Sarga 26

Verse 1

अभिवाद्य च कौसल्यां राम स्संप्रस्थितो वनम्।कृतस्वस्त्ययनो मात्रा धर्मिष्ठे वर्त्मनि स्थितः।।।।विराजयन्राजसुतो राजमार्गं नरैर्वृतम्।हृदयान्याममन्थेव जनस्य गुणवत्तया।।।।

कौसल्येला अभिवादन करून, आणि मातेकडून स्वस्त्ययन (मंगलविधी) करून घेत, राम वनाकडे निघाले—धर्मिष्ठ मार्गावर दृढ स्थित. लोकांनी भरलेल्या राजमार्गावर चालताना राजसुत तेजस्वी दिसत होता; आपल्या गुणप्रभावाने तो जणू जनतेची हृदये मथित करीत होता।

Verse 2

अभिवाद्य च कौसल्यां राम स्संप्रस्थितो वनम्।कृतस्वस्त्ययनो मात्रा धर्मिष्ठे वर्त्मनि स्थितः।।2.26.1।।विराजयन्राजसुतो राजमार्गं नरैर्वृतम्।हृदयान्याममन्थेव जनस्य गुणवत्तया।।2.26.2।।

कौसल्येला अभिवादन करून, आणि मातेकडून स्वस्त्ययन (मंगलाशीर्वाद) करून घेऊन, धर्मिष्ठ मार्गावर दृढ राहून राम वनाकडे निघाले. राजपुत्राने लोकांनी भरलेला राजमार्ग आपल्या तेजाने उजळविला; आपल्या गुणवैभवाने तो जणू जनतेची हृदये मथित करीत होता.

Verse 3

वैदेही चापि तत्सर्वं न शुश्राव तपस्विनी।तदेव हृदि तस्याश्च यौवराज्याभिषेचनम्।।।।

तपश्चर्याव्रतात तल्लीन तपस्विनी वैदेहीला ते सर्व वृत्तांत कळले नाहीत; तिच्या हृदयात केवळ युवराजाभिषेकाचाच विचार होता॥

Verse 4

देवकार्यं स्वयं कृत्वा कृतज्ञा हृष्टचेतना।अभिज्ञा राजधर्माणां राजपुत्रं प्रतीक्षते।।।।

देवकार्याची पूजा स्वतः करून, कृतज्ञ व हर्षितचित्त आणि राजधर्मात निपुण अशी सीता राजपुत्राची वाट पाहू लागली॥

Verse 5

प्रविवेशाथ रामस्तु स्वं वेश्म सुविभूषितम्।प्रहृष्टजनसम्पूर्णं ह्रिया किञ्चिदवाङ्मुखः।।।।

मग राम अत्यंत सुशोभित अशा आपल्या निवासात प्रवेशला. तो आनंदित लोकांनी भरलेला होता; तरी लज्जेमुळे राम थोडासा मान खाली घालून चालला॥

Verse 6

अथ सीता समुत्पत्य वेपमाना च तं पतिम्।अपश्यच्छोकसन्तप्तं चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियम्।।।।

तेव्हा सीता थरथरत उठून उभी राहिली आणि तिने आपल्या पतीला पाहिले—शोकाने दग्ध, चिंतेने इंद्रिये व्याकुळ झालेला।

Verse 7

तां दृष्ट्वा स हि धर्मात्मा न शशाक मनोगतम्।तं शोकं राघवः सोढुं ततो विवृततां गतः।।।।

तिला पाहून धर्मात्मा राघव हृदयात दडलेला शोक सहन करू शकला नाही; म्हणून तो शोक उघडपणे प्रकट झाला।

Verse 8

विवर्णवदनं दृष्ट्वा तं प्रस्विन्नममर्षणम्।आह दुःखाभिसन्तप्ता किमिदानीमिदं प्रभो।।।।

त्यांचे मुख फिकट, अंग घामाने भिजलेले आणि अमर्षाने जळत असलेले पाहून, दुःखाने संतप्त सीता म्हणाली—“प्रभो, हे आता काय?”

Verse 9

अद्य बार्हस्पत श्श्रीमान्युक्तः पुष्योऽनु राघव।प्रोच्यते ब्राह्मणैः प्राज्ञैः केन त्वमसि दुर्मनाः।।।।

हे राघवा! आज श्रीमान् बृहस्पतीच्या संयोगाने पुष्य नक्षत्राचा परम शुभ योग आहे; प्राज्ञ ब्राह्मणांनी हा अभिषेकास योग्य दिवस म्हणून सांगितला आहे. मग तू कशासाठी उदास आहेस?

Verse 10

न ते शतशलाकेन जलफेननिभेन च।आवृतं वदनं वल्गु छत्रेणापि विराजते।।।।

जलफेनासारख्या शुभ्र, शतशलाका असलेल्या छत्राने आच्छादित असूनही आज तुझे मनोहर मुख तसे का विराजत नाही?

Verse 11

व्यजनाभ्यां च मुख्याभ्यां शतपत्रनिभेक्षणम्।चन्द्रहंसप्रकाशाभ्यां वीज्यते न तवाननम्।।।।

कमलासारख्या नेत्रांनी शोभणारे तुझे मुख आज चंद्र वा राजहंसासारख्या उजळ श्रेष्ठ व्यजनांनी का झुलविले जात नाही?

Verse 12

वाग्मिनो वन्दिनश्चापि प्रहृष्टास्त्वां नरर्षभ।स्तुवन्तो नात्र दृश्यन्ते मङ्गलैः स्सूतमागधाः।।।।

हे नरश्रेष्ठ! आनंदित होऊन मंगल वचनांनी तुझी स्तुती करणारे वाग्मी वंदी येथे दिसत नाहीत; ना सूत-भाट, ना मागध-गायक।

Verse 13

न ते क्षौद्रं च दधि च ब्राह्मणा वेदपारगाः।मूर्ध्नि मूर्धाभिषिक्तस्य ददति स्म विधानतः।।।।

वेदपारंगत ब्राह्मण विधीनुसार मूर्धाभिषिक्त तुझ्या मस्तकावर मधु व दही यांचा अभिषेक का करीत नाहीत?

Verse 14

न त्वां प्रकृतय स्सर्वा श्श्रेणीमुख्याश्च भूषिताः।अनुव्रजितुमिच्छन्ति पौरजानपदास्तथा।।।।

सर्व प्रकृती (मंत्रीवर्ग), अलंकृत श्रेणीमुख्य आणि नगर-जनपदातील प्रजाजनही तुझ्या मागोमाग येऊन सेवेत राहण्याची इच्छा का धरत नाहीत?

Verse 15

चतुर्भिर्वेगसम्पन्नैर्हयैः काञ्चनभूषितैः।मुख्यः पुष्यरथो युक्तः किं न गच्छति तेऽग्रतः।।।।

चार वेगवान, सुवर्णभूषित घोड्यांनी जोडलेला मुख्य पुष्यरथ तुझ्या पुढे पुढे का जात नाही?

Verse 16

हस्ती चाग्रत श्श्रीमां स्तव लक्षणपूजितः।प्रयाणे लक्ष्यते वीर कृष्णमेघगिरि प्रभः।।।।

हे वीरा! तुझ्या प्रयाणकाळी पुढे तो शुभ, श्रीमान हत्ती—उत्तम लक्षणांनी पूजित, काळ्या मेघास वा पर्वतासारखा तेजस्वी—का दिसत नाही?

Verse 17

न च काञ्चनचित्रं ते पश्यामि प्रियदर्शन।भद्रासनं पुरस्कृत्य यान्तं वीर पुरस्कृतम्।।।।

प्रियदर्शन वीरा! परंपरेप्रमाणे सुवर्णचित्रित भद्रासन पुढे ठेवून अग्रे चालणारे तुझे परिचारकही मला दिसत नाहीत.

Verse 18

अभिषेको यथा सज्जः किमिदानीमिदं तव।अपूर्वो मुखवर्णश्च न प्रहर्षश्च लक्ष्यते।।।।

अभिषेकाची तयारी जशी पूर्ण झाली आहे, तसे आता तुझे हे काय? तुझ्या मुखावर अपूर्व फिकटपणा दिसतो, आणि हर्षही दिसत नाही.

Verse 19

इतीव विलपन्तीं तां प्रोवाच रघुनन्दनः।सीते तत्र भवांस्तातः प्रव्राजयति मां वनम्।।।।

अशी विलाप करणाऱ्या तिला रघुनंदन राम म्हणाला—“सीते! तेथे माझे पूज्य पिता मला वनवासास पाठवीत आहेत.”

Verse 20

कुले महति सम्भूते धर्मज्ञे धर्मचारिणि।शृणु जानकि येनेदं क्रमेणाभ्यागतं मम।।।।

हे जानकी! तू महाकुलोत्पन्न, धर्म जाणणारी व धर्माचरण करणारी आहेस. ऐक—हे सर्व माझ्यावर क्रमाने कसे आले, ते मी तुला सांगतो.

Verse 21

राज्ञा सत्यप्रतिज्ञेन पित्रा दशरथेन च।कैकेय्यै मम मात्रे तु पुरा दत्तौ महावरौ।।।।

माझे पिता सत्यप्रतिज्ञ राजा दशरथ यांनी पूर्वी माझ्या माता कैकेयीला दोन महान वर दिले होते.

Verse 22

तयाऽद्य मम सज्जेऽस्मिन्नभिषेके नृपोद्यते।प्रचोदित स्स समयो धर्मेण प्रतिनिर्जितः।।।।

आज माझ्या अभिषेकाची तयारी होत असताना तिने त्या पूर्वीच्या वरदानाची आठवण करून राजाला आग्रहाने दाबले; ‘धर्मा’चे नाव घेऊन तिने त्यांना जणू वश केले.

Verse 23

चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यं दण्डके मया।पित्रा मे भरतश्चापि यौवराज्ये नियोजितः।।।।

मला चौदा वर्षे दंडकारण्यात राहावे लागेल; आणि माझ्या पित्याने भरताला युवराजपदी नेमले आहे.

Verse 24

सोऽहं त्वामागतो द्रष्टुं प्रस्थितो विजनं वनम्।भरतस्य समीपे तु नाहं कथ्यः कदाचन।।।।बुद्धियुक्ता हि पुरुषा न सहन्ते परस्तवम्।तस्मान्नते गुणाः कथ्या भरतस्याग्रतो मम।।।।

मी निर्जन वनात निघण्यापूर्वी तुला भेटायला आलो आहे. भरताच्या समोर माझा उल्लेख कधीही करू नकोस; बुद्धिमान पुरुष आपल्या समोर दुसऱ्याची स्तुती सहन करीत नाहीत. म्हणून भरतापुढे माझे गुण सांगू नकोस.

Verse 25

सोऽहं त्वामागतो द्रष्टुं प्रस्थितो विजनं वनम्।भरतस्य समीपे तु नाहं कथ्यः कदाचन।।2.26.24।।बुद्धियुक्ता हि पुरुषा न सहन्ते परस्तवम्।तस्मान्नते गुणाः कथ्या भरतस्याग्रतो मम।।2.26.25।।

मी तुला भेटण्यासाठी आलो आहे; कारण मी आता निर्जन वनात प्रस्थान करीत आहे. भरताच्या समोर माझ्याविषयी कधीही बोलू नकोस; बुद्धिमान पुरुष आपल्या समोर दुसऱ्याची स्तुती सहन करीत नाहीत. म्हणून भरतापुढे माझे गुण सांगू नकोस.

Verse 26

नापि त्वं तेन भर्तव्या विशेषेण कदाचन।अनुकूलतया शक्यं समीपे त्वस्य वर्तितुम्।।।।

आणि त्याच्याकडून कधीही विशेष आधार मिळेल अशी अपेक्षा करू नकोस. केवळ अनुकूल वर्तनानेच त्याच्या जवळ राहणे शक्य आहे.

Verse 27

तस्मै दत्तं नृपतिना यौवराज्यं सनातनम्।स प्रसाद्यस्त्वया सीते नृपतिश्च विशेषतः।।।।

राजाने त्याला परंपरागत युवराज्य दिले आहे. म्हणून, हे सीते, तू त्याची कृपा संपादन कर; आणि विशेषतः राजाचीही कृपा मिळव.

Verse 28

अहं चापि प्रतिज्ञां तां गुरोस्समनुपालयन्।वनमद्यैव यास्यामि स्थिरा भव मनस्विनी।।।।

मीही पित्याच्या त्या प्रतिज्ञेचे पालन करून आजच वनात जाईन. हे मनस्विनी, तू धैर्याने स्थिर राहा.

Verse 29

याते च मयि कल्याणि वनं मुनिनिषेवितम्।व्रतोपवासपरया भवितव्यं त्वयाऽनघे।।।।

हे कल्याणी, मी मुनिनिषेवित वनात गेल्यावर, हे अनघे, तुला व्रत-उपवासात तत्पर राहिले पाहिजे.

Verse 30

काल्यमुत्थाय देवानां कृत्वा पूजां यथाविधि।वन्दितव्यो दशरथः पिता मम नरेश्वरः।।।।

पहाटे उठून देवांची यथाविधी पूजा करून, माझे पिता नरेश्वर दशरथ यांना वंदन करावे॥

Verse 31

माता च मम कौशल्या वृद्धा सन्तापकर्शिता।धर्ममेवाग्रतः कृत्वा त्वत्त स्सम्मानमर्हति।।।।

माझी माता कौशल्या वृद्ध असून शोकाने कृश झाली आहे; धर्माला अग्रस्थानी ठेवून तिला योग्य तो मान-सन्मान द्यावा॥

Verse 31

माता च मम कौशल्या वृद्धा सन्तापकर्शिता।धर्ममेवाग्रतः कृत्वा त्वत्त स्सम्मानमर्हति।।।।

माझी माता कौशल्या वृद्ध असून शोकाने कृश झाली आहे; धर्माला अग्रस्थानी ठेवून तिला योग्य तो मान-सन्मान द्यावा॥

Verse 32

वन्दितव्याश्च ते नित्यं या श्शेषा मम मातरः।स्नेह प्रणयसम्भोगै स्समा हि मम मातरः।।।।

माझ्या उरलेल्या मातांनाही तू नेहमी वंदन व मान दे; कारण स्नेह, अनुराग आणि सेवासत्कार यांत त्या सर्व माझ्या मातांसमानच आहेत.

Verse 33

भ्रातृपुत्रसमौ चापि द्रष्टव्यौ च विशेषतः।त्वया भरतशत्रुघ्नौ प्राणैः प्रियतरौ मम।।।।

विशेषतः तू भरत व शत्रुघ्न यांची काळजी घे—त्यांना भाऊ व पुत्रासमान मानून; कारण ते मला प्राणांपेक्षाही अधिक प्रिय आहेत.

Verse 34

विप्रियं न च कर्तव्यं भरतस्य कदाचन।स हि राजा प्रभुश्चैव देशस्य च कुलस्य च।।।।

भरताच्या बाबतीत कधीही अप्रिय असे काही करू नकोस; कारण तोच आता राजा आहे आणि देशाचा व कुलाचा स्वामीही आहे.

Verse 35

आराधिता हि शीलेन प्रयत्नैश्चोपसेविताः।राजान स्सम्प्रसीदन्ति कुप्यन्तिच विपर्यये।।।।

सदाचाराने आराधना करून आणि प्रयत्नपूर्वक सेवा केली तर राजे प्रसन्न होतात; आणि उलट झाले तर क्रोध करतात.

Verse 36

औरसानपि पुत्रान्हि त्यजन्त्यहितकारिणः।समर्थान्सम्प्रगृह्णन्ति जनानपि नराधिपाः।।।।

नराधिपती राजे अहित करणाऱ्या आपल्या औरस पुत्रांनाही त्यागतात; आणि समर्थ, गुणी जनांना—कुलाबाहेरचे असले तरी—स्वीकारतात.

Verse 37

सा त्वं वसेह कल्याणि राज्ञस्समनुवर्तिनी।भरतस्य रता धर्मे सत्यव्रतपरायणा।।।।

म्हणून हे कल्याणी, राजाच्या आज्ञेचे पालन करीत इथेच निवास कर. भरताच्या धर्मयुक्त शासनात रत राहा, सत्यव्रतास परायण हो।

Verse 38

अहं गमिष्यामि महावनं प्रियेत्वया हि वस्तव्यमिहैव भामिनि।यथा व्यलीकं कुरुषे न कस्य चित्तथा त्वया कार्यमिदं वचो मम।।।।

प्रिये, मी महावनात जाईन; पण हे भामिनी, तुला इथेच राहावे लागेल. ज्यामुळे तू कोणाच्याही बाबतीत कधीही अपराध करणार नाहीस—माझे हे वचन तुलाच आचरावे लागेल।