Sarga 39
एकोनचत्वारिंशः सर्गः — Dasaratha’s Lament, Sumantra’s Commission, and Sita’s Vow of Marital Dharma
अयोध्याकाण्ड
रामाने तापसवेष धारण करताच अंतःपुरात व राजकार्यात जे तात्काळ परिणाम घडतात, त्याचे वर्णन या सर्गात आहे. दशरथ व राण्या शोकाने कोसळतात; राजा दुःखाने व्याकुळ होऊन रामाकडे पाहू शकत नाही, उत्तरही देऊ शकत नाही. थोडा सावरल्यावर तो कर्मफलाची अनिवार्यता विलापतो आणि कैकेयीच्या युक्तीने निर्माण झालेल्या यातनेचा धिक्कार करतो. मग सुमंत्राला आज्ञा देतो—उत्तम अश्वांनी युक्त रथ तत्काळ सज्ज कर आणि रामाला नगरसीमेपलीकडेपर्यंत पोहोचव. यानंतर दरबारी व्यवस्था पुढे सरकते. राजा कोशाधिकारी बोलावून सीतेच्या वनवासकाळासाठी आवश्यक धन-सामग्री देण्याचा आदेश देतो; अलंकार व वस्त्रे आणली जातात. सीता दिव्य अलंकारांनी उजळून पहाटेच्या प्रभेसारखी राजप्रासादाला प्रकाशमान करते. कौसल्या व सीता यांच्यात धर्मसंवाद होतो. कौसल्या पतिव्रता-धर्म सांगून सावध करते—विपत्तीत पतीचा त्याग करू नये; सीता हात जोडून चंचल आचरणाशी तुलना नाकारते आणि ठामपणे म्हणते—पती हाच स्त्रीचा दैवत. पुढे राम कौसल्येला सांत्वन देत चौदा वर्षांची निश्चित मुदत स्मरण करून देतो आणि अनाहूत कठोर शब्द झाले असतील तर सर्व राण्यांची क्षमा मागतो. जिथे पूर्वी वाद्यांचा मंगलनाद होता, तिथे आता सामूहिक आक्रोश भरून राहतो; अयोध्या अभिषेकाच्या आशेपासून शोकसंस्काराच्या अवस्थेकडे वळते।
Shlokas
Verse 1
रामस्य तु वचः शृत्वा मुनिवेशधरं च तम्।समीक्ष्य सह भार्याभी राजा विगतचेतनः।।2.39.1।।नैनं दुःखेन सन्तप्तः प्रत्यवैक्षत राघवम्।न चैनमभिसम्प्रेक्ष्य प्रत्यभाषत दुर्मनाः।।2.39.2।।
रामाचे वचन ऐकून आणि त्यांना मुनिवेषात पाहून, राजा राण्यांसह शुद्ध हरपून बसला. दुःखाने संतप्त, उदास दशरथ राघवाकडे पाहू शकला नाही; पाहिले तरी उत्तर देऊ शकला नाही।
Verse 2
रामस्य तु वचः शृत्वा मुनिवेशधरं च तम्।समीक्ष्य सह भार्याभी राजा विगतचेतनः।।2.39.1।।नैनं दुःखेन सन्तप्तः प्रत्यवैक्षत राघवम्।न चैनमभिसम्प्रेक्ष्य प्रत्यभाषत दुर्मनाः।।2.39.2।।
दुःखाने संतप्त झालेला राजा राघवाकडे (रामाकडे) पाहू शकला नाही; आणि पाहिले तरी मन खिन्न असल्याने उत्तर देऊ शकला नाही।
Verse 3
स मुहूर्तमिवासंज्ञो दुःखितश्च महीपतिः।विललाप महाबाहू राममेवानुचिन्तयन्।।2.39.3।।
दुःखाने व्याकुळ झालेला महाबाहु पृथ्वीपति राजा क्षणभर जणू अचेत झाला; नंतर केवळ रामाचाच विचार करीत विलाप करू लागला।
Verse 4
मन्ये खलु मया पूर्वं विवत्सा बहवःकृताः।प्राणिनो हिंसिता वापि तस्मादिदमुपस्थितम्।।2.39.4।।
मला वाटते, पूर्वी मी अनेकांना पुत्रवियोगी केले असावे, किंवा प्राण्यांची हिंसा केली असावी; म्हणूनच ही आपत्ती माझ्यावर आली आहे।
Verse 5
न त्वेवानागते काले देहाच्च्यवति जीवितम्।कैकेय्या क्लिश्यमानस्य मृत्युर्मम न विद्यते।।2.39.5।।योऽहं पावकसङ्काशं पश्यामि पुरतः स्थितम्।विहाय वसने सूक्ष्मे तापसाच्छादमात्मजम्।।2.39.6।।
नियत काळ येण्यापूर्वी देहातून प्राण निघून जात नाहीत. कैकेयीमुळे मी क्लेश पावत असलो तरी माझा मृत्यू होत नाही।
Verse 6
न त्वेवानागते काले देहाच्च्यवति जीवितम्।कैकेय्या क्लिश्यमानस्य मृत्युर्मम न विद्यते।।2.39.5।।योऽहं पावकसङ्काशं पश्यामि पुरतः स्थितम्।विहाय वसने सूक्ष्मे तापसाच्छादमात्मजम्।।2.39.6।।
मी माझ्या पुत्राला समोर उभा पाहतो—अग्नीसारखा तेजस्वी—ज्याने सूक्ष्म वस्त्रे टाकून तापसवेष धारण केला आहे; तरीही माझा प्राणान्त होत नाही।
Verse 7
एकस्याः खलु कैकेय्याः कृतेऽयं क्लिश्यते जनः।स्वार्थे प्रयतमानायाः संश्रित्य निकृतिं त्विमाम्।।2.39.7।।
खरेच, केवळ कैकेयीमुळेच हा सर्व जनसमुदाय क्लेश भोगीत आहे। स्वार्थासाठी प्रयत्न करणारी ती या कपटाचा आश्रय घेऊन बसली आहे॥
Verse 8
एवमुक्त्वा तु वचनं बाष्पेण पिहितेन्द्रियः।रामेति सकृदेवोक्त्वा व्याहर्तुं न शशाक ह।।2.39.8।।
असे वचन बोलून, अश्रूंनी इंद्रिये झाकली गेल्याने, त्याने ‘राम’ असे फक्त एकदाच उच्चारले; पुढे काही बोलू शकला नाही॥
Verse 9
संज्ञां तु प्रतिलभ्यैव मुहूर्तात्स महीपतिः।नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां सुमन्त्रमिदमब्रवीत्।।2.39.9।।
क्षणभरात शुद्धीवर येताच, अश्रूंनी भरलेल्या नेत्रांनी महाराजांनी सुमंत्राला हे सांगितले॥
Verse 10
औपवाह्यं रथं युक्त्वा त्वमायाहि हयोत्तमैः।प्रापयैनं महाभागमितो जनपदात्परम्।।2.39.10।।
प्रवासयोग्य रथाला श्रेष्ठ घोडे जुंपून तू त्वरित ये, आणि या महाभाग रामाला येथून जनपदसीमेपलीकडे पोहोचव।
Verse 11
एवं मन्ये गुणवतां गुणानां फलमुच्यते।पित्रा मात्रा च यत्साधुर्वीरो निर्वास्यते वनम्।।2.39.11।।
मला वाटते, गुणवानांच्या गुणांचे ‘फळ’ असेच म्हणतात—की असा साधु व वीर पुत्र स्वतःच्या पित्याने व मातेकडून वनवासाला हाकलला जातो।
Verse 12
राज्ञो वचनमाज्ञाय सुमन्त्रः शीघ्रविक्रमः।योजयित्वाऽययौ तत्र रथमश्वैरलङ्कृतम्।।2.39.12।।
राजाची आज्ञा समजून, शीघ्रगती सुमंत्राने घोडे जुंपले आणि अश्वांनी अलंकृत रथ घेऊन तेथे गेला।
Verse 13
तं रथं राजपुत्राय सूत: कनकभूषितम्।आचचक्षेऽञ्जलिं कृत्वा युक्तं परमवाजिभिः।।2.39.13।।
सूताने अंजली जोडून राजपुत्रास कळविले—हा सुवर्णभूषित रथ उत्तम अश्वांनी युक्त होऊन सिद्ध आहे।
Verse 14
राजा सत्वरमाहूय व्यापृतं वित्तसंञ्चये।उवाच देशकालज्ञो निश्चितं सर्वत श्शुचिम्।।2.39.14।।
देश-काल जाणणाऱ्या राजाने त्वरेने कोषसंचयात गुंतलेल्या, दृढनिश्चयी व सर्वथा शुद्ध-विश्वसनीय अधिकाऱ्यास बोलावून त्यास सांगितले।
Verse 15
वासांसि च महार्हाणि भूषणानि वराणि च।वर्षाण्येतानि सङ्ख्याय वैदेह्याः क्षिप्रमानय।।2.39.15।।
वनवासाची वर्षे मोजून वैदेहीसाठी अतिमूल्य वस्त्रे आणि श्रेष्ठ भूषणे त्वरेने आण।
Verse 16
नरेन्द्रेणैवमुक्तस्तु गत्वा कोशगृहं ततः।प्रायच्छत्सर्वमाहृत्य सीतायै सममेव तत्।।2.39.16।।
राजाने असे सांगितल्यावर तो कोषागारात गेला, सर्व वस्तू आणून त्या सीतेला जशाच्या तशा पूर्णपणे अर्पण केल्या।
Verse 17
सा सुजाता सुजातानि वैदेही प्रस्थिता वनम्।भूषयामास गात्राणि तैर्विचित्रैर्विभूषणैः।।2.39.17।।
सुजाता वैदेही वनास प्रस्थान करण्यास सिद्ध होऊन, त्या विविध तेजस्वी भूषणांनी आपल्या सुकुमार अंगांना अलंकृत करू लागली।
Verse 18
व्यराजयत वैदेही वेश्म तत्सुविभूषिता।उद्यतोंऽशुमतः काले खं प्रभेव विवस्वतः।।2.39.18।।
सुविभूषिता वैदेहीने ते राजभवन असे उजळून टाकले, जसे उगवत्या सूर्याच्या प्रभेने प्रभातकाळी आकाश तेजस्वी होते।
Verse 19
तां भुजाभ्यां परिष्वज्य श्वश्रूर्वचनमब्रवीत्।अनाचरन्ती कृपणं मूर्ध्न्युपाघ्राय मैथिलीम्।।2.39.19।।
सासूने दोन्ही बाहूंनी मैथिलीला आलिंगन देऊन तिच्या मस्तकावर चुंबन केले आणि म्हणाली—सीतेच्या आचरणात दीनतेचे कारण मुळीच नव्हते।
Verse 20
असत्य स्सर्वलोकेऽस्मिन्सततं सत्कृताः प्रियैः।भर्तारं नानुमन्यन्ते विनिपातगतं स्त्रियः।।2.39.20।।
या लोकी ज्या स्त्रिया प्रियांनी सतत सन्मानित असूनही आपत्तीत पडलेल्या पतीचा साथ देण्यास मान्य होत नाहीत, त्या ‘असत्या’ (अविश्वासी) मानल्या जातात।
Verse 21
एष स्वभावो नारीणामनुभूय पुरा सुखम्।अल्पामप्यापदं प्राप्य दुष्यन्ति प्रजहत्यपि।।2.39.21।।
पूर्वी सुख अनुभवल्यावर—असा (म्हटले जाते) स्त्रियांचा स्वभाव की, थोडीशीही आपत्ती आली तरी त्या दोष देतात, आणि कधी कधी त्यागही करतात।
Verse 22
असत्यशीला विकृता दुर्ग्राह्यहृदयास्सदा।युवत्यः पापसंङ्कल्पाः क्षणमात्राद्विरागिणः।।2.39.22।।
असत्य आचरण करणाऱ्या, विकृत स्वभावाच्या, सदैव हृदयाने दुर्ग्राह्य—अशा पापसंकल्पी युवती क्षणमात्रातच स्नेहातून विरक्त होतात।
Verse 23
न कुलं न कृतं विद्या न दत्तं नापि सङ्ग्रहः।स्त्रीणां गृह्णाति हृदयमनित्यहृदया हि ताः।।2.39.23।।
न कुल, न केलेला उपकार, न विद्या, न दान, न साठवलेला धनसंचय—यांपैकी काहीही स्त्रीचे हृदय जिंकत नाही; कारण त्यांची हृदये अनित्य म्हणतात।
Verse 24
साध्वीनां हि स्थितानां तु शीले सत्ये श्रुते शमे।स्त्रीणां पवित्रं परमं पतिरेको विशिष्यते।।2.39.24।।
परंतु शील, सत्य, श्रुति-ज्ञान व शम (संयम) यात स्थिर असलेल्या साध्वी स्त्रियांसाठी पतीच परम पवित्रता—सर्वोच्च शुद्धिकारक—असा विशेष मानला जातो।
Verse 25
स त्वया नावमन्तव्यः पुत्रः प्रव्राजितो मम।तव दैवतमस्त्वेष निर्धनः सधनोऽपि वा।।2.39.25।।
माझा पुत्र जरी वनवासाला पाठविला गेला असला, तरी तू त्याचा अवमान करू नकोस; तो निर्धन असो वा धनवान—तोच तुझा दैवत असो।
Verse 26
विज्ञाय वचनं सीता तस्या धर्मार्थसंहितम्।कृताञ्जलिरुवाचेदं श्वश्रूमभिमुखे स्थिताम्।।2.39.26।।
तिचे वचन धर्म व अर्थाने युक्त आहे असे जाणून, सीतेने हात जोडून, समोर उभ्या असलेल्या सासूस हे वचन सांगितले।
Verse 27
करिष्ये सर्वमेवाहमार्या यदनुशास्ति माम्।अभिज्ञास्मि यथा भर्तुर्वर्तितव्यं श्रुतं च मे।।2.39.27।।
आर्ये! आपण मला जे आदेश देता, ते सर्व मी यथावत् करीन। पतीविषयी जसा आचार करावा, ते मला ज्ञात आहे आणि पूर्वीही मी ते ऐकले आहे।
Verse 28
न मामसज्जनेनार्या समानयितुमर्हति।धर्माद्विचलितुं नाहमलं चन्द्रादिव प्रभा।।2.39.28।।
आर्ये! मला असज्जनांशी तुलना करू नका। मी धर्मापासून विचलित होण्यास समर्थ नाही—जशी चंद्रापासून त्याची प्रभा दूर होत नाही।
Verse 29
नातन्त्री वाद्यते वीणा नाचक्रो वर्तते रथः।नापतिस्सुखमेधेत या स्यादपि शतात्मजा।।2.39.29।।
तंतुविना वीणा वाजत नाही, चाकांविना रथ चालत नाही। तसेच पतीविना स्त्री सुखात फुलत नाही, जरी तिला शंभर पुत्र असले तरीही।
Verse 30
मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं सुतः।अमितस्य हि दातारं भर्तारं का न पूजयेत्।।2.39.30।।
पिता मित सुख देतो, माता मित, पुत्रही मितच देतो। पण भर्ता हा अमित सुखाचा दाता मानला जातो—अशा पतीचा कोणती स्त्री पूजन करणार नाही?
Verse 31
साहमेवं गता श्रेष्ठा श्रुतधर्मपरावरा।आर्ये किमवमन्येऽहं स्त्रीणां भर्ता हि दैवतम्।।2.39.31।।
हे आर्ये! मी अशा संस्कारांनी घडलेली, धर्माच्या सर्व मर्यादा ऐकून जाणलेली आहे; मग मी पतीचा अवमान कसा करीन? स्त्रियांसाठी पतीच खरे दैवत असतात.
Verse 32
सीताया वचनं श्रुत्वा कौशल्या हृदयङ्गमम्।शुद्धसत्त्वा मुमोचाश्रु सहसा दुःखहर्षजम्।।2.39.32।।
सीतेचे हृदयंगम वचन ऐकून शुद्धसत्त्वा कौशल्येने सहसा दुःख-हर्षातून उत्पन्न झालेले अश्रू ढाळले.
Verse 33
तां प्राञ्जलिरभिक्रम्य मातृमध्येऽतिसत्कृताम्। रामः परमधर्मात्मा मातरं वाक्यमब्रवीत्।।2.39.33।।
परमधर्मात्मा राम हात जोडून पुढे जाऊन, मातांमध्ये अत्यंत सत्कृत अशा आपल्या मातेला वचन बोलला.
Verse 34
अम्ब मा दुःखिता भूस्त्वं पश्य त्वं पितरं मम।।क्षयो हि वनवासस्य क्षिप्रमेव भविष्यति।।2.39.34।।
‘अंबे! तू दुःखी होऊ नकोस. माझ्या पित्याकडे लक्ष ठेव, त्यांची सेवा कर. वनवासाचा काळ लवकरच संपेल.’
Verse 35
सुप्तायास्ते गमिष्यन्ति नव वर्षाणि पञ्च च।सा समग्रमिह प्राप्तं मां द्रक्ष्यसि सुहृद्वृतम्।।2.39.35।।
‘तुझ्यासाठी ती नऊ वर्षे आणि आणखी पाच जणू झोपेतच निघून जातील. मग तू मला येथे पूर्णपणे सकुशल परत आलेला, सुहृदांनी वेढलेला पाहशील.’
Verse 36
एतावदभिनीतार्थमुक्त्वा स जननीं वचः।त्रयश्शतशतार्धाश्च ददर्शा वेक्ष्य मातरः।।2.39.36।।
अर्थगर्भ व मर्यादित असे हे वचन जननीला सांगून, त्यांनी मग इतर मातांकडे दृष्टी टाकली—ज्या तीनशे पन्नास होत्या।
Verse 37
ता श्चापि स तथैवार्ता मातृ़र्दशरथात्मजः।धर्मयुक्तमिदं वाक्यं निजगाद कृताञ्जलिः।।2.39.37।।
त्या माताही तशाच व्याकुळ झालेल्या होत्या; तेव्हा दशरथनंदनाने हात जोडून, धर्मयुक्त असे हे वचन त्यांना सांगितले।
Verse 38
संवासात्परुषं किञ्चिदज्ञानाद्वापि यत्कृतम्।तन्मे समनुजानीत सर्वाश्चामन्त्रयामि वः।।2.39.38।।
दीर्घ सहवासामुळे किंवा अज्ञानाने मी काही कठोर केले असेल, तर ते मला क्षमा करा। आता मी तुम्हा सर्वांचा निरोप घेतो॥
Verse 39
वचनं राघवस्यैतध्दर्मयुक्तं समाहितम्।शुश्रुवुस्ताः स्त्रियंस्सर्वा श्शोकोपहतचेतसः।।2.39.39।।
शोकाने विदीर्ण झालेल्या मनाने त्या सर्व स्त्रिया राघवाचे हे धर्मयुक्त व संयत वचन ऐकत राहिल्या॥
Verse 40
जज्ञेऽथ तासां सन्नादः क्रौञ्चीनामिव निस्वनः।मानवेन्द्रस्य भार्याणामेवं वदति राघवे।।2.39.40।।
राघव असे बोलताच मनवेन्द्राच्या राण्यांकडून क्रौंची पक्षिणींच्या करुण नादासारखा मोठा विलापाचा सन्नाद उठला।
Verse 41
मुरजपणवमेघघोषवत्दशरथवेश्म बभूव यत्पुरा।विलपितपरिदेवनाकुलंव्यसनगतं तदभूत्सुदुःखितम्।।2.39.41।।
जे दशरथाचे राजवाडे पूर्वी मुरज-पणवांच्या निनादाने मेघगर्जनेसारखे गाजत असे, तेच आता आपत्तीने ग्रासून विलाप व करुण परिदेवनेने भरून अत्यंत दुःखी झाले।
Frequently Asked Questions
The chapter confronts the dharma-sankat of enforced exile: Daśaratha must implement a painful, vow-driven decision while still acting as king and father—ordering Rāma’s escorted departure and arranging provisions—despite emotional incapacity.
Through Kauśalyā and Sītā, the Sarga formalizes an ethic of steadfast marital solidarity: virtue is tested in adversity, and Sītā frames loyalty to her husband as non-negotiable dharma, not contingent on comfort or status.
The narrative foregrounds Ayodhyā’s royal palace and the city boundary (a place ‘outside the city’) as liminal spaces where private grief becomes public transition; culturally, it highlights court logistics (treasury, chariotry) and the ritualized leave-taking of the royal household.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.