Sarga 54

Verse 1

ते तु तस्मिन्महावृक्षे उषित्वा रजनीं शिवाम् ।विमलेऽभ्युदिते सूर्ये तस्माद्देशात्प्रतस्थिरे ॥१॥

ते त्या महावृक्षाखाली शुभ रात्रि घालवून, निर्मळ सूर्य उगवल्यावर त्या देशातून प्रस्थानास निघाले।

Verses 2-3

यत्र भागीरथीं गङ्गां यमुनाभिप्रवर्तते ।जग्मुस्तं देशमुद्दिश्य विगाह्य सुमहद्वनम् ॥२॥ते भूमिभागान्विविधान् देशांश्चापि मनोरमान् ।अदृष्टपूर्वान् पश्यन्तस्तत्र तत्र यशश्विनः ॥३॥

जिथे यमुना भागीरथी गंगेत मिळते, त्या देशाकडे उद्देशून ते विशाल वनात शिरून निघाले। यशस्वी राम, सीता आणि लक्ष्मण मार्गात नाना प्रकारचे भूभाग व मनोहर प्रदेश पाहत गेले—जे त्यांनी पूर्वी कधीच पाहिले नव्हते।

Verse 4

यथा क्षेमेण गच्छन् स पश्यंश्च विविधान् द्रुमान् ।निवृत्तमात्रे दिवसे रामः सौमित्रिमब्रवीत् ॥४॥

मार्गाने सुरक्षितपणे चालत विविध वृक्ष पाहत असता, दिवस मावळतीस येताच श्रीराम सौमित्रि (लक्ष्मण) यास म्हणाले।

Verse 5

प्रयागमभितः पश्य सौमित्रे धूममुन्नतम् ।अग्नेर्भगवतः केतुं मन्ये सन्निहितो मुनिः ॥५॥

‘सौमित्रे, प्रयागाजवळ पाहा—धुराचा उंच स्तंभ उठला आहे; तो मला पूज्य अग्निदेवाचा ध्वजचिन्ह वाटतो. येथे एखाद्या मुनिंचे आश्रमस्थान जवळच असावे.’

Verse 6

नूनं प्राप्ताः स्म सम्भेदं गङ्गायमुनयोर्वयम् ।तथा हि श्रूयते शब्दो वारिणो वारिघट्टितः ॥६॥

निश्चितच आपण गंगा-यमुनेच्या संगमास येऊन पोहोचलो आहोत; कारण पाण्याचे पाण्यावर आदळण्याचा शब्द स्पष्ट ऐकू येतो आहे।

Verse 7

दारूणि परिभिन्नानि वनजैरुपजीविभिः ।भरद्वाजाश्रमे चैते दृश्यन्ते विविधा द्रुमाः ॥७॥

भरद्वाज मुनींच्या आश्रमाजवळ वनउपजीवी लोकांनी फोडलेली लाकडे दिसतात; तसेच येथे विविध प्रकारची झाडेही दिसून येतात।

Verse 8

धन्विनौ तौ सुखं गत्वा लम्बमाने दिवाकरे ।गङ्गायमुनयोस्सन्धौ प्रापतुर्निलयं मुनेः ॥८॥

ते दोघे धनुर्धर सुखाने चालत, सूर्य मावळतीला असता गंगा-यमुनेच्या संगमावर मुनींच्या आश्रमास पोहोचले.

Verse 9

रामस्त्वाश्रममासाद्य त्रासयन्मृगपक्षिणः ।गत्वा मुहूर्तमध्वानं भरद्वाजमुपागमत् ॥९॥

राम आश्रमाजवळ पोहोचताच मृग व पक्षी दचकले. पुढे मार्गावर थोडे अंतर चालून तो भरद्वाज मुनींकडे जाऊन पोहोचला।

Verse 10

ततस्त्वाश्रमासाद्य मुनेर्दर्शनकाङ्क्षिणौ ।सीतयानुगतौ वीरौ दूरादेवावतस्थतुः ॥१०॥

नंतर मुनींच्या दर्शनाची इच्छा धरून, सीतेसह ते दोन्ही वीर आश्रमाजवळ येऊन दूरच उभे राहिले।

Verses 11-12

स प्रविश्य महात्मानमृषिं शिष्यगणैर्वृतम् ।संशितव्रतमेकाग्रं तपसा लब्धचक्षुषम् ॥११॥हुताग्निहोत्रं दृष्ट्वैव महाभागं कृताञ्जलिः ।रामः सौमित्रिणा सार्धं सीतया चाभ्यवादयत् ॥१२॥

आश्रमात प्रवेश करून रामाने शिष्यगणांनी वेढलेल्या त्या महात्मा ऋषींना पाहिले—जे कठोर व्रतांनी संयत, एकाग्र आणि तपस्येने अंतर्दृष्टी प्राप्त झालेले होते। अग्निहोत्राची पवित्र अग्नी जपणाऱ्या त्या महाभाग मुनिंना पाहताच रामाने लक्ष्मण व सीतेसह हात जोडून वंदन केले।

Verse 13

न्यवेदयत चात्मानं तस्मै लक्ष्मणपूर्वजः ।पुत्रौ दशरथस्यावां भगवन् रामलक्ष्मणौ ॥१३॥

मग लक्ष्मणाचा ज्येष्ठ भाऊ राम त्या मुनींना आपला परिचय देऊ लागला—“भगवन्, आम्ही दोघे दशरथाचे पुत्र—राम आणि लक्ष्मण.”

Verse 14

भार्या ममेयं वैदेही कल्याणी जनकात्मजा ।मां चानुयाता विजनं तपोवनमनिन्दिता ॥१४॥

“ही माझी पत्नी वैदेही—जनकाची कन्या, कल्याणी सीता. ही अनिंदिता माझ्यामागे या निर्जन तपोवनातही आली आहे.”

Verse 15

पित्रा प्रव्राज्यमानं मां सौमित्रिरनुज प्रियः ।अयमन्वगमद्भ्राता वनमेव दृढव्रतः ॥१५॥

“पित्याने मला वनवासास पाठविले तेव्हा हा माझा प्रिय अनुज सौमित्रि—दृढव्रती भाऊ—माझ्याबरोबर वनातच आला.”

Verse 16

पित्रा नियुक्ता भगवन् प्रवेक्ष्यामस्तपोवनम् ।धर्ममेव चरिष्याम स्तत्र मूलफलाशनाः ॥१६॥

“भगवन्, पित्याच्या आज्ञेने आम्ही या तपोवनात प्रवेश करू. तेथे मूल-फळांचा आहार करून आम्ही केवळ धर्माचाच आचरण करू.”

Verse 17

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः ।उपानयत धर्मात्मा गामर्घ्यमुदकं ततः ॥१७॥

धीमान राजपुत्राचे ते वचन ऐकून धर्मात्मा मुनींनी अतिथिसत्कारार्थ गौ, अर्घ्य व उदक आणून ठेवले।

Verse 18

नानाविधानन्नरसान् वन्यमूलफलाश्रयान् ।तेभ्यो ददौ तप्ततपा वासं चैवाभ्यकल्पयत् ॥१८॥

तप्ततपा मुनींनी वनातील मूल-फळांवर आधारलेले नानाविध अन्न व रस त्यांना दिले आणि विश्रांतीसाठी निवासाचीही व्यवस्था केली।

Verse 19

मृगपक्षिभिरासीनो मुनिभिश्च समन्ततः ।राममागतमभ्यर्च्य स्वागतेनाहतं मुनिः ॥१९॥

सभोवती मुनिगणांसह आणि जवळच मृग-पक्ष्यांच्या मध्ये उपविष्ट असलेल्या मुनींनी, आलेल्या रामाचा स्वागतोक्तीने सत्कार करून मग वचन उच्चारले।

Verse 20

प्रतिगृह्य च तामर्चामुपविष्टं स राघवम् ।भरद्वाजोऽब्रवीद्वाक्यं धर्मयुक्तमिदं तदा ॥२०॥

तो सत्कार स्वीकारून भरद्वाजांच्या समोर उपविष्ट झालेल्या राघवाला तेव्हा भरद्वाज मुनींनी धर्मयुक्त वचन सांगितले।

Verse 21

चिरस्य खलु काकुत्स्थ पश्यामि त्वामिहागतम् ।श्रुतं तव मया चेदं विवासनमकारणम् ॥२१॥

हे काकुत्स्थ! फार काळानंतर तुला येथे आलेला पाहतो; आणि तुझा हा अकारण वनवासही मी ऐकला आहे।

Verse 22

अवकाशो विविक्तोऽयं महानद्योस्समागमे ।पुण्यश्च रमणीयश्च वसत्विह भवान् सुखम् ॥२२॥

हे स्थान एकांत व विस्तीर्ण असून दोन महानद्यांच्या संगमावर आहे। हे पुण्य व रमणीय आहे—आपण येथे सुखाने निवास करावा।

Verse 23

एवमुक्तस्तु वचनं भरद्वाजेन राघवः ।प्रत्युवाच शुभं वाक्यं रामः सर्वहिते रतः ॥२३॥

भरद्वाज मुनींनी असे सांगितल्यावर, सर्वांच्या हितात रत असलेल्या राघव रामांनी शुभ वचनांनी प्रत्युत्तर दिले।

Verses 24-25

भगवन्नित आसन्नः पौरजानपदो जनः ।सुदर्शमिह मां प्रेक्ष्य मन्येऽहमिममाश्रमम् ॥२४॥आगमिष्यति वैदेहीं मां चापि प्रेक्षको जनः ।अनेन कारणेनाहमिह वासं न रोचये ॥२५॥

भगवन्, जवळचे नगरवासी व ग्रामवासी मला येथे सहज दिसत असल्याने, माझ्या मते, या आश्रमात वारंवार येत राहतील—वैदेही (सीता) व मलाही पाहण्यासाठी। म्हणून मी येथे निवास इच्छित नाही।

Verse 26

एकान्ते पश्य भगवन्नाश्रमस्थानमुत्तमम् ।रमेत यत्र वैदेही सुखार्हा जनकात्मजा ॥२६॥

भगवन्, कृपा करून एकांतात उत्तम आश्रमस्थान दाखवा, जिथे सुखास पात्र जनकनंदिनी वैदेही (सीता) सुखाने रमू शकेल।

Verse 27

एतछ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरद्वाजो महामुनिः ।राघवस्य ततो वाक्यमर्थग्राहकमब्रवीत् ॥२७॥

राघवाचे शुभ वचन ऐकून व त्याचा अभिप्राय जाणून, महामुनि भरद्वाजांनी मग अर्थगर्भ प्रत्युत्तररूप वचन उच्चारले।

Verses 28-29

दशक्रोश इतस्तात गिरिर्यत्रनिवत्स्यसि ।महर्षिसेवितः पुण्यः सर्वतः सुखदर्शनः ॥२८॥गोलाङ्गूलानुचरितो वानरर्क्षनिषेवितः ।चित्रकूट इति ख्यातो गन्धमादनसन्निभः ॥२९॥

वत्सा, येथून दहा क्रोशांवर तुझ्या निवासास योग्य असा पर्वत आहे—पवित्र, महर्षींनी सेवित, सर्व बाजूंनी मनोहर; जिथे कपि, वानर व ऋक्ष (अस्वल) संचार करतात। तो ‘चित्रकूट’ म्हणून प्रसिद्ध असून गंधमादनासारखा आहे।

Verse 30

यावता चित्रकूटस्य नरशृङ्गान्यवेक्षते ।कल्याणानि समाधत्ते न पापे कुरुते मनः ॥३०॥

जोपर्यंत मनुष्य चित्रकूटाचे नरशृंगासारखे शिखर पाहतो, तोपर्यंत तो कल्याणकारी कर्मांकडे प्रवृत्त होतो; त्याचे मन पापाकडे वळत नाही।

Verse 31

ऋषयस्तत्र बहवो विहृत्य शरदां शतम् ।तपसा दिवमारूढाः कपालशिरसा सह ॥३१॥

तेथे अनेक ऋषी शंभर शरद्‌ऋतूंपर्यंत विहार करून निवास करीत होते; तपस्येच्या सामर्थ्याने ते स्वर्गास आरूढ झाले—अतिशय कृश होऊन जणू केवळ कपाल-मस्तकच उरले होते।

Verse 32

प्रविविक्तमहं मन्ये तं वासं भवतस्सुखम् ।इह वा वनवासाय वस राम मया सह ॥३२॥

मला वाटते तो एकांत निवास तुला सुखद ठरेल; किंवा, हे राम, वनवासाच्या काळात इथेच माझ्याबरोबर राहा।

Verse 33

स रामं सर्वकामैस्तं भरद्वाजः प्रियातिथिम् ।सभार्यं सह च भ्रात्रा प्रतिजग्राह धर्मवित् ॥३३॥

धर्मज्ञ भरद्वाजांनी प्रिय अतिथी रामाला—पत्नीसमवेत व भावासह—सर्व प्रकारच्या सत्काराने आदरपूर्वक स्वीकारले।

Verse 34

तस्य प्रयागे रामस्य तं महर्षिमुपेयुषः ।प्रपन्ना रजनी पुण्याः चित्राः कथयतः कथाः ॥३४॥

प्रयागात त्या महर्षीजवळ आलेल्या रामासाठी, तो ऋषी विविध पुण्यप्रद व चित्र कथा सांगत असता, पवित्र व रम्य रात्र येऊन ठेपली।

Verse 35

सीतातृतीयः काकुत्स्थः परिश्रान्तः सुखोचितः ।भरद्वाजाश्रमे रम्ये तां रात्रिमवसत्सुखम् ॥३५॥

सीतेस तृतीय साथी करून काकुत्स्थ राम—थकलेले व सुखास सवयीचे असूनही—भरद्वाजांच्या रम्य आश्रमात ती रात्र सुखाने राहिले।

Verse 36

प्रभातायां रजन्यां तु भरद्वाजमुपागमत् ।उवाच नरशार्दूलो मुनिं ज्वलिततेजसम् ॥३६॥

रात्रि प्रभातास येताच नरशार्दूल श्रीराम ज्वलंत तेज असलेल्या मुनि भरद्वाजांकडे गेले आणि त्यांना म्हणाले।

Verse 37

शर्वरीं भगवन्नद्य सत्यशील तवाश्रमे ।उषिताः स्मेह वसतिमनुजानातु नो भवान् ॥३७॥

भगवन्, सत्यशील मुनिवर! आपल्या आश्रमात आम्ही ही रात्रि काढली; आता कृपा करून (आपण सांगितलेल्या) निवासस्थानी जाण्याची आम्हाला आज्ञा द्यावी।

Verse 38

रात्र्यां तु तस्यां व्युष्टायां भरद्वाजोऽब्रवीदिदम् ।मधुमूलफलोपेतं चित्रकूटं व्रजेति ह ॥३८॥

ती रात्रि संपल्यावर भरद्वाज म्हणाले—‘मधु, मुळे व फळांनी समृद्ध अशा चित्रकूटास जा।’

Verses 39-40

वासमौपयिकं मन्ये तव राम महाबल ।नानानगगणोपेतः किन्नरोरगसेवितः ।मयूरनादाभिरुतो गजराजनिषेवितः ॥३९॥गम्यतां भवता शैल श्चित्रकूटः स विश्रुतः ।पुण्यश्च रमणीयश्च बहुमूलफलायुतः ॥४०॥

हे महाबली रामा! तुझ्या निवासासाठी मला एक योग्य स्थान वाटते—प्रसिद्ध चित्रकूट पर्वत. तो नानाविध वृक्षसमूहांनी युक्त आहे, किन्नर व नागांनी सेवित आहे, मयूरांच्या नादाने निनादित आहे आणि श्रेष्ठ गजराजांनीही उपसेवित आहे. बहु मूल-फळांनी परिपूर्ण, पुण्य व रमणीय असा तो पर्वत—तू तेथे जा।

Verse 41

तत्र कुञ्जरयूथानि मृगयूथानि चाभितः ।विचरन्ति वनान्तेस्मिन् तानि द्रक्ष्यसि राघव ॥४१॥

त्या वनप्रदेशात सर्वत्र हत्तींचे कळप आणि मृगांचे कळप फिरत असतात; हे राघवा, तू त्यांना पाहशील।

Verse 42

सरित्प्रस्रवणप्रस्थान् दरीकन्दरनिर्झरान् ।चरतः सीतया सार्धं नन्दिष्यति मनस्तव ॥४२॥

सीतेसह वनांत विचरतांना नद्या, धबधबे, पठारे, गुहा, दऱ्या व पर्वत-निर्झर पाहशील; तेव्हा तुझे मन परम आनंदाने भरून जाईल।

Verse 43

प्रहृष्टकोयष्टिककोकिलस्वनैर्विनादितं तं वसुधाधरं शिवम् ।मृगैश्च मत्तैर्बहुभिश्च कुञ्जरैः सुरम्यमासाद्य समावसाश्रमम् ॥४३॥

आनंदित टिटवी व कोकिळांच्या मधुर निनादांनी गुंजणारा तो शुभ वसुधाधर पर्वत अत्यंत रम्य आहे। जिथे अनेक मृग आणि पुष्कळ मदोन्मत्त हत्ती येतात—त्या सुमनोरम स्थानी पोहोचून तेथे आश्रम करून निवास करा।