Sarga 35

Verse 1

ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।

तेव्हा सुमंत्राने सहसा वारंवार मस्तक झटकले, पुन्हा पुन्हा दीर्घ निःश्वास टाकले. त्याने तळहातावर तळहात आपटला आणि दात किटकिटले. क्रोधाने त्याचे डोळे लाल झाले; पूर्वीचा स्वाभाविक वर्णही लोपला. रोषाने ग्रासून तो तत्क्षणी अशुभ संतापात पडला. दशरथाच्या मनातील भाव ओळखून तो सूत कैकेयीला प्रत्युत्तर देऊ लागला—जणू तीक्ष्ण वचनबाणांनी तिचे हृदय हादरवीत, आणि अनुपम वज्रतुल्य वाक्यांनी तिच्या मर्मस्थळांवर प्रहार करीत होता.

Verse 2

ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।

तेव्हा सुमंत्राने सहसा वारंवार मस्तक झटकले, पुन्हा पुन्हा दीर्घ निःश्वास टाकले. त्याने तळहातावर तळहात आपटला आणि दात किटकिटले. क्रोधाने त्याचे डोळे लाल झाले; पूर्वीचा स्वाभाविक वर्णही लोपला. रोषाने ग्रासून तो तत्क्षणी अशुभ संतापात पडला. दशरथाच्या मनातील भाव ओळखून तो सूत कैकेयीला प्रत्युत्तर देऊ लागला—जणू तीक्ष्ण वचनबाणांनी तिचे हृदय हादरवीत, आणि अनुपम वज्रतुल्य वाक्यांनी तिच्या मर्मस्थळांवर प्रहार करीत होता.

Verse 3

ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।

तेव्हा सुमंत्राने सहसा वारंवार मस्तक झटकले, पुन्हा पुन्हा दीर्घ निःश्वास टाकले. त्याने तळहातावर तळहात आपटला आणि दात किटकिटले. क्रोधाने त्याचे डोळे लाल झाले; पूर्वीचा स्वाभाविक वर्णही लोपला. रोषाने ग्रासून तो तत्क्षणी अशुभ संतापात पडला. दशरथाच्या मनातील भाव ओळखून तो सूत कैकेयीला प्रत्युत्तर देऊ लागला—जणू तीक्ष्ण वचनबाणांनी तिचे हृदय हादरवीत, आणि अनुपम वज्रतुल्य वाक्यांनी तिच्या मर्मस्थळांवर प्रहार करीत होता.

Verse 4

ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।

तेव्हा सुमंत्राने सहसा वारंवार मस्तक झटकले, पुन्हा पुन्हा दीर्घ निःश्वास टाकले. त्याने तळहातावर तळहात आपटला आणि दात किटकिटले. क्रोधाने त्याचे डोळे लाल झाले; पूर्वीचा स्वाभाविक वर्णही लोपला. रोषाने ग्रासून तो तत्क्षणी अशुभ संतापात पडला. दशरथाच्या मनातील भाव ओळखून तो सूत कैकेयीला प्रत्युत्तर देऊ लागला—जणू तीक्ष्ण वचनबाणांनी तिचे हृदय हादरवीत, आणि अनुपम वज्रतुल्य वाक्यांनी तिच्या मर्मस्थळांवर प्रहार करीत होता.

Verse 5

यस्यास्तव पतिस्त्यक्तो राजा दशरथः स्वयम्। भर्ता सर्वस्य जगतः स्थावरस्य चरस्य च।।2.35.5।।न ह्यकार्यतमं किञ्चित्तव देवीह विद्यते।

हे देवी! स्थावर‑चर अशा सर्व जगताचे स्वामी व पालनकर्ते असलेल्या राजा दशरथांना तू स्वतःच त्यागलेस; म्हणून इथे असे कोणतेही कृत्य नाही की जे करण्यास तू संकोच करशील।

Verse 6

पतिघ्नीं त्वामहं मन्ये कुलघ्नीमपि चान्ततः।।2.35.6।।यन्महेन्द्रमिवाजय्यं दुष्प्रकम्प्यमिवाचलम्।महोदधिमिवाक्षोभ्यं सन्तापयसि कर्मभिः।।2.35.7।।

मी तुला पतिघ्नी मानतो—आणि शेवटी कुलघ्नीही; कारण तू आपल्या कर्मांनी दशरथांना संतप्त करतेस, जे इंद्रासारखे अजेय, पर्वतासारखे अचल आणि महासागरासारखे अक्षोभ्य आहेत।

Verse 7

पतिघ्नीं त्वामहं मन्ये कुलघ्नीमपि चान्ततः।।2.35.6।।यन्महेन्द्रमिवाजय्यं दुष्प्रकम्प्यमिवाचलम्।महोदधिमिवाक्षोभ्यं सन्तापयसि कर्मभिः।।2.35.7।।

मी तुला पतिघ्नी मानतो—आणि शेवटी कुलघ्नीही; कारण तू आपल्या कर्मांनी दशरथांना संतप्त करतेस, जे इंद्रासारखे अजेय, पर्वतासारखे अचल आणि महासागरासारखे अक्षोभ्य आहेत।

Verse 8

मावमंस्था दशरथं भर्तारं वरदं पतिम्। भर्तुरिच्छा हि नारीणां पुत्रकोट्या विशिष्यते।।2.35.8।।

दशरथ—तुझे धारण करणारे, पालन करणारे व वर देणारे पती—यांचा अवमान करू नकोस; कारण स्त्रियांसाठी पतीची इच्छा ही, म्हणतात, कोट्यवधी पुत्रांपेक्षाही श्रेष्ठ असते।

Verse 9

यथावयो हि राज्यानि प्राप्नुवन्ति नृपक्षये। इक्ष्वाकुकुलनाथेऽस्मिं स्तल्लोपयितुमिच्छसि।।2.35.9।।

राजा निधन पावल्यावर राजपुत्रांना वयाच्या क्रमाने राज्य मिळते; मग इक्ष्वाकुकुलनाथ रामाच्या बाबतीत ती मर्यादा मोडून टाकावी असे तुला का वाटते?

Verse 10

राजा भवतु ते पुत्रो भरतश्शास्तु मेदिनीम्।वयं तत्र गमिष्यामो रामो यत्र गमिष्यति।।2.35.10।।

तुझा पुत्र भरत राजा होवो आणि पृथ्वीचे शासन करो; आम्ही सर्वजण जाऊ—जिथे जिथे राम जातील तिथेच।

Verse 11

न हि ते विषये कश्चिद् र्ब्राह्मणो वस्तुमर्हति। तादृशं त्वममर्यादमद्य कर्म चिकीर्षसि।।2.35.11।।

आज तू मर्यादा ओलांडणारे असे कर्म करावयास निघाली आहेस, तेव्हा तुझ्या राज्यात कोणताही ब्राह्मण राहण्यास योग्य ठरणार नाही।

Verse 12

नूनं सर्वे गमिष्यामो मार्गं रामनिषेवितम्।त्यक्ताया बान्धवैः सर्वैर्ब्राह्मणैः साधुभिः सदा।।2.35.12।।का प्रीती राज्यलाभेन तव देवि भविष्यति। तादृशं त्वममर्यादं कर्म कर्तुं चिकीर्षसि।।2.35.13।।

निश्चितच आम्ही सर्वजण रामाने सेविलेला तोच मार्ग धरू. सर्व नातेवाईक, ब्राह्मण आणि साधुजन यांनी सदैव त्यागल्यावर, हे देवी, राज्यलाभाने तुला कोणता आनंद होईल? मग तू मर्यादा भंग करणारे असे कर्म का करावयास इच्छितेस?

Verse 13

नूनं सर्वे गमिष्यामो मार्गं रामनिषेवितम्।त्यक्ताया बान्धवैः सर्वैर्ब्राह्मणैः साधुभिः सदा।।2.35.12।।का प्रीती राज्यलाभेन तव देवि भविष्यति। तादृशं त्वममर्यादं कर्म कर्तुं चिकीर्षसि।।2.35.13।।

निश्चितच आम्ही सर्वजण रामाने सेविलेला तोच मार्ग धरू. सर्व नातेवाईक, ब्राह्मण आणि साधुजन यांनी सदैव त्यागल्यावर, हे देवी, राज्यलाभाने तुला कोणता आनंद होईल? मग तू मर्यादा भंग करणारे असे कर्म का करावयास इच्छितेस?

Verse 14

आश्चर्यमिव पश्यामि यस्यास्ते वृत्तमीदृशम्।आचरन्त्या न विवृता सद्यो भवति मेदिनी।।2.35.14।।

मला तर आश्चर्यच वाटते—तू असे आचरण करीत असताना देखील ही पृथ्वी तत्क्षणी फाटून उघडत कशी नाही!

Verse 15

महाब्रह्मर्षिसृष्टाः वा ज्वलन्तो भीमदर्शनाः।धिग्वाग्दण्डा न हिंसन्ति रामप्रव्राजने स्थिताम्।।2.35.15।।

रामाच्या वनवासात तू ठाम उभी असताना, महाब्रह्मर्षींनी सोडल्यासारखे ज्वलंत व भीषण ‘धिग्’ असे वाग्दंड तुला का घायाळ करत नाहीत—हेच आश्चर्य आहे।

Verse 16

आम्रं छित्वा कुठारेण निम्बं परिचरेत्तु यः। यश्चैनं पयसा सिञ्चेन्नैवास्य मधुरो भवेत्।।2.35.16।।

जो कुऱ्हाडीने आंब्याचे झाड तोडून त्याजागी कडुनिंबाची सेवा करील—आणि त्याला दूधानेही पाणी घालील—तरी ते कधीच गोड होत नाही।

Verse 17

अभिजात्यं हि ते मन्ये यथा मातुस्तथैव च।न हि निम्बात्स्रवेत् क्षैद्रं लोके निगदितं वचः।।2.35.17।।

मला वाटते तुझे अभिजात्यही तुझ्या मातेसारखेच आहे; कारण लोकोक्ती आहे—‘कडुनिंबातून मध झरत नाही।’

Verse 18

तव मातुरसद्ग्राहं विद्मः पूर्वं यथाश्रुतम्।पितुस्ते वरदः कश्चिद्ददौ वरमनुत्तमम्।।2.35.18।।सर्वभूतरुतं तस्मात्संजज्ञे वसुधाधिपः। तेन तिर्यग्गतानां च भूतानां विदितं वचः।।2.35.19।।

तुझ्या मातेला असद्ग्रहाचा दुराग्रह होता, हे आम्ही पूर्वीपासून ऐकून जाणतो। तुझ्या पित्याला एका वरदात्याने अनुपम वर दिला होता; त्या वरामुळे वसुधाधिपाला सर्व प्राण्यांचे रुत समजू लागले, आणि तिर्यग्गामी जीवांची वाणीही त्याला कळू लागली।

Verse 19

तव मातुरसद्ग्राहं विद्मः पूर्वं यथाश्रुतम्।पितुस्ते वरदः कश्चिद्ददौ वरमनुत्तमम्।।2.35.18।।सर्वभूतरुतं तस्मात्संजज्ञे वसुधाधिपः। तेन तिर्यग्गतानां च भूतानां विदितं वचः।।2.35.19।।

तुझ्या मातेला असद्ग्रहाचा दुराग्रह होता, हे आम्ही पूर्वीपासून ऐकून जाणतो। तुझ्या पित्याला एका वरदात्याने अनुपम वर दिला होता; त्या वरामुळे वसुधाधिपाला सर्व प्राण्यांचे रुत समजू लागले, आणि तिर्यग्गामी जीवांची वाणीही त्याला कळू लागली।

Verse 20

ततो जृम्भस्य शयने विरुताद्भूरिवर्चसः।पितुस्ते विदितो भाव स्स तत्र बहुधाऽहसत्।।2.35.20।।

तेव्हा ‘जृम्भ’च्या शय्येजवळ उठलेला नाद ऐकून, महातेजस्वी तुमच्या पित्याने त्याचा अभिप्राय जाणला आणि तेथे पुन्हा पुन्हा हसला।

Verse 21

तत्र ते जननी क्रुद्धा मृत्युपाशमभीप्सती।हासं ते नृपते सौम्य जिज्ञासामीति चाब्रवीत्।।2.35.21।।

तेव्हा तुमची जननी क्रुद्ध होऊन, जणू मृत्युपाशाला आमंत्रित करीत म्हणाली—“हे सौम्य नृपते, तुमच्या या हास्याचे कारण मला जाणून घ्यायचे आहे।”

Verse 22

नृपश्चोवाच तां देवीं देवि शंसामि ते यदि। ततो मे मरणं सद्यो भविष्यति न संशयः।।2.35.22।।

राजा त्या देवीस म्हणाला—“देवि, मी तुला हे सांगितले तर माझा तत्काळ मृत्यू होईल; यात संशय नाही।”

Verse 23

माता ते पितरं देवि ततः केकयमब्रवीत्। शंस मे जीव वा मा वा न मामपहसिष्यसि।।2.35.23।।

मग तुमची माता केकय नरेश असलेल्या पित्याला म्हणाली—“मला सांगाच; तुम्ही जिवंत राहा वा मरा, पण माझी थट्टा करणार नाही।”

Verse 24

प्रियया च तथोक्त स्सन् केकयः पृथिवीपतिः।तस्मै तं वरदायार्थं कथयामास तत्त्वतः।।2.35.24।।

प्रिय राणीने तसे म्हटल्यावर, पृथ्वीपति केकय नरेशाने वर देणाऱ्याशी संबंधित तो सर्व प्रसंग तिला सत्यत: सांगितला।

Verse 25

ततः स्स वरदः साधुराजानं प्रत्यभाषत।म्रियतां ध्वंसतां वेयं मा कृथास्त्वं महीपते।।2.35.25।।

तेव्हा त्या पवित्र वरदात्या साधूने राजास उत्तर दिले— “ही स्त्री मरो वा स्वतः नष्ट होवो; पण हे महीपते, तू हे रहस्य उघड करू नकोस।”

Verse 26

स तच्छ्रुत्वा वचस्तस्य प्रसन्नमनसो नृपः। मातरं ते निरस्याशु विजहार कुबेरवत्।।2.35.26।।

ते वचन ऐकून राजाचे मन प्रसन्न झाले; त्याने तुझ्या मातेला त्वरित दूर केले आणि कुबेरासारखा निर्धास्तपणे वावरू लागला।

Verse 27

तथा त्वमपि राजानं दुर्जनाचरिते पथि। असद्ग्राहमिमं मोहात्कुरुषे पापदर्शिनि।।2.35.27।।

तशीच तूही, हे पापदर्शिनी, मोहाने हा अयोग्य दुराग्रह धरून राजाला दुर्जनांच्या आचरणाच्या मार्गावर ढकलत आहेस।

Verse 28

सत्यश्चाद्य प्रवादोऽयं लौकिकः प्रतिभाति मा। पितृन् समनुजायन्ते नरा मातरमङ्गनाः।।2.35.28।।

आज मला हा लोकप्रसिद्ध म्हण सत्य वाटतो— पुत्र पित्याप्रमाणे होतात आणि कन्या मातेसारख्या होतात।

Verse 29

नैवं भव गृहाणेदं यदाह वसुधाधिपः।भर्तुरिच्छामुपास्वेह जनस्यास्य गतिर्भव।।2.35.29।।

असे करू नकोस। वसुधाधिपती जे म्हणतात ते स्वीकार; येथे पतीच्या इच्छेप्रमाणे राहा आणि या प्रजेचा आधार-आश्रय हो।

Verse 30

मा त्वं प्रोत्साहिता पापैर्देवराजसमप्रभम्। भर्तारं लोकभर्तारमसद्धर्ममुपादधाः।।2.35.30।।

पापी जनांच्या प्रवृत्तीनें भुलून, देवराजासमान तेजस्वी व लोकपालक अशा आपल्या पतीवर अधर्माचा आरोप करू नकोस।

Verse 31

न हि मिथ्या प्रतिज्ञातं करिष्यति तवानघः। श्रीमान्दशरथो राजा देवि राजीवलोचनः।।2.35.31।।

हे देवी, राजीवलोचने! अनघ व श्रीमान राजा दशरथ तुला दिलेली प्रतिज्ञा कधीही खोटी करणार नाहीत।

Verse 32

ज्येष्ठो वदान्यः कर्मण्यः स्वधर्मपरिरक्षिता। रक्षिता जीवलोकस्य बली रामोऽभिषिच्यताम्।।2.35.32।।

ज्येष्ठ, उदार, कर्मकुशल, स्वधर्मरक्षणात दृढ, सर्व जीवांचा रक्षक व पराक्रमी—अशा रामाचा अभिषेक व्हावा।

Verse 33

परिवादो हि ते देवि महाल्लोके चरिष्यति। यदि रामो वनं याति विहाय पितरं नृपम्।।2.35.33।।

हे देवी, जर राम राजे पित्याला सोडून वनात गेले, तर लोकांत तुझ्याविरुद्ध मोठा अपवाद पसरून राहील।

Verse 34

स राज्यं राघवः पातु भव त्वं विगतज्वरा।न हि ते राघवादन्यः क्षमः पुरवरे वसेत्।।2.35.34।।

तो राघवच राज्याचे रक्षण करो; तू ज्वरासारख्या व्याकुळतेपासून मुक्त हो. या श्रेष्ठ नगरीत रामावाचून दुसरा कोणीही राज्याधिपती म्हणून राहण्यास समर्थ नाही॥

Verse 35

रामे हि यौवराज्यस्थे राजा दशरथो वनम्। प्रवेक्ष्यति महेष्वासः पूर्ववृत्तमनुस्मरन्।।2.35.35।।

राम युवराजपदी प्रतिष्ठित झाल्यावर, महाधनुर्धर राजा दशरथ पूर्वपरंपरेचे स्मरण करून वनात प्रवेश करतील॥

Verse 36

अशा रीतीने राजसभेत सुमंत्राने कधी सांत्वनादायक तर कधी तीक्ष्ण वचनांनी कैकेयीला डळमळीत करण्याचा प्रयत्न केला; आणि पुन्हा हात जोडून उभा राहिला॥

Verse 37

ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।

परंतु ती देवी ना डळमळली, ना पश्चात्तापाने व्याकुळ झाली; त्या वेळी तिच्या मुखवर्णातही कोणताही बदल दिसला नाही॥