Sarga 90

Verses 1-2

भरद्वाजाश्रमं दृष्ट्वा क्रोशादेव नरर्षभः ।बलं सर्वमवस्थाप्य जगाम सह मन्त्रिभिः ॥१॥पद्भ्यामेव हि धर्मज्ञो न्यस्तशस्त्रपरिच्छदः ।वसानो वाससी क्षौमे पुरोधाय पुरोधसम् ॥२॥

क्रोशभर अंतरावरून भरद्वाजांचा आश्रम दिसताच नरश्रेष्ठ भरताने सर्व सैन्य तेथेच थांबविले आणि मंत्र्यांसह पुढे गेला। धर्मज्ञ भरताने शस्त्रे व राजोपकरणे बाजूला ठेवून, सूक्ष्म क्षौमवस्त्रे परिधान केली; पुरोहिताला पुढे करून तो पायीच आत गेला।

Verse 3

तत स्सन्दर्शने तस्य भरद्वाजस्य राघवः ।मन्त्रिणस्तानवस्थाप्य जगामानुपुरोहितम् ॥३॥

त्यानंतर रघुवंशी भरताने भरद्वाजांच्या आश्रमाच्या दृष्टीपथात मंत्र्यांना थांबवून, कुलपुरोहिताच्या मागोमाग पुढे गेला।

Verse 4

वसिष्ठमथ दृष्ट्वैव भरद्वाजो महातपाः ।सञ्चचाऽलासनात्तूर्णं शिष्यानर्घ्यमिति ब्रुवन् ॥४॥

वसिष्ठांना पाहताच महातपस्वी भरद्वाज त्वरित आसनावरून उठले आणि शिष्यांना म्हणाले—“अर्घ्य आणा।”

Verse 5

समागम्य वसिष्ठेन भरतेनाभिवादितः ।अबुद्ध्यत महातेजास्सुतं दशरथस्य तम् ॥५॥

वसिष्ठांशी भेट झाल्यावर आणि भरताने प्रणाम करून अभिवादन केल्यावर, महातेजस्वी भरद्वाजांनी त्याला दशरथाचा पुत्र म्हणून ओळखले।

Verse 6

ताभ्यामर्घ्यं च पाद्यं च दत्वा पश्चात्फलानि च ।आनुपूर्व्याच्छ धर्मज्ञः पप्रच्छ कुशलं कुले ॥६॥

त्यांना विधिपूर्वक अर्घ्य व पाद्य अर्पण करून, नंतर फळेही समर्पित करून धर्मज्ञ भरद्वाजांनी क्रमाने राजकुलाचे कुशल-क्षेम विचारले।

Verse 7

अयोध्यायां बले कोशे मित्रेष्वपि च मन्त्रिषु ।जानन् दशरथं वृत्तं न राजानमुदाहरत् ॥७॥

त्यांनी अयोध्येची सेना व कोश, तसेच मित्र व मंत्र्यांविषयी कुशल विचारले; परंतु दशरथांबाबत घडलेले जाणूनही राजाचे नाव उच्चारले नाही।

Verse 8

वसिष्ठो भरतश्चैनं पप्रच्छतुरनामयम् ।शरीरेऽग्निषु वृक्षेषु शिष्येषु मृगपक्षिषु ॥८॥

वसिष्ठ आणि भरत यांनी त्यांचे अनामय विचारले—शरीराचे आरोग्य, पवित्र अग्नी, वृक्ष, शिष्य तसेच आश्रमातील मृग-पक्षी यांविषयी।

Verse 9

तथेति तत्प्रतिज्ञाय भरद्वाजो महातपाः ।भरतं प्रत्युवाचेदं राघवस्नेहबन्धनात् ॥९॥

‘तथास्तु’ असे म्हणत प्रतिज्ञा करून, महातपस्वी भरद्वाज—राघवस्नेहाच्या बंधनाने बांधलेला—भरतास हे वचन बोलला॥

Verse 10

किमिहाऽगमने कार्यं तव राज्यं प्रशासतः ।एतदाचक्ष्व मे सर्वं न हि मे शुद्ध्यते मनः ॥१०॥

तू राज्याचे शासन करीत असताना येथे येण्याचे प्रयोजन काय? हे सर्व मला स्पष्ट सांग; या विषयाने माझे मन निवळत नाही।

Verses 11-13

सुषुवे यममित्रघ्नं कौसल्यानऽन्दवर्धनम् ।भ्रात्रा सह सभार्यो यश्चिरं प्रव्राजितो वनम् ॥११॥नियुक्तः स्त्रीनियुक्तेन पित्रा योऽसौ महायशाः ।वनवासी भवेतीह समाः किल चतुर्दश ॥१२॥कच्छिन्न तस्यापापस्य पापं कर्तुमिहेच्छसि ।अकण्टकं भोक्तुमना राज्यं तस्यानुजस्य च ॥१३॥

कौसल्येचा आनंद वाढविणारा, शत्रुनाशक श्रीराम पत्नी व भ्रात्यासह दीर्घकाळ वनात निर्वासित आहे। स्त्रीच्या प्रवृत्तीने प्रेरित झालेल्या पित्याने त्या महायशस्वीला—असे म्हणतात—चौदा वर्षे वनवासाचा आदेश दिला. मग तू त्या निष्पाप रामावर व त्याच्या अनुजावर अन्याय करून, अडथळ्याविना राज्य भोगू इच्छितोस काय?

Verse 14

एवमुक्तो भरद्वाजं भरतः प्रत्युवाच ह ।पर्यश्रुनयनो दुःखाद्वाचा संसज्जमानया ॥१४॥

असे ऐकून भरताने भरद्वाज मुनींना प्रत्युत्तर दिले। दुःखाने त्याचे डोळे अश्रूंनी भरले होते आणि बोलताना त्याची वाणी अडखळत होती।

Verse 15

हतोऽस्मि यदि मामेवं भगवानपि मन्यते ।मत्तो न दोषमाशङ्के नैवं मामनुशास्तु हि ॥१५॥

भगवन्, आपणही मला असेच मानत असाल तर मी तर नष्ट झालो. माझ्याकडून दोषाचा संशय धरू नका; मला अशा रीतीने उपदेश-ताडना करू नका।

Verse 16

न चैतदिष्टं माता मे यदवोचन्मदन्तरे ।नाहमेतेन तुष्टश्च न तद्वचनमाददे ॥१६॥

माझ्या अनुपस्थितीत माझ्या मातेनं जे बोललं ते मला मान्य नाही. त्याने मी संतुष्ट नाही आणि ते वचन मी स्वीकारत नाही।

Verse 17

अहं तु तं नरव्याघ्रमुपयातः प्रसादकः ।प्रतिनेतुमयोध्यां च पादौ तस्याभिवन्दितुम् ॥१७॥

मी तर त्या नरव्याघ्राकडे प्रसाद मिळावा म्हणून आलो आहे—त्यांच्या चरणांना वंदन करण्यासाठी आणि त्यांना अयोध्येला परत नेण्यासाठी।

Verse 18

त्वं मामेवंगतं मत्वा प्रसादं कर्तुमर्हसि ।शंस मे भगवन्रामः क्व सम्प्रति महीपतिः ॥१८॥

माझी ही अवस्था जाणून आपण कृपा करावी. भगवन्, मला सांगा—पृथ्वीपति राम आता कुठे आहेत?

Verse 19

वशिष्ठादिभिः ऋत्विग्भिर्याचितो भगवांस्ततः ।उवाच तं भरद्वाजः प्रसादाद्भरतं वचः ॥१९॥

वसिष्ठ आदी ऋत्विजांनी विनंती केल्यावर तेव्हा भगवद्‌स्वरूप महर्षी भरद्वाज प्रसन्न होऊन भरतास हे वचन बोलले।

Verse 20

त्वय्येतत्पुरुषव्याघ्र युक्तं राघववंशजे ।गुरुवृत्तिर्दमश्चैव साधूनामनुयायिता ॥२०॥

हे पुरुषव्याघ्र, राघववंशज! हेच तुझ्यास योग्य आहे—गुरूंच्या प्रति योग्य वृत्ती, आत्मसंयम आणि साधुजनांच्या मार्गाचे अनुसरण।

Verse 21

जाने चैतन्मनस्थं ते दृढीकरणमस्त्विति ।अपृच्छं त्वां तथाऽत्यर्थं कीर्तिं समभिवर्धयन् ॥२१॥

“हे मला ठाऊक आहे की हे तुझ्या मनात दृढ आहे; तरीही त्याचे दृढीकरण व्हावे आणि तुझी कीर्ती अधिकाधिक वाढावी म्हणून मी तुला विशेष रीतीने विचारले।”

Verse 22

जाने च रामं धर्मज्ञं ससीतं सहलक्ष्मणम् ।असौ वसति ते भ्राता चित्रकूटे महागिरौ ॥२२॥

“मी धर्मज्ञ रामालाही ओळखतो—सीता व लक्ष्मणासह. तुझा तो भाऊ महागिरी चित्रकूटावर वास करीत आहे।”

Verse 23

श्वस्तु गन्तासि तं देशं वसाद्य सह मन्त्रिभिः ।एतन्मे कुरु सुप्राज्ञ कामं कामार्थकोविद ॥२३॥

उद्या तू त्या देशास जाशील; आज मात्र मंत्र्यांसह इथेच निवास कर। हे परम प्राज्ञ, काम व अर्थ यांचा विवेक जाणणाऱ्या, माझी ही विनंती पूर्ण कर॥

Verse 24

ततस्तथेत्येवमुदारदर्शनः प्रतीतरूपो भरतोऽब्रवीद्वचः ।चकार बुद्धिं च तदा तदाश्रमे निशानिवासाय नराधिपाऽत्मजः ॥२४॥

तेव्हा उदार दृष्टीचा, प्रसन्नमुख भरत ‘तथास्तु’ असे म्हणत संमती व्यक्त करू लागला। मग राजपुत्राने त्या आश्रमातच रात्रिनिवासाचा निश्चय केला॥