Sarga 74

Verse 1

तां तथा गर्हयित्वा तु मातरं भरतस्तदा।रोषेण महताऽविष्टः पुनरेवाब्रवीद्वचः।।।।

तेव्हा भरताने मातेला असे धिक्कारून, प्रचंड क्रोधाने व्याप्त होऊन, पुन्हा वचन उच्चारले।

Verse 2

राज्याद्भ्रंशस्व कैकेयि नृशंसे दुष्टचारिणि।परित्यक्ता च धर्मेण मा मृतं रुदती भव।।।।

हे कैकेयी, नृशंस व दुष्ट आचरण करणारी, तू राज्यातून भ्रष्ट हो. धर्म तुला त्यागो, आणि माझ्या मृत्यूनंतर तू रडत बसो.

Verse 3

किन्नु तेऽदूषयद्राजा रामो वा भृशधार्मिकः।ययोर्मृत्युर्विवासश्च त्वत्कृते तुल्यमागतौ।।।।

राजाने—किंवा अत्यंत धर्मपरायण रामाने—तुझा काय अपराध केला होता, की तुझ्यामुळे एकाला मृत्यू आणि दुसऱ्याला वनवास—दोन्ही समान आपत्ती—प्राप्त झाल्या?

Verse 4

भ्रूणहत्यामसि प्राप्ता कुलस्यास्य विनाशनात्।कैकेयि नरकं गच्छ मा च भर्तु स्सलोकताम्।।।।

या कुलाचा विनाश घडवून, हे कैकेयी, तू भ्रूणहत्येसमान पाप प्राप्त केले आहेस. तू नरकात जा, आणि पतीच्या समान पुण्यलोकास जाऊ नकोस.

Verse 5

यत्त्वया हीदृशं पापं कृतं घोरेण कर्मणा।सर्वलोकप्रियं हित्वा ममाप्यापादितं भयम्।।।।

तुझ्या घोर कर्माने असे पाप केलेस—सर्वलोकप्रिय रामाला त्यागून। यामुळे तू महापातक ओढवून घेतलेस, आणि त्याचमुळे मलाही भयाने ग्रासले आहे॥

Verse 6

त्वत्कृते मे पिता वृत्तो रामश्चारण्यमाश्रितः।अयशो जीवलोके च त्वयाऽहं प्रतिपादितः।।।।

तुझ्यामुळे माझ्या पित्याचा अंत झाला आणि रामाने अरण्याचा आश्रय घेतला। आणि तुझ्यामुळेच या जीवितांच्या लोकात मला केवळ अपयशच प्राप्त झाले॥

Verse 7

मातृरूपे ममामित्रे नृशंसे राज्यकामुके।न तेऽह मभिभाष्योऽस्मि दुर्वृत्ते पतिघातिनि।।।।

मातृरूपातील माझी शत्रू—निर्दयी, राज्यलोभी, दुर्वृत्ती, पतिघातिनी! मी तुझ्याशी बोलणारही नाही॥

Verse 8

कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या मम मातरः।दुःखेन महताऽविष्टास्त्वां प्राप्य कुलदूषिणीम्।।।।

कौसल्या, सुमित्रा आणि माझ्या अन्य माताही—तुला, कुलदूषिणीला, प्राप्त करून महान् दुःखाने व्याकुळ झाल्या आहेत।

Verse 9

न त्वमश्वपतेः कन्या धर्मराजस्य धीमतः।राक्षसी तत्र जाताऽसि कुलप्रध्वंसिनी पितुः।।।।यत्त्वया धार्मिको रामो नित्यं सत्यपरायणः।वनं प्रस्थापितो दुःखात्पिता च त्रिदिवं गतः।।।।

तू धर्मराज, धीमान अश्वपतीची खरी कन्या नाहीस; तू तिथे जन्मलेली राक्षसी आहेस—पित्याच्या कुलाचा नाश करणारी। कारण तुझ्यामुळे धर्मात्मा, नित्य सत्यपरायण रामाला वनवासास पाठविले गेले आणि दुःखाने माझे पिता स्वर्गलोकास गेले।

Verse 11

यत्प्रधानाऽसि तत्पापं मयि पित्रा विनाकृते।भ्रातृभ्यां च परित्यक्ते सर्वलोकस्य चाप्रिये।।।।

तुझ्या त्या ठरवून केलेल्या पापाचे फळ माझ्यावरच आले आहे—मी पितृविहीन झालो, भावांनी मला टाकले, आणि सर्व लोकांना मी अप्रिय झालो।

Verse 12

कौसल्यां धर्मसंयुक्तां वियुक्तां पापनिश्चये।कृत्वा कं प्राप्स्यसे त्वद्य लोकं निरयगामिनि।।।।

हे पापनिश्चयी, नरकगामिनी! धर्मयुक्त कौसल्येला (पुत्रापासून) वियोग करून तू पुढे कोणता लोक प्राप्त करशील?

Verse 13

किं नावबुध्यसे क्रूरे नियतं बन्धुसंश्रयम्।ज्येष्ठं पितृसमं रामं कौसल्यायाऽत्मसम्भवम्।।।।

हे क्रूर स्त्री! तुला कळत नाही काय की कौसल्येचा आत्मज राम हा ज्येष्ठ, संयमी, माझ्या पित्याप्रमाणे पूज्य आणि आपल्या बंधुजनांचा निश्चित आश्रय आहे?

Verse 14

अङगप्रत्यङगजः पुत्रो हृदयाच्चापि जायते।तस्मात्प्रियतमो मातुः प्रिया एव तु बान्धवाः।।।।

पुत्र जणू आईच्या अंग-प्रत्यंगातून आणि हृदयातूनही जन्मतो; म्हणून आईसाठी तोच परमप्रिय असतो, इतर बंधु केवळ प्रिय म्हणावे तसे।

Verse 15

अन्यदा किल धर्मज्ञा सुरभि स्सुरसम्मता।वहमानौ ददर्शोर्व्यां पुत्रौ विगतचेतसौ।।।।

असे म्हणतात की एकदा धर्मज्ञा व देवांनी मानलेली सुरभीने पृथ्वीवर आपले दोन्ही पुत्र ओझे वाहत असताना, शुद्ध हरपल्यासारखे झालेले पाहिले।

Verse 16

तावर्धदिवसे श्रान्तौ दृष्ट्वा पुत्रौ महीतले।रुरोद पुत्रशोकेन बाष्पपर्याकुलेक्षणा।।।।

अर्धदिवशी अत्यंत श्रांत झालेले ते दोन्ही पुत्र भूमीवर पडलेले पाहून ती पुत्रशोकाने रडू लागली; अश्रूंनी तिचे डोळे भरून आले।

Verse 17

अधस्ताद्व्रजतस्तस्याः सुरराज्ञो महात्मनः।बिन्दवः पतिता गात्रे सूक्ष्मा स्सुरभिगन्धिनः।।।।

ती वरून जात असता, महात्मा देवेंद्राच्या देहावर खाली सूक्ष्म थेंब पडले; ते सुरभीच्या सुगंधाने सुवासित होते।

Verse 18

इन्द्रोऽप्यश्रुनिपातं तं स्वगात्रे पुण्यगन्धिनम्।सुरभिं मन्यते दृष्ट्वा भूयसीं तां सुरेश्वरः।।।।

देवराज इंद्राने आपल्या देहावर पुण्यसुगंधी अश्रूंचा वर्षाव होताना पाहिला आणि हे अत्यंत पूज्य सुरभीचेच अश्रू आहेत असे निश्चित ओळखले।

Verse 19

निरीक्षमाण श्शक्रस्तां ददर्श सुरभिं स्थिताम्।आकाशे विष्ठितां दीनां रुदन्तीं भृशदुःखिताम्।।।।

सभोवती नजर फिरवित शक्राने आकाशात स्थित सुरभीला पाहिले—ती दीन, व्याकुळ, रडत होती व अत्यंत दुःखाने पीडित होती।

Verse 20

तां दृष्ट्वा शोकसन्तप्तां वज्रपाणिर्यशस्विनीम्।इन्द्रः प्राञ्जलिरुद्विग्न स्सुरराजोऽब्रवीद्वचः।।।।

यशस्विनी सुरभी शोकाने संतप्त झालेली पाहून वज्रधारी सुरराज इंद्र व्याकुळ होऊन हात जोडून असे बोलला।

Verse 21

भयं कच्छिन्न चास्मासु कुतश्चिद्विद्यते महत्।कुतोनिमत्तश्शोकस्ते ब्रूहि सर्वहितैषिणि।।।।

हे सर्वहितैषिणी, आमच्यासाठी कुठूनही मोठे भय तर उत्पन्न झाले नाही ना? तुझा शोक कोणत्या कारणाने आहे? सांग.

Verse 22

एवमुक्ता तु सुरभि स्सुरराजेन धीमता।प्रत्युवाच ततो धीरा वाक्यं वाक्यविशारदा।।।।

अशा प्रकारे बुद्धिमान देवाधिराजाने संबोधिल्यावर, धैर्यवती व वाणीमध्ये निपुण अशी सुरभी तेव्हा प्रत्युत्तर देऊ लागली।

Verse 23

शान्तं पापं न वः किञ्चित्कुतश्चिदमराधिपः।अहं मग्नौ तु शोचामि स्वपुत्रौ विषमे स्थितौ।।।।एतौ दृष्ट्वा कृशौ दीनौ सूर्यरश्मिप्रतापितौ।बाध्यमानौ बलीवर्धौ कर्षकेण सुराधिप।।।।

हे अमराधिप! तुमच्यावर कुठूनही कोणतेही अनिष्ट आलेले नाही—सर्व शांत आहे. शोकात बुडालेली मीच माझे दोन पुत्र संकटात सापडले म्हणून व्याकुळ होते. त्यांना कृश, दीन, सूर्यकिरणांनी तापलेले, आणि एका शेतकऱ्याने मारहाण केलेले बलवान बैल म्हणून पाहून, हे देवाधिप, माझे मन अतिशय दुःखाने भरून येते।

Verse 24

शान्तं पापं न वः किञ्चित्कुतश्चिदमराधिपः।अहं मग्नौ तु शोचामि स्वपुत्रौ विषमे स्थितौ।।2.74.23।।एतौ दृष्ट्वा कृशौ दीनौ सूर्यरश्मिप्रतापितौ।बाध्यमानौ बलीवर्धौ कर्षकेण सुराधिप।।2.74.24।।

हे अमराधिप! तुमच्यावर कुठूनही कोणतीही आपत्ती आलेली नाही—सर्व कुशल आहे. माझे दोन पुत्र संकटात असल्याने मीच शोकमग्न आहे. त्या बैलांना दीन, कृश, सूर्यकिरणांनी तापलेले आणि एका शेतकऱ्याने मारले जाताना पाहून, हे देवाधिप, मी गहिऱ्या दुःखात बुडून जाते।

Verse 25

ममकायात्प्रसूतौ हि दुःखितौ भारपीडितौ।यौ दृष्ट्वा परितप्येऽहं नास्ति पुत्रसमः प्रियः।।।।

ते माझ्याच देहातून जन्मलेले, दुःखी व ओझ्याने पिचलेले आहेत. त्यांना पाहून मी आतून तळमळते—पुत्रासारखा प्रिय दुसरा कोणी नाही।

Verse 26

यस्याः पुत्रसहस्रैस्तु कृत्स्नं व्याप्तमिदं जगत्।तां दृष्ट्वा रुदतीं शक्रो न सुतान्मन्यते परम्।।।।

जिच्या हजारो पुत्रांनी हे संपूर्ण जग व्यापले आहे, त्या मातेला रडताना पाहून शक्र (इंद्र) जाणला—स्वतःच्या पुत्रापेक्षा श्रेष्ठ असे काही मानले जात नाही।

Verse 27

सदाऽप्रतिमवृत्तायाः लोकधारणकाम्यया।श्रीमत्या गुणनित्याया स्स्वभावपरिचेष्टया।।।।यस्याः पुत्रसहस्राणि साऽपि शोचति कामधुक्।किं पुनर्या विना रामं कौसल्या वर्तयिष्यति।।।।

सदा अनुपम वर्तनाची, लोकधारणाची इच्छा धरणारी, श्रीसमृद्ध, गुणनित्य आणि आपल्या उत्तम स्वभावाप्रमाणे वागणारी कामधेनू—जिचे हजारो पुत्र आहेत—तीसुद्धा शोक करते. मग रामाविना कौसल्या कशी वर्तेल? ती पूर्ववत् कशी राहू शकेल?

Verse 28

सदाऽप्रतिमवृत्तायाः लोकधारणकाम्यया। श्रीमत्या गुणनित्याया स्स्वभावपरिचेष्टया।।2.74.27।। यस्याः पुत्रसहस्राणि साऽपि शोचति कामधुक्। किं पुनर्या विना रामं कौसल्या वर्तयिष्यति।।2.74.28।।

लोकधारणासाठी सदैव तत्पर, अनुपम आचरणाची, स्वभावतः गुणनिष्ठ व श्रीसमृद्ध अशी कामधेनू—हजारो पुत्र असूनही—शोक करते. मग रामाविना कौसल्येचे काय होईल? ती आपल्या स्वभावात कशी स्थिर राहील?

Verse 29

एकपुत्रा च साध्वी च विवत्सेयं त्वया कृता।तस्मात्त्वं सततं दुःखं प्रेत्य चेह च लप्स्यसे।।।।

एकमेव पुत्र असलेली ही साध्वी राणी तू पुत्रहीन केलीस. म्हणून तू या लोकातही आणि मृत्यूनंतरही सतत दुःखच भोगशील.

Verse 30

अहं ह्यपचितिं भ्रातुः पितुश्च सकलामिमाम्।वर्धनं यशसश्चापि करिष्यामि न संशयः।।।।

मी निःसंशय माझ्या भ्रात्याप्रती व पिताश्रीप्रती या सर्व अपराधाचे प्रायश्चित्त करीन, आणि त्यांचा यशोमान पुनःस्थापित करून वाढवीन।

Verse 31

अनाययित्वा तनयं कौसल्याया महाबलम्।स्वयमेव प्रवेक्ष्यामि वनं मुनिनिषेवितम्।।।।

जर मी कौसल्येचा महाबली पुत्र परत आणू शकलो नाही, तर मी स्वतःच मुनिजनांनी सेविलेल्या त्या वनात प्रवेश करीन।

Verse 32

न ह्यहं पापसङ्कल्पे पापे पापं त्वया कृतम्।शक्तो धारयितुं पौरैरश्रुकण्ठै र्निरीक्षितः।।।।

अगं पापसंकल्पी दुष्टे! अश्रूंनी गळा दाटलेल्या नगरजनांच्या नजरेसमोर तू केलेल्या पापाचे ओझे मी सहन करू शकत नाही।

Verse 33

सा त्वमग्निं प्रविश वा स्वयं वा दण्डकान्विश।रज्जुं बधान वा कण्ठे न हि तेऽन्यत्परायणम्।।।।

तू किंवा अग्नीत प्रवेश कर, किंवा स्वतः दंडकारण्यात जा, अथवा गळ्यात दोरी बांध; तुझ्यासाठी आता दुसरा कोणताही आश्रय नाही।

Verse 34

अहमप्यवनीं प्राप्ते रामे सत्यपराक्रमे।कृतकृत्यो भविष्यामि विप्रवासितकल्मषः।।।।

सत्यपराक्रमी राम राज्याला प्राप्त झाल्यावर मीही कृतकृत्य होईन आणि निर्वासनजन्य कल्मषापासून शुद्ध होईन।

Verse 35

इति नाग इवारण्ये तोमराङ्कुशचोदितः।पपात भुवि सङ्कृद्धो निश्श्वसन्निव पन्नगः।।।।

असे बोलून भरत क्रोधाने संतप्त झाले; जसे अरण्यात तोमर व अंकुशांनी हाकलला हत्ती। ते भूमीवर कोसळले आणि सर्पाप्रमाणे फुसफुसत दीर्घ निःश्वास टाकू लागले॥

Verse 36

संरक्तनेत्र श्शिथिलाम्भरस्तदा विधूतसर्वाभरणः परन्तपः।बभूव भूमौ पतितो नृपात्मजश्शचीपतेः केतुरिवोत्सवक्षये।।।।

तेव्हा परंतप राजपुत्राचे डोळे रक्तवर्ण झाले, वस्त्रे विस्कटली, सर्व अलंकार झटकून पडले। तो भूमीवर असा पडला, जसा उत्सव संपता शचीपती इंद्राचा ध्वज झुकून राहतो॥