Verse 2

पुरुषस्येह जातस्य भवन्ति गुरवस्त्रयः।आचार्यश्चैव काकुत्स्थ पिता माता च राघव।।।।

हे काकुत्स्थ, हे राघवा! या जगात जन्मलेल्या प्रत्येक पुरुषाचे तीन गुरु असतात— आचार्य, पिता आणि माता।

Verse 3

पिता ह्येवं जनयति पुरुषं पुरुषर्षभ।प्रज्ञां ददाति चाचार्यस्तस्मात्स गुरुरुच्यते।।।।

हे पुरुषश्रेष्ठा! पिता अशा रीतीने केवळ देहधारी पुरुषाला जन्म देतो; परंतु आचार्यच प्रज्ञा प्रदान करतो—म्हणून तो ‘गुरु’ म्हणून ओळखला जातो॥

Verse 4

सोऽहं ते पितुराचार्यस्तव चैव परन्तप।मम त्वं वचनं कुर्वन्नातिवर्तेस्सतां गतिम्।।।।

हे परंतपा! मी तुझ्या पित्याचाही आचार्य आहे आणि तुझाही. माझे वचन पाळशील तर तू सत्पुरुषांच्या मार्गाचे उल्लंघन करणार नाहीस॥

Verse 5

इमा हि ते परिषद श्श्रेणयश्च द्विजास्तथा।एषु तात चरन्धर्मं नातिवर्ते: स‌तां गतिम्।।।।

ही तुझीच आपली—ही परिषद, या श्रेण्या आणि द्विजही. ताता, यांच्याप्रती धर्म आचरला तर तू सत्पुरुषांच्या मार्गापासून ढळणार नाहीस.

Verse 6

वृद्धाया धर्मशीलाया मातुर्नार्हस्यवर्तितुम्।अस्या हि वचनं कुर्वन्नातिवर्तेस्सतां गतिम्।।।।

ती तुझी वृद्ध, धर्मशील माता आहे; तिच्या सेवेतून परावृत्त होणे तुला शोभत नाही. तिचे वचन पाळल्यास तू सत्पुरुषांच्या मार्गापासून ढळणार नाहीस.

Verse 7

भरतस्य वचः कुर्वन्याचमानस्य राघव।आत्मानं नातिवर्तेस्त्वं सत्यधर्मपराक्रम।।।।

हे राघवा, विनविणाऱ्या भरताचे वचन मानशील तर तू आपल्या अंतःकरणाविरुद्ध जाणार नाहीस—हे सत्यधर्मपराक्रमा।

Verse 8

एवं मधुरमुक्तस्सन् गुरुणा राघवस्स्वयम्।प्रत्युवाच समासीनं वसिष्ठं पुरुषर्षभः।।।।

गुरूच्या मधुर वचनांनी असे संबोधित झाल्यावर, पुरुषश्रेष्ठ राघवाने जवळ बसलेल्या वसिष्ठांना स्वतः उत्तर दिले.

Verse 9

यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुत: स‌दा।न सुप्रतिकरं तत् तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम्।।।।यथाशक्ति प्रदानेन स्वापनोच्छादनेन च।नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च।।।।

माता-पिता पुत्रासाठी सदैव जे करतात, त्याचा प्रतिकार सहज होत नाही; आई-वडिलांनी केलेला उपकार फार कठीणतेने फेडता येतो. यथाशक्ती देऊन पोसणे, झोपवणे व वस्त्रांनी आच्छादणे, नित्य प्रिय वचन बोलणे आणि वाढवणे—हा ऋणप्रत्युपकार दुर्मिळ आहे.

Verse 10

यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुतस्सदा।न सुप्रतिकरं तत्तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम्।।2.111.9।।यथाशक्तिप्रदानेन स्वापनोच्छादनेन च।नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च।।2.111.10।।

माता-पिता आपल्या पुत्रासाठी जे सदैव करतात—यथाशक्ती देणे, झोपवणे व वस्त्रांनी आच्छादणे, नित्य मधुर वचन बोलणे आणि पालन-पोषण करणे—माता-पित्याचे ते उपकार सहजपणे फेडता येत नाहीत।

Verse 11

स हि राजा जनयिता पिता दशरथो मम।आज्ञातं यन्मया तस्य न तन्मिथ्या भविष्यति।।।।

तोच राजा दशरथ माझे जनक पिता आहेत; मी त्यांना जे वचन दिले आहे ते कधीही असत्य ठरणार नाही।

Verse 12

एवमुक्तस्तु रामेण भरतः प्रत्यनन्तरम्।उवाच परमोदारस्सूतं परमदुर्मनाः।।।।

रामाने असे म्हटल्यावर भरत—परम उदार असूनही शोकाने व्याकुळ—जवळ उभ्या असलेल्या सारथ्याला तत्क्षणी म्हणाला।

Verse 13

इह मे स्थण्डिले शीघ्रं कुशानास्तर सारथे।आर्यं प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन्मे न प्रसीदति।।।।

हे सारथे, इथे या उघड्या जमिनीवर लवकर कुशा पसर. माझे आर्य ज्येष्ठ बंधू माझ्यावर प्रसन्न होईपर्यंत मी इथेच धरना देऊन पडून राहीन।

Verse 14

अनाहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विजः।शेष्ये पुरस्ताच्छालाया यावन्न प्रतियास्यति।।।।

मी उपाशी राहून, प्रकाशापासून दूर राहून, धनहीन ब्राह्मणासारखा, झोपडीसमोर तो परत येईपर्यंत पडून राहीन।

Verse 15

स तु राममवेक्षन्तं सुमन्त्रं पेक्ष्य दुर्मनाः।कुशोत्तरमुपस्थाप्य भूमावेवाऽस्तरत्स्वयम्।।।।

मनाने खिन्न झालेल्या भरताने पाहिले की सुमंत्र रामाच्या आज्ञेकडे पाहत आहेत; तेव्हा भरताने स्वतः कुशांचे आसन आणून जमिनीवरच पसरले।

Verse 16

तमुवाच महातेजा रामो राजर्षिसत्तमः।किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसि।।।।

महातेजस्वी, राजर्षीश्रेष्ठ श्रीराम त्यास म्हणाले— “तात भरता, मी असे कोणते अपराध केले की तू माझा मार्ग अडविण्यासाठी माझ्यासमोर उपोषण-धरणा करून पडून राहिलास?”

Verse 17

ब्राह्मणो ह्येकपार्श्वेन नरान्रोद्धुमिहार्हति।न तु मूर्धाभिषिक्तानां विधिः प्रत्युपवेशने।।।।

या लोकी केवळ ब्राह्मणालाच एका कुशीवर पडून अशा रीतीने लोकांना रोखण्याचा अधिकार मानला आहे; परंतु राज्याभिषिक्तासाठी पडून धरणे देण्याची शास्त्रीय विधी नाही।

Verse 18

उत्तिष्ठ नरशार्दूल हित्वैतद्दारुणं व्रतम्।पुरवर्यामितः क्षिप्रमयोध्यां याहि राघव।।।।

उठ, नरशार्दूल! हे दारुण व्रत सोडून दे. येथून लवकरच श्रेष्ठ नगरी अयोध्येला जा, हे राघवा.

Verse 19

आसीनस्त्वेव भरतः पौरजानपदं जनम्।उवाच सर्वतः प्रेक्ष्य किमार्यं नानुशासथ।।।।

भरत तसाच बसून, नगरवासी व जनपदातील लोकांकडे सर्व बाजूंनी पाहून म्हणाला— “तुम्ही माझ्या आर्य बंधूस उपदेश का करीत नाही?”

Verse 20

ते तदोचुर्महात्मानं पौरजानपदा जनाः।काकुत्स्थमभिजानीमः सम्यग् वदति राघवः।।।।

तेव्हा नगरातील व जनपदातील लोक महात्मा भरतास म्हणाले— “आम्ही काकुत्स्थ (श्रीराम) यांना नीट ओळखतो; राघवाचे म्हणणे सर्वथा योग्य आहे।”

Verse 21

एषोऽपि हि महाभागः पितुर्वचसि तिष्ठति।अत एव न शक्ताः स्मो व्यावर्तयितुमञ्जसा।।।।

हा महाभाग्यवानही पित्याच्या आज्ञेत दृढ उभा आहे; म्हणून आम्ही त्याला लवकर किंवा सहज रीतीने परत फिरवू शकत नाही।

Verse 22

तेषामाज्ञाय वचनं रामो वचनमब्रवीत्।एवं निबोध वचनं सुहृदां धर्मचक्षुषाम्।।।।

त्यांचे बोलणे जाणून राम म्हणाला— “आता ऐका, धर्मदृष्टी असलेल्या आपल्या हितैषी सुहृदांचे हे वचन।”

Verse 23

एतच्चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक्सम्पश्य राघव।उत्तिष्ठ त्वं महाबाहो मां च स्पृश तथोदकम्।।।।

“दोन्ही बाजू ऐकून नीट विचार कर, हे राघव। उठ, हे महाबाहु; मला स्पर्श कर, आणि मग जल स्पर्श करून आचमन कर।”

Verse 24

अथोत्थाय जलंस्पृष्ट्वा भरतो वाक्यमब्रवीत्।श्रुण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिण श्श्रेणयस्तथा।।।।

मग भरत उठून जल स्पर्श करून (शुद्धी करून) म्हणाला— “सभासदांनी माझे बोलणे ऐकावे— मंत्रीगण आणि श्रेणीप्रमुखही।”

Verse 25

न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम्।आर्यं परमधर्मज्ञं नानुजानामि राघवम्।।।।

मी राज्यासाठी पित्याकडे याचना केली नाही, मातेलाही त्यासाठी आग्रह केला नाही। आणि आर्य, परमधर्मज्ञ राघवाच्या वनवासास मी कधीही अनुमती दिली नाही॥

Verse 26

यदित्ववश्यं वस्तव्यं कर्तव्यं च पितुर्वचः।अहमेव निवत्स्यामि चतुर्दश समा वने।।।।

जर वनवास अपरिहार्य असेल आणि पित्याचे वचन पाळणेच कर्तव्य असेल, तर मीच स्वतः चौदा वर्षे वनात राहीन॥

Verse 27

धर्मात्मा तस्य तथ्येन भ्रातुर्वाक्येन विस्मितः।उवाच राम स्सम्प्रेक्ष्य पौरजानपदं जनम्।।।।

धर्मात्मा राम भ्रात्याच्या वचनातील सत्यतेने विस्मित झाला। नगरातील व जनपदातील लोकांकडे पाहून तो त्यांना म्हणाला॥

Verse 28

विक्रीतमाहितं क्रीतं यत्पित्रा जीवता मम।न तल्लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन वा।।।।

माझे पिता जिवंत असताना जे काही त्यांनी विकले, गहाण ठेवले किंवा विकत घेतले—ते मी किंवा भरत, कोणीही रद्द अथवा बदलू शकत नाही॥

Verse 29

उपधिर्न मया कार्यो वनवासे जुगुप्सितः।युक्तमुक्तं च कैकेय्या पित्रा मे सुकृतं कृतम्।।।।

वनवासात माझ्या जागी कोणताही ‘प्रतिनिधी’ उभा करणे माझ्यासाठी निंद्य आहे; तसे करणे योग्य नाही। कैकेयीने योग्यच बोलले, आणि माझ्या पित्याने धर्म्य व सत्कृत्य केले॥

Verse 30

जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम्।सर्वमेवात्र कल्याणं सत्यसन्धे महात्मनि।।।।

मी भरताला ओळखतो—तो क्षमाशील आहे आणि गुरुजनांचा सत्कार करणारा आहे। सत्यसंध त्या महात्म्यासाठी येथे सर्व काही निश्चयच कल्याणकारक होईल॥

Verse 31

अनेन धर्मशीलेन वनात्प्रत्यागतः पुनः।भ्रात्रा सह भविष्यामि पृथिव्याः पतिरुत्तमः।।।।

या धर्मशील भावासह, वनातून पुन्हा परत आल्यावर, मी या पृथ्वीचा सर्वोत्तम अधिपती होईन॥

Verse 32

वृतो हि राजा कैकेय्या मया तद्वचनं कृतम्।अनृतान्मोचयानेन पितरं तं महीपतिम्।।।।

कैकेयीने राजा बाध्य केला होता; मी ते वचन पूर्ण केले आहे। म्हणून या कर्माने आपल्या त्या पित्याला—महीपतीला—असत्याच्या कलंकातून मुक्त करा॥