Sarga 108
जाबाल्युपदेशः — Jabali’s Pragmatic Counsel to Rama
अयोध्याकाण्ड
या सर्गात भरताला धीर देत असलेल्या श्रीरामाजवळ प्रतिष्ठित ब्राह्मण जाबाली येऊन उपदेश करतो. तो अत्यंत व्यवहारवादी, इहलोकी तर्क मांडत नातेसंबंधांची टिकाऊपणा प्रश्नांकित करतो—मनुष्य एकटाच जन्मतो आणि एकटाच मरतो; माता-पिता व गृहस्थाश्रम हे जणू तात्पुरते निवासस्थान आहे असे तो सांगतो. म्हणून पितृराज्य सोडून दुःखमय, काटेरी मार्गावर टिकून राहू नये; समृद्ध अयोध्येला त्वरित परत जाऊन अभिषेक स्वीकारावा आणि राजधर्म व राजभोग उपभोगावेत—अशी तो रामाला विनंती करतो. अयोध्या आपल्या योग्य स्वामीची वाट पाहत आहे, असेही तो चित्रित करतो. पुढे जाबालीचा युक्तिवाद अधिक तीव्र होतो. तो अष्टका, श्राद्ध इत्यादी पितृतर्पण निष्फळ असल्याचा संशय व्यक्त करतो आणि काही धर्मशास्त्रीय नियम हे लोकांकडून दान व आज्ञापालन घडवून आणण्यासाठी समाजव्यवहारात घडवलेले उपाय आहेत असे सूचित करतो. शेवटी तो परोक्षापेक्षा प्रत्यक्षालाच प्रधान मानून, भरताने अर्पण केलेले राज्य स्वीकारण्याचा आग्रह धरतो—हे सुज्ञ जनांच्या मताशी सुसंगत असून समाजासाठी आदर्श ठरेल, असे तो म्हणतो.
Shlokas
Verse 1
आश्वासयन्तं भरतं जाबालिर्ब्राह्मणोत्तमः।उवाच रामं धर्मज्ञं धर्मापेतमिदं वचः।।।।
धर्मज्ञ श्रीराम शोकाकुल भरताला धीर देत असता, ब्राह्मणोत्तम जाबालीने धर्मापासून दूर असे हे वचन रामांना सांगितले।
Verse 2
साधु राघव माऽभूत्ते बुध्दिरेवं निरर्थिका।प्राकृतस्य नरस्येव ह्यार्यबुद्धेर्मनस्विनः।।।।
हे राघवा, अशी निरर्थक बुद्धी तुझ्या ठायी होऊ नये. आर्यबुद्धी व उच्चमनस्क पुरुषाला सामान्य माणसासारखे विचारणे शोभत नाही.
Verse 3
कः कस्य पुरुषो बन्धुः किमाप्यं कस्य केनचित्।यदेको जायते जन्तुरेक एव विनश्यति।।।।
खरे तर कोण कोणाचा बंधू? कोणाला कोणाकडून काय मिळणार? कारण प्राणी एकटाच जन्मतो आणि एकटाच नष्ट होतो.
Verse 4
तस्मान्माता पिता चेति राम सज्जेत यो नरः।उन्मत्त इव स ज्ञेयो नास्ति कश्चिद्धि कस्यचित्।।।।
म्हणून, हे रामा, जो ‘माता-पिता’ म्हणत आसक्त होतो, तो जणू उन्मत्तच समजावा; कारण खरे तर कोणी कोणाचा नाही.
Verse 5
यथा ग्रामान्तरं गच्छन्नरः कश्चित्क्वचिद्वसेत्।उत्सृज्य च तमावासं प्रतिष्ठेतापरेऽहनि।।।।एवमेव मनुष्याणां पिता माता गृहं वसु।अवासमात्रं काकुत्स्थ सज्जन्ते नात्र सज्जनाः।।।।
जसा एखादा प्रवासी एका गावातून दुसऱ्या गावाकडे जाताना कुठेतरी थांबतो आणि दुसऱ्या दिवशी तो आसरा सोडून पुढे निघून जातो—तसेच मनुष्यांसाठी पिता, माता, घर आणि धन हे केवळ तात्पुरते निवासस्थान आहे. हे काकुत्स्था, सज्जन त्यांना आसक्त होत नाहीत.
Verse 6
यथा ग्रामान्तरं गच्छन्नरः कश्चित्क्वचिद्वसेत्।उत्सृज्य च तमावासं प्रतिष्ठेतापरेऽहनि।।2.108.5।।एवमेव मनुष्याणां पिता माता गृहं वसु।अवासमात्रं काकुत्स्थ सज्जन्ते नात्र सज्जनाः।।2.108.6।।
सज्जनांच्या सर्वलोकांना आदर्श ठरणाऱ्या बुद्धीचा मान ठेवून, भरताच्या विनंतीने प्रसन्न होऊन तू राज्य स्वीकार.
Verse 7
पित्र्यं राज्यं परित्यज्य स नार्हसि नरोत्तम।आस्थातुं कापथं दुःखं विषमं बहुकण्टकम्।।।।
हे नरोत्तम! पितृपरंपरागत राज्य सोडून तुला तो कुपथ स्वीकारणे योग्य नाही; तो मार्ग दुःखद, विषम आणि अनेक कण्टकांसारख्या संकटांनी भरलेला आहे.
Verse 8
समृद्धायामयोध्यायामात्मानमभिषेचय।एकवेणीधरा हि त्वां नगरी सम्प्रतीक्षते।।।।
समृद्ध अयोध्येत परत जाऊन आपला राज्याभिषेक करून घ्या। एकवेणी धारण केलेल्या पतिव्रतेप्रमाणे ही नगरी आपल्या स्वामीरूप आपलीच वाट पाहत आहे॥
Verse 9
राजभोगाननुभवन्महार्हान्पार्थिवात्मज।विहर त्वमयोध्यायां यथा शक्रस्त्रिविष्टपे।।।।
हे राजपुत्रा! अयोध्येत अतिमूल्य राजभोगांचा अनुभव घेत आनंदाने विहार कर; जसा त्रिविष्टपात शक्र (इंद्र) क्रीडा करतो तसा॥
Verse 10
न ते कश्चिद्धशरथ स्त्वं च तस्य न कश्चन।अन्यो राजा त्वमन्य स्तस्मात्कुरु यदुच्यते।।।।
दशरथ तुझ्यासाठी कोणीच नाही, आणि तूही त्याच्यासाठी कोणीच नाहीस। राजा वेगळा आणि तू वेगळा—म्हणून मी सांगतो ते कर।
Verse 11
बीजमात्रं पिता जन्तो श्शुक्लं रुधिरमेव च।संयुक्तमृतुमन्मात्रा पुरुषस्येह जन्म तत्।।।।
जीवासाठी पिता केवळ बीजमात्र; ऋतुकाळी मातेत शुक्ल व रुधिर यांचा संयोग झाला की या लोकी पुरुषाचा जन्म होतो।
Verse 12
गत स्स नृपतिस्तत्र गन्तव्यं यत्र तेन वै।प्रवृततिरेषा मर्त्यानां त्वं तु मिथ्या विहन्यसे।।।।
तो नृपति जिथे त्याला जाणे ठरले होते तिथेच गेला; हीच मर्त्यांची चाल आहे. पण तू मात्र व्यर्थ स्वतःला क्लेश देतोस।
Verse 13
अर्थधर्मपरा ये ये तांस्तांछोचामि नेतरान्।ते हि दुःखमिह प्राप्य विनाशं प्रेत्य भेजिरे।।।।
जे जे अर्थ व धर्म यांनाच परम मानून आसक्त राहतात, त्यांच्याच विषयी मला करुणा वाटते, इतरांविषयी नाही; कारण ते येथे दुःख भोगून, मृत्यूनंतरही शेवटी विनाशालाच जातात।
Verse 14
अष्टका पितृदैवत्यमित्ययं प्रसृतो जनः।अन्नस्योपद्रवं पश्य मृतो हि किमशिष्यति।।।।
लोक अष्टका-श्राद्धात पितरच देवता आहेत असे मानून गुंतले आहेत. अन्नाचा हा अपव्यय पाहा—मृताला तरी काय खाता येणार?
Verse 15
यदि भुक्तमिहान्येन देहमन्यस्य गच्छति।दद्यात्प्रवसत श्श्राद्धं न तत्पथ्यशनं भवेत्।।।।
जर येथे एखाद्याने खाल्लेले अन्न दुसऱ्याच्या देहात जाऊन त्याचे अंग होऊ शकते, तर जो फक्त दूर प्रवासाला गेला आहे त्याच्यासाठीही श्राद्ध द्यावे—ते श्राद्ध त्याच्या वाटेचे भोजन होईल काय?
Verse 16
दानसंवनना ह्येते ग्रन्था मेधाविभिः कृताः।यजस्व देहि दीक्षस्व तपस्तप्यस्व सन्त्यज।।।।
खरेच हे ग्रंथ मेधावी जनांनी दानास प्रवृत्त करण्यासाठी रचले आहेत—‘यज्ञ कर’, ‘दान दे’, ‘दीक्षा घे’, ‘तप कर’, ‘संन्यास कर’ इत्यादी.
Verse 17
स नास्ति परमित्येव कुरु बुद्धिं महामते।प्रत्यक्षं यत्तदातिष्ठ परोक्षं पृष्ठतः कुरु।।।।
हे महामते! ‘परलोक नाही’ असेच निश्चयाने बुद्धीत धर. जे प्रत्यक्ष आहे त्यालाच धरून राहा, आणि जे परोक्ष आहे त्याकडे पाठ फिरव.
Verse 18
सतां बुद्धिं पुरस्कृत्य सर्वलोकनिदर्शिनीम्।राज्यं त्वं प्रतिगृह्णीष्व भरतेन प्रसादितः।।।।
सज्जनांच्या सर्वलोकांना आदर्श ठरणाऱ्या बुद्धीचा मान ठेवून, भरताच्या विनंतीने प्रसन्न होऊन तू राज्य स्वीकार.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Rāma should continue exile-oriented renunciation or accept Bharata’s offer and assume the kingdom; Jābāli argues that abandoning the patrimonial throne is an unwise, painful path and urges immediate coronation in Ayodhyā.
Jābāli advances a perception-centered ethic—privileging pratyakṣa (the evident) and dismissing parokṣa (the unseen), including skepticism toward post-mortem ritual efficacy—thereby staging a sharp contrast with dharma-grounded kingship ideals that the broader epic upholds.
Ayodhyā is foregrounded as the awaiting capital and symbol of legitimate sovereignty; culturally, the sarga references aṣṭakā and śrāddha rites for ancestors, using them as focal points in a debate on ritual meaning and social practice.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.