Sarga 27
सीताया वनगमननिश्चयः (Sita’s Resolve to Accompany Rama to the Forest)
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकांडातील सर्ग २७ मध्ये, वनवासाविषयी रामांनी सीतेशी असे बोलले की तिला ते आपल्या योग्य सहभागाकडे दुर्लक्ष करणारे वाटते; त्यावर सीता दीर्घ व ठाम उत्तर देते. ती सांगते—पत्नीच पतीच्या भाग्याची (भर्तृ-भाग्य) खरी सहभागी असते आणि पती हा स्त्रीचा या लोकात व परलोकातही नित्य आश्रय आहे. आई-वडिलांकडून धर्मशिक्षण मिळाल्याने आपल्या आचरणाविषयी अधिक उपदेशाची गरज नाही, असे ती स्पष्ट करते. सीता प्रतिज्ञा करते की निर्जन व कठीण वनात ती रामांच्या आधीच जाईल; त्यांच्या वाटेतील काटेही तुडवून मार्ग सुलभ करील. फळे-मुळे खाऊन संयमित जीवन जगीन आणि कधीही ओझे होणार नाही, असे ती आश्वासन देते. येथे न्याययुक्तिवादापेक्षा भावनात्मक निष्ठा अधिक प्रबळ होते—रामवियोग असह्य आहे; त्यांच्या शिवाय स्वर्गही नको. नद्या, पर्वत, कमळसरोवरे आणि वन्यजीव यांच्या सान्निध्यात रामांसोबतचे वनजीवन ती आनंददायी सहवास म्हणून पाहते. अखेरीस, तिच्या विनवण्यांनंतरही राम अनिच्छुक राहतात आणि तिला परावृत्त करण्यासाठी वनवासातील कष्टांचे वर्णन सुरू करतात—पुढील संवादाची भूमिका तयार होते.
Shlokas
Verse 1
एवमुक्ता तु वैदेही प्रियार्हा प्रियवादिनी।प्रणयादेव संक्रुद्धा भर्तारमिदमब्रवीत्।।।।
असे ऐकून, स्नेहास पात्र व प्रियवाणी वैदेही, केवळ प्रेमामुळेच रुष्ट होऊन, पतीला हे वचन म्हणाली।
Verse 2
किमिदं भाषसे राम वाक्यं लघुतया ध्रुवम्।त्वया यदपहास्यं मे श्रुत्वा नरवरात्मज।।।।
हे राम! तू इतक्या हलक्यापणे, निश्चयाने असे वचन का बोलतोस? हे नरश्रेष्ठपुत्रा! हेच शब्द तुला कोणी सांगितले आणि तू ऐकलेस, तर तुलाही ते उपहास्यच वाटेल.
Verse 3
आर्यपुत्र पिता माता भ्राता पुत्रस्तथा स्नुषा।स्वानि पुण्यानि भुञ्जानाः स्वं स्वं भाग्यमुपासते।।।।
हे आर्यपुत्र! पिता, माता, भाऊ, पुत्र आणि अगदी सूनही—प्रत्येकजण आपल्या पुण्याचे फळ भोगतो आणि आपापलेच भाग्य प्राप्त करतो।
Verse 4
भर्तुर्भाग्यं तु भार्यैका प्राप्नोति पुरुषर्षभ।अतश्चैवाहमादिष्टा वने वस्तव्यमित्यपि।।।।
हे पुरुषश्रेष्ठ! पतीच्या भाग्यात पत्नीच एकटी सहभागी होते. म्हणून मलाही ‘वनात राहावे’ अशी आज्ञा आहे; तुमची आज्ञा माझ्यावरही बंधनकारक आहे.
Verse 5
न पिता नात्मजो नात्मा न माता न सखीजनः।इह प्रेत्य च नारीणां पतिरेको गतिस्सदा।।।।
स्त्रीसाठी ना पिता, ना पुत्र, ना स्वतःचा आत्मा, ना माता, ना सखीजन—इहलोकी व परलोकी सदैव पतीच एकमेव गती (आश्रय) असतो.
Verse 6
यदि त्वं प्रस्थितो दुर्गं वनमद्यैव राघव।अग्रतस्ते गमिष्यामि मृद्नन्ती कुशकण्टकान्।।।।
हे राघव! तुम्ही आजच त्या दुर्गम वनात निघालात, तर मी तुमच्या पुढे पुढे जाईन—कुशगवत व काटे तुडवत.
Verse 7
ईर्ष्यारोषौ बहिष्कृत्य भुक्तशेषमिवोदकम्।नय मां वीर विस्रब्धः पापं मयि न विद्यते।।।।
पिल्यानंतर उरलेल्या पाण्यासारखे ईर्ष्या व क्रोध दूर करा. हे वीर! निःशंकपणे मला सोबत घेऊन चला; माझ्यात कोणताही दोष नाही.
Verse 8
प्रासादाग्रैर्विमानैर्वा वैहायसगतेन वा।सर्वावस्थागता भर्तुः पादच्छाया विशिष्यते।।।।
प्रासादांच्या शिखरांवर असो, विमानांत असो, किंवा आकाशमार्गे गमन असो—सर्व अवस्थांत पतीच्या चरणछायेलाच सर्वोच्च आश्रय मानतात.
Verse 9
अनुशिष्टाऽस्मि मात्रा च पित्रा च विविधाश्रयम्।नाऽस्मि सम्प्रति वक्तव्या वर्तितव्यं यथा मया।।।।
माता व पित्यांनी मला नानाविध धर्मकर्म व सदाचार यांविषयी नीट शिक्षण दिले आहे; म्हणून आता मला कसे वागावे हे सांगण्याची गरज नाही।
Verse 10
अहं दुर्गं गमिष्यामि वनं पुरुषवर्जितम्।नानामृगगणाकीर्णं शार्दूलवृकसेवितम्।।।।
मीही त्या दुर्गम वनात जाईन, जे मनुष्यवर्जित आहे; नानाविध मृगसमूहांनी भरलेले आणि वाघ व लांडग्यांनी वसलेले आहे।
Verse 11
सुखं वने निवत्स्यामि यथैव भवने पितुः।अचिन्तयन्ती त्रीन्लोकांश्च्चिन्तयन्ती पतिव्रतम्।।।।
मी वनातही पित्याच्या भवनात जशी सुखाने राहिले, तशीच सुखाने राहीन; त्रिलोकांची चिंता न करता, केवळ पतिव्रताचाच विचार करीन।
Verse 12
शुश्रूषमाणा ते नित्यं नियता ब्रह्मचारिणी।सह रंस्ये त्वया वीर वनेषु मधुगन्धिषु।।।।
मी नित्य तुमची शुश्रूषा करीत, संयम पाळीत ब्रह्मचर्य-व्रतात स्थित राहीन। हे वीर! मधुगंधी वनांत मी तुझ्यासह आनंदाने विहार करीन।
Verse 13
त्वं हि शक्तो वने कर्तुं राम सम्परिपालनम्।अन्यस्यापि जनस्येह किं पुनर्मम मानद।।।।
हे राम! वनात तू इतरांचीही पूर्ण रक्षा करण्यास समर्थ आहेस; मग माझी तर गोष्टच काय, हे मानद!
Verse 14
सह त्वया गमिष्यामि वनमद्य न संशयः।नाहं शक्या महाभाग निवर्तयितुमुद्यता।।।।
यात संशय नाही—आज मी तुझ्यासह वनात जाईन। हे महाभाग! एकदा उद्यत झाले की मला परतविता येत नाही.
Verse 15
फलमूलाशना नित्यं भविष्यामि न संशयः।न ते दुःखं करिष्यामि निवसन्ती सह त्वया।।।।
संशय नाही—मी नित्य फळे व मुळे खाऊनच राहीन। तुझ्यासह निवास करताना मी तुला कोणतेही दुःख देणार नाही.
Verse 16
इच्छामि सरितश्शैलान्पल्वलानि वनानि च।द्रष्टुं सर्वत्र निर्भीता त्वया नाथेन धीमता।।।।
हे नाथा, तुझ्या सारख्या धीमान् रक्षकासह मी निर्भय होऊन सर्वत्र नद्या, पर्वत, सरोवरे व वने पाहू इच्छिते।
Verse 17
हंसकारण्डवाकीर्णाः पद्मिनीस्साधुपुष्पिताः।इच्छेयं सुखिनी द्रष्टुं त्वया वीरेण सङ्गता।।।।
हे वीरा, तुझ्या संगतीने सुखिनी होऊन मी हंस व करंडवांनी भरलेल्या, सुंदर फुलांनी फुललेल्या कमलिनी पाहू इच्छिते।
Verse 18
अभिषेकं करिष्यामि तासु नित्यं यतव्रता।सह त्वया विशालाक्ष रंस्ये परमनन्दिनी ।।।।
व्रतनिष्ठ राहून मी त्या कमलिन्यांत नित्य स्नान करीन; आणि हे विशालाक्षा, तुझ्यासह क्रीडा करीन—परमानंदाने परिपूर्ण होऊन।
Verse 19
एवं वर्षसहस्राणां शतं वाऽहं त्वया सह।व्यतिक्रमं न वेत्स्यामि स्वर्गोऽपि न हि मे मतः।।।।
अशा रीतीने तुझ्यासह मी हजारो वर्षे—किंवा लक्ष वर्षेही—राहिले तरी काळ कसा गेला हे मला कळणार नाही; माझ्यासाठी स्वर्गही इच्छित नाही।
Verse 20
स्वर्गेऽपि च विना वासो भविता यदि राघव।त्वया मम नरव्याघ्र नाहं तमपि रोचये।।।।
हे राघवा, नरव्याघ्रा, तुझ्याविना मला स्वर्गातही राहावे लागले तरी तो स्वर्गसुद्धा मला रुचणार नाही।
Verse 21
अहं गमिष्यामि वनं सुदुर्गमंमृगायुतं वानरवारणैर्युतम्।वने निवत्स्यामि यथा पितुर्गृहेतवैव पादावुपगृह्य संयता।।।।
मी त्या अत्यंत दुर्गम वनात जाईन, जे मृगांनी भरलेले असून जिथे वानर व गज संचार करतात। वनातही मी पित्याच्या गृहाप्रमाणे नियम-संयमाने राहीन आणि केवळ तुमच्या चरणांचेच आश्रय घेऊन निवास करीन।
Verse 22
अनन्यभावामनुरक्तचेतसंत्वया वियुक्तां मरणायनिश्चिताम्।नयस्व मां साधु कुरुष्व याचनाम्न ते मयाऽतो गुरुता भविष्यति।।।।
मी तुमच्याविषयीच एकनिष्ठ आहे, माझे चित्त तुमच्यात अनुरक्त आहे; तुमच्यापासून वियोग झाला तर मी मृत्यूचा निश्चय केला आहे। मला सोबत घेऊन चला, कृपा करून माझी विनंती मान्य करा; माझ्यामुळे तुम्हांला कोणताही भार होणार नाही।
Verse 23
तथा ब्रुवाणामपि धर्मवत्सलोन च स्म सीतां नृवरो निनीषति।उवाच चैनां बहु सन्निवर्तनेवने निवासस्य च दुःखितां प्रति।।।।
सीता अशी विनवणी करीत असतानाही धर्मवत्सल श्रेष्ठ नर राघव तिला सोबत नेण्यास तयार झाले नाहीत। वनवासातील अनेक दुःखकष्ट सांगून तिला परावृत्त करण्यासाठी त्यांनी दुःखी सीतेशी बराच वेळ बोलले।
Verse 24
मी नित्य फल‑मूळ खाऊनच जीवन धारण करीन—यात संशय नाही। तुझ्यासह राहून मी तुला कधीही दुःख वा क्लेश देणार नाही।
Verse 25
एवमुक्ता तु वैदेही प्रियार्हा प्रियवादिनी।प्रणयादेव संक्रुद्धा भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.27.1।।
असे सांगितल्यावर स्नेहास पात्र, मधुर वाणीची वैदेही सीता प्रेमामुळेच रुष्ट झाली आणि पतीला हे वचन बोलली।
Verse 26
एवमुक्ता तु वैदेही प्रियार्हा प्रियवादिनी।प्रणयादेव संक्रुद्धा भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.27.1।।
असे सांगितल्यावर स्नेहास पात्र, मधुर वाणीची वैदेही सीता प्रेमामुळेच रुष्ट झाली आणि पतीला हे वचन बोलली।
Verse 27
एवमुक्ता तु वैदेही प्रियार्हा प्रियवादिनी।प्रणयादेव संक्रुद्धा भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.27.1।।
असे ऐकून वैदेही सीता—स्नेहास पात्र व प्रियवाणी—केवळ प्रेमामुळेच रुष्ट झाली आणि पतीस हे वचन बोलली।
Verse 28
एवमुक्ता तु वैदेही प्रियार्हा प्रियवादिनी।प्रणयादेव संक्रुद्धा भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.27.1।।
असे ऐकून वैदेही सीता—स्नेहास पात्र व प्रियवाणी—केवळ प्रेमामुळेच रुष्ट झाली आणि पतीस हे वचन बोलली।
Verse 29
एवमुक्ता तु वैदेही प्रियार्हा प्रियवादिनी।प्रणयादेव संक्रुद्धा भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.27.1।।
असे ऐकून वैदेही सीता—स्नेहास पात्र व प्रियवाणी—केवळ प्रेमामुळेच रुष्ट झाली आणि पतीस हे वचन बोलली।
Verse 30
एवमुक्ता तु वैदेही प्रियार्हा प्रियवादिनी।प्रणयादेव संक्रुद्धा भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.27.1।।
असे ऐकून वैदेही सीता—स्नेहास पात्र व प्रियवाणी—केवळ प्रेमामुळेच रुष्ट झाली आणि पतीस हे वचन बोलली।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Sītā should remain in Ayodhyā for safety and propriety or accompany Rāma into exile; she asserts that marital dharma requires sharing his fate and refuses separation even at the cost of hardship.
The sarga frames dharma as embodied commitment: duty is not merely rule-following but steadfast relational responsibility, where discipline (saṃyama) and love-informed resolve can coexist with renunciation.
The ‘vana’ is mapped through poetic ecology—rivers, mountains, lotus-ponds with swans/ducks, and dangerous fauna (tigers, wolves, monkeys, elephants)—contrasting palace life with a culturally charged forest-as-ashrama landscape.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.