Sarga 12
द्वादशः सर्गः — Kaikeyi’s Boons and Dasaratha’s Moral Collapse (Ayodhya Kanda 12)
अयोध्याकाण्ड
या सर्गात कैकेयीची “भयंकर वचने” ऐकून—रामाचा वनवास व भरताचा राज्याभिषेक—दशरथाच्या मनोवृत्तीचा व धर्मबुद्धीचा तात्काळ भंग दिसतो. तो कधी स्वप्न-भ्रम मानतो, कधी शोक व क्रोध यांत हेलकावत राहतो; व्याघ्रीसमोर थिजलेल्या हरिणासारखा, मंत्राने बांधलेल्या सर्पासारखा अशी उपमा देऊन त्याची विवशता वर्णिली आहे. रामाची सत्यनिष्ठा, दानशीलता, मृदुभाषिता व ज्येष्ठांची सेवा हे लोकमान्य गुण सांगून तो म्हणतो की ही मागणी इक्ष्वाकुवंशाच्या धर्ममर्यादेला बाधक आहे. कैकेयी मात्र राजधर्माचा कठोर न्याय मांडते—एकदा दिलेले वर अवश्य पूर्ण करावे; अन्यथा राजाची धर्मकीर्ती व विश्वासार्हता नष्ट होईल. व्रतपालक राजांची उदाहरणे देऊन आणि आत्महानीची धमकी देऊन ती दबाव वाढवते. यानंतर दशरथ लोकनिंदा, राज्याच्या वैधतेवर येणारा कलंक, तसेच कौसल्या-सुमित्रा-सीतेच्या विनाशदुःखाची भीती व्यक्त करतो. अखेरीस तो कैकेयीच्या चरणी पडून दीनतेने विनवतो; सर्गाच्या शेवटी शोकवेगाने त्याचा देहही कोसळतो—विचारातून अपरिहार्य शोकांत कृतीकडे झालेला संक्रमणबिंदू दर्शवितो.
Shlokas
Verse 1
ततश्शृत्वा महाराजः कैकेय्या दारुणं वचः।चिन्तामभिसमापेदे मुहूर्तं प्रतताप च।।।।
त्यानंतर कैकेयीचे दारुण वचन ऐकून महाराज गहन चिंतेत पडला आणि काही काळ तीव्र संतापाने व्याकुळ झाला।
Verse 2
किन्नु मे यदि वा स्वप्नश्चित्तमोहोऽपि वा मम।अनुभूतोपसर्गो वा मनसो वाप्युपद्रवः।।।।
माझ्याबाबत हे काय—हा स्वप्न आहे काय, की माझ्या चित्ताचा मोह? मी भोगावयास येणारा एखादा उपसर्ग/विपत्ती अनुभवत आहे काय, की मनाला पीडा देणारा काही उपद्रव आहे?
Verse 3
इति सञ्चिन्त्य तद्राजा नाध्यगच्छत्तदासुखम्।प्रतिलभ्य चिरात्संज्ञां कैकेयीवाक्यताडितः।।।।व्यथितो विक्लबश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः।असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छवसन्।।।।मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः।अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः।।।।मोहमापेदिवान्भूय श्शोकोपहतचेतनः।
असे चिंतन करून राजाला तेव्हा काहीही सुख लाभले नाही. कैकेयीच्या वचनांनी आघात झालेला तो फार वेळाने शुद्धीवर आला; मग व्यथित व गोंधळलेला—जसा वाघिणीला पाहून हरिण थरथरते—तसा तो उघड्या जमिनीवर बसून दीर्घ श्वास सोडू लागला. जसा मंत्रांनी आखलेल्या वर्तुळात महाविषारी सर्प अडकून राहतो, तसा क्रोधाने भरलेला नराधिप ‘अहो, धिक्कार!’ असे उद्गार काढून, शोकाने ग्रासलेल्या चित्ताने पुन्हा मूर्च्छेत गेला।
Verse 4
इति सञ्चिन्त्य तद्राजा नाध्यगच्छत्तदासुखम्।प्रतिलभ्य चिरात्संज्ञां कैकेयीवाक्यताडितः।।2.12.3।।व्यथितो विक्लबश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः।असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छवसन्।।2.12.4।।मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः।अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः।।2.12.5।।मोहमापेदिवान्भूय श्शोकोपहतचेतनः।
असे चिंतन करून राजाला तेव्हा काहीही सुख लाभले नाही. कैकेयीच्या वचनांनी आघात झालेला तो फार वेळाने शुद्धीवर आला; मग व्यथित व गोंधळलेला—जसा वाघिणीला पाहून हरिण थरथरते—तसा तो उघड्या जमिनीवर बसून दीर्घ श्वास सोडू लागला. जसा मंत्रांनी आखलेल्या वर्तुळात महाविषारी सर्प अडकून राहतो, तसा क्रोधाने भरलेला नराधिप ‘अहो, धिक्कार!’ असे उद्गार काढून, शोकाने ग्रासलेल्या चित्ताने पुन्हा मूर्च्छेत गेला।
Verse 5
इति सञ्चिन्त्य तद्राजा नाध्यगच्छत्तदासुखम्।प्रतिलभ्य चिरात्संज्ञां कैकेयीवाक्यताडितः।।2.12.3।।व्यथितो विक्लबश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः।असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छवसन्।।2.12.4।।मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः।अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः।।2.12.5।।मोहमापेदिवान्भूय श्शोकोपहतचेतनः।
असे चिंतन करून राजाला तेव्हा काहीही सुख लाभले नाही. कैकेयीच्या वचनांनी आघात झालेला तो फार वेळाने शुद्धीवर आला; मग व्यथित व गोंधळलेला—जसा वाघिणीला पाहून हरिण थरथरते—तसा तो उघड्या जमिनीवर बसून दीर्घ श्वास सोडू लागला. जसा मंत्रांनी आखलेल्या वर्तुळात महाविषारी सर्प अडकून राहतो, तसा क्रोधाने भरलेला नराधिप ‘अहो, धिक्कार!’ असे उद्गार काढून, शोकाने ग्रासलेल्या चित्ताने पुन्हा मूर्च्छेत गेला।
Verse 6
चिरेण तु नृप स्संज्ञां प्रतिलभ्य सुदुःखितः।।।।कैकेयीमब्रवीत्क्रुद्धःप्रदहन्निव चक्षुषा।
बराच वेळाने अतिशय दुःखी राजा शुद्धीवर आला; मग क्रोधाने, जणू डोळ्यांनीच जाळीत, त्याने कैकेयीला म्हणाले।
Verse 7
नृशंसे दुष्टचारित्रे कुलस्यास्य विनाशिनि।।।।किं कृतं तव रामेण पापं पापे मयापि वा।
अग नृशंसे, दुष्टचारिणी, या कुलाचा विनाश करणारी! सांग, रामाने तुझे काय पाप केले आहे, किंवा मीच—हे पापिणी—तुझे काय वाईट केले आहे?
Verse 8
यदा ते जननीतुल्यां वृत्तिं वहति राघव: ।।।।तस्यैव त्वमनर्थाय किंनिमित्तमिहोद्यता ।
जेव्हा राघव (श्रीराम) तुझ्याशी जननीसमान आदराने वागतो, तेव्हा त्याच्याच अनर्थासाठी तू इथे कोणत्या कारणाने उद्यत झाली आहेस?
Verse 9
त्वं मयाऽऽत्मविनाशार्थं भवनं स्वं प्रवेशिता।।।।अविज्ञानान्नृपसुता व्याली तीक्ष्णविषा यथा।
हे राजकन्ये! अज्ञानामुळे मी तुला माझ्याच घरात आणले—माझ्या आत्मविनाशासाठी—जणू तीक्ष्ण विष असलेल्या नागिणीसारखी।
Verse 10
जीवलोको यदा सर्वो रामस्याह गुणस्तवम्।।।।अपराधं किमुद्दिश्य त्यक्ष्यामीष्टमहं सुतम्।
जेव्हा सर्व जीवजगत रामाच्या गुणांचे कीर्तन करीत आहे, तेव्हा कोणता ‘अपराध’ दाखवून मी माझ्या प्रिय पुत्राचा त्याग करावा?
Verse 11
कौसल्यां वा सुमित्रां वा त्यजेयमपि वा श्रियम्।।।।जीवितं वाऽत्मनो रामं न त्वेव पितृवत्सलम्।
मी कौसल्या किंवा सुमित्रा यांनाही त्यागू शकतो, वैभवही सोडू शकतो; माझे प्राणही देऊ शकतो—पर पितृभक्त रामाला कधीच सोडू शकत नाही।
Verse 12
परा भवति मे प्रीतिर्दृष्ट्वा तनयमग्रजम्।।।।अपश्यतस्तु मे रामं नष्टा भवति चेतना।
ज्येष्ठ पुत्राला पाहिल्यावर माझी प्रीती परम होते; पण राम दिसला नाही तर माझी चेतनाच हरपून जाते॥
Verse 13
तिष्ठेल्लोको विना सूर्यं शस्यं वा सलिलं विना।।।।न तु रामं विना देहे तिष्ठेत्तु मम जीवितम्।
सूर्याविना लोकही टिकेल, आणि पाण्याविना शस्यही राहील; पण रामाविना माझ्या देहात जीवन टिकणार नाही॥
Verse 14
तदलं त्यज्यतामेष निश्चयः पापनिश्चये।।।।अपि ते चरणै मूर्ध्ना स्पृशाम्येष प्रसीद मे।
पुरे झाले—हा पापमय निश्चय सोडून दे. मी मस्तकाने तुझे चरण स्पर्श करून प्रणाम करतो; माझ्यावर प्रसन्न हो.
Verse 15
किमिदं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम्।।।।अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये।अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति।।।।स मे ज्येष्ठस्सुत श्रीमान्धर्मज्येष्ठ इतीव मे।तत्त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत्।।।।
अग पापिणी, तू असा अत्यंत भयंकर विचार का केला? की भरताच्या बाबतीत काय प्रिय व काय अप्रिय हे मला तपासू पाहतेस? असो, जसे असेल तसे. पण राघवाविषयी तू पूर्वी जे म्हणालीस—‘तो माझा ज्येष्ठ पुत्र, श्रीमान आणि धर्मात श्रेष्ठ आहे’—ते केवळ मला खुश करण्यासाठी, गोड बोलून सेवा करण्याच्या हेतूनेच म्हणालीस काय?
Verse 16
किमिदं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम्।।2.12.15।।अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये। अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति।।2.12.16।।स मे ज्येष्ठस्सुत श्रीमान्धर्मज्येष्ठ इतीव मे।तत्त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत्।।2.12.17।।
अग पापिणी, तू असा अत्यंत भयंकर विचार का केला? की भरताच्या बाबतीत काय प्रिय व काय अप्रिय हे मला तपासू पाहतेस? असो, जसे असेल तसे. पण राघवाविषयी तू पूर्वी जे म्हणालीस—‘तो माझा ज्येष्ठ पुत्र, श्रीमान आणि धर्मात श्रेष्ठ आहे’—ते केवळ मला खुश करण्यासाठी, गोड बोलून सेवा करण्याच्या हेतूनेच म्हणालीस काय?
Verse 17
किमिदं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम्।।2.12.15।।अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये। अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति।।2.12.16।।स मे ज्येष्ठस्सुत श्रीमान्धर्मज्येष्ठ इतीव मे।तत्त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत्।।2.12.17।।
अग पापिणी, तू असा अत्यंत भयंकर विचार का केला? की भरताच्या बाबतीत काय प्रिय व काय अप्रिय हे मला तपासू पाहतेस? असो, जसे असेल तसे. पण राघवाविषयी तू पूर्वी जे म्हणालीस—‘तो माझा ज्येष्ठ पुत्र, श्रीमान आणि धर्मात श्रेष्ठ आहे’—ते केवळ मला खुश करण्यासाठी, गोड बोलून सेवा करण्याच्या हेतूनेच म्हणालीस काय?
Verse 18
तच्छ्रुत्वा शोकसन्तप्ता सन्तापयसि मां भृशम्।आविष्टाऽसि गृहं शून्यं सा त्वं परवशं गता।।।।
हे ऐकून शोकाने व्याकुळ होऊन तू मला फार क्लेश देत आहेस. तू या ओस पडलेल्या कक्षात जाऊन बसली आहेस; अशा रीतीने तू पराधीन झाली आहेस.
Verse 19
इक्ष्वाकूणां कुले देवि सम्प्राप्तस्सुमहानयम्।अनयो नयसम्पन्ने यत्र ते विकृता मतिः।।।।
देवी, इक्ष्वाकूंच्या कुळावर हा फार मोठा अनय येऊन पडला आहे. नयसम्पन्ने राणी, तुझी बुद्धी अशी कशी विकृत झाली?
Verse 20
नहि किञ्चिदयुक्तं वा विप्रियं वा पुरा मम।अकरोस्त्वं विशालाक्षि तेन न श्रद्दधाम्यहम्।।।।
विशालाक्षि, पूर्वी तू माझ्याशी कधीही अयुक्त किंवा अप्रिय असे काही केले नाहीस; म्हणून मला हे मानवेना.
Verse 21
ननु ते राघवस्तुल्यो भरतेन महात्मना।बहुशो हि सुबाले त्वं कथाः कथयसे मम।।।।
अगं भोळ्या बाळे, तू मला अनेकदा सांगितलेस की महात्मा भरतासारखाच राघव (राम)ही तुला प्रिय आहे।
Verse 22
तस्य धर्मात्मनो देवि वनवासं यशस्विनः।कथं रोचयसे भीरु नव वर्षाणि पञ्च च।।।।
हे देवी, हे भिरू राणी! धर्मात्मा व यशस्वी रामाचा चौदा वर्षांचा वनवास तू कसा काय इच्छितेस?
Verse 23
अत्यन्तसुकुमारस्य तस्य धर्मे धृतात्मनः।कथं रोचयसे वासमरण्ये भृशदारुणे।।।।
जो अत्यंत सुकुमार आणि धर्मात दृढचित्त आहे—त्याचा इतक्या भयंकर कठोर अरण्यात वास तू कसा काय इच्छितेस?
Verse 24
रोचयस्यभिरामस्य रामस्य शुभलोचने।तव शुश्रूषमाणस्य किमर्थं विप्रवासनम्।।।।
हे शुभलोचने! जो मनोहर राम सदैव तुझी सेवा करीत असतो, त्याचा निर्वास तू कशासाठी इच्छितेस?
Verse 25
रामो हि भरताद्भूयस्तव शुश्रूषते सदा।विशेषं त्वयि तस्मात्तु भरतस्य न लक्षये।।।।
राम तर भरतापेक्षाही अधिक सदैव तुझी सेवा करतो; म्हणून तुझ्यात भरताविषयी काही विशेष पक्षपात मला दिसत नाही।
Verse 26
शुश्रूषां गौरवं चैव प्रमाणं वचनक्रियाम्।कस्ते भूयस्तरं कुर्यादन्यत्र मनुजर्षभात्।।।।बहूनां स्त्रीसहस्राणां बहूनां चोपजीविनाम्।
हे नरश्रेष्ठ! मनुजांतील वृषभ अशा रामावाचून दुसरा कोण तुमची अधिक सेवा करील, तुम्हाला अधिक मान देईल, तुमचे वचन प्रमाण मानील आणि तुमच्या आज्ञा पूर्ण करील—हजारो स्त्रिया व अनेक सेवकांच्या मध्ये असूनही?
Verse 27
परिवादोऽपवादो वा राघवे नोपपद्यते।।।।सान्त्वयन्सर्वभूतानि राम श्शुद्धेन चेतसा।गृह्णाति मनुजव्याघ्र प्रियैर्विषयवासिनः।।।।
राघवावर निंदा वा अपवाद—काहीच लागू पडत नाही; तो सर्वथा निर्दोष आहे।
Verse 28
परिवादोऽपवादो वा राघवे नोपपद्यते।।2.12.27।।सान्त्वयन्सर्वभूतानि राम श्शुद्धेन चेतसा।गृह्णाति मनुजव्याघ्र प्रियैर्विषयवासिनः।।2.12.28।।
शुद्ध अंतःकरणाचा राम—मनुजव्याघ्र—सर्व प्राण्यांना धीर देत, प्रजेला प्रिय वाटणाऱ्या कर्मांनी राज्यातील लोकांना आपलेसे करतो।
Verse 29
सत्येन लोकान् जयति दीनान् दानेन राघवः।गुरूञ्छुश्रूषया वीरो धनुषा युधि शात्रवान्।।।।
राघव सत्याने लोकांना जिंकतो, दानाने दीनांना; वीर राम शुश्रूषेने गुरूंना जिंकतो, आणि रणांगणात धनुष्याच्या पराक्रमाने शत्रूंना पराभूत करतो।
Verse 30
सत्यं दानं तपस्त्यागो मित्रता शौचमार्जवम्।विद्या च गुरुशुश्रूषा ध्रुवाण्येतानि राघवे।।।।
सत्य, दान, तप, त्याग, मैत्री, शुचिता व सरळपणा; तसेच विद्या आणि गुरुजनांची भक्तिभावाने सेवा—हे सर्व गुण रघुकुलभूषण श्रीरामांत दृढपणे प्रतिष्ठित आहेत।
Verse 31
तस्मिन्नार्जवसम्पन्ने देवि देवोपमे कथम्।पापमाशंससे रामे महर्षिसमतेजसि।।।।
हे देवी! आर्जवाने संपन्न, देवतुल्य आणि महर्षिसमान तेजस्वी अशा श्रीरामाविषयी तू कशी पाप—म्हणजे अनिष्ट—इच्छा करू शकतेस?
Verse 32
न स्मराम्यप्रियं वाक्यं लोकस्य प्रियवादिनः।स कथं त्वत्कृते रामं वक्ष्यामि प्रियमप्रियम्।।।।
जो सर्व लोकांशी प्रिय वचन बोलतो, त्या श्रीरामाचे एकही कठोर वचन मला आठवत नाही; मग तुझ्यासाठी मी माझ्या प्रिय रामाला कसे असे शब्द बोलू, जे त्याला अप्रिय व वेदनादायक ठरतील?
Verse 33
क्षमा यस्मिन्दमस्त्याग सत्यं धर्मः कृतज्ञता।अप्यहिंसा च भूतानां तमृते का गतिर्मम।।।।
ज्याच्यात क्षमा, दम, त्याग, सत्य, धर्म, कृतज्ञता आणि सर्व भूतांप्रती अहिंसा वास करतात—त्या श्रीरामावाचून माझी काय गती, काय आश्रय उरेल?
Verse 34
मम वृद्धस्य कैकेयि गतान्तस्य तपस्विनः।दीनं लालप्यमानस्य कारुण्यं कर्तुमर्हसि।।।।
हे कैकेयी! मी वृद्ध, मृत्यूच्या सन्निध आलेला तपस्वी; दीन होऊन विलाप करीत आहे—माझ्यावर करुणा करणे तुला उचित आहे।
Verse 35
पृथिव्यां सागरान्तायां यत्किञ्चिदधिगम्यते।तत्सर्वं तव दास्यामि मा च त्वां मन्युराविशेत्।।।।
हे देवी, सागरपर्यंत या पृथ्वीवर जे काही मिळविता येईल ते सर्व मी तुला देईन; तुझ्या मनात क्रोध येऊ नये।
Verse 36
अञ्जलिं करोमि कैकेयि पादौ चापि स्पृशामि ते।शरणं भव रामस्य माऽधर्मो मामिह स्पृशेत्।।।।
हे कैकेयी, मी तुला हात जोडून विनवितो आणि तुझे चरणही स्पर्श करतो। रामाचा आश्रय हो; या प्रसंगी अधर्म मला स्पर्श करू नये।
Verse 37
इति दुःखाभिसन्तप्तं विलपन्तमचेतनम्।घूर्णमानं महाराजं शोकेन समभिप्लुतम्।।।।पारं शोकार्णवस्याशु प्रार्थयन्तं पुनः पुनः।प्रत्युवाचाथ कैकेयी रौद्रा रौद्रतरं वचः।।।।
अशा रीतीने दुःखाने दग्ध, विलाप करणारा, जणू अचेतन, शोकात बुडालेला व डगमगत असलेला तो महाराज वारंवार या शोक-सागराच्या पार तीरावर लवकर पोहोचविण्याची याचना करीत होता; तेव्हा स्वभावाने कठोर कैकेयीने त्याला आणखी कठोर वचनांनी प्रत्युत्तर दिले।
Verse 38
इति दुःखाभिसन्तप्तं विलपन्तमचेतनम्।घूर्णमानं महाराजं शोकेन समभिप्लुतम्।।2.12.37।।पारं शोकार्णवस्याशु प्रार्थयन्तं पुनः पुनः। प्रत्युवाचाथ कैकेयी रौद्रा रौद्रतरं वचः।।2.12.38।।
अशा रीतीने दुःखाने दग्ध, विलाप करणारा, जणू अचेतन, शोकात बुडालेला व डगमगत असलेला तो महाराज वारंवार या शोक-सागराच्या पार तीरावर लवकर पोहोचविण्याची याचना करीत होता; तेव्हा स्वभावाने कठोर कैकेयीने त्याला आणखी कठोर वचनांनी प्रत्युत्तर दिले।
Verse 39
यदि दत्त्वा वरौ राजन्पुनः प्रत्यनुतप्यसे।धार्मिकत्वं कथं वीर पृथिव्यां कथयिष्यसि।।।।
हे राजन्, दोन वर देऊन आता तू पुन्हा पश्चात्ताप करीत असशील, तर हे वीर, पृथ्वीवर तुझे धार्मिकत्व तू कसे सांगशील?
Verse 40
यदा समेता बहवस्त्वया राजर्षय स्सह।कथयिष्यन्ति धर्मज्ञ तत्र किं प्रतिवक्ष्यसि।।।।
हे धर्मज्ञ! जेव्हा अनेक राजर्षी तुझ्यासह एकत्र येऊन या विषयाबद्दल विचारतील, तेव्हा तू त्यांना काय उत्तर देशील?
Verse 41
यस्याः प्रसादे जीवामि या च मामभ्यपालयत्।तस्याः कृतम् मया मिथ्या कैकेय्या इति वक्षयसि।।।।
जिच्या कृपेने मी जगतो आणि जिने माझे रक्षण केले—त्या कैकेयीच्या प्रति मी दिलेले वचन खोटे केले—असे तू म्हणशील काय?
Verse 42
किल्बिषत्वं नरेन्द्राणां करिष्यसि नराधिप।यो दत्वा वरमद्यैव पुनरन्यानि भाषसे।।।।
हे नराधिप! आजच वर देऊन नंतर पुन्हा वेगळे बोललास तर तू राजधर्मावर कलंक आणशील.
Verse 43
शैब्यश्श्येनकपोतीये स्वमांसं पक्षिणे ददौ।अलर्कश्चक्षुषी दत्वा जगाम गतिमुत्तमाम्।।।।
श्येन-कपोतीच्या आख्यानात राजा शैब्याने पक्ष्यास आपलेच मांस दिले; आणि राजा अलर्काने आपले नेत्र दान करून परम गती प्राप्त केली.
Verse 44
सागरस्समयं कृत्वा न वेलामतिवर्तते।समयं माऽनृतं कार्षीः पूर्ववृत्तमनुस्मरन्।।।।
समुद्रही करार करून किनारा ओलांडत नाही; पूर्व राजांचे आचरण स्मरून, हे नृप, आपला शब्द असत्य करू नकोस.
Verse 45
स त्वं धर्मं परित्यज्य रामं राज्येऽभिषिच्य च।सह कौसल्यया नित्यं रन्तुमिच्छसि दुर्मते।।।।
हे दुर्बुद्धे, तू धर्माचा त्याग करून आणि रामाला राज्यावर बसवून कौसल्येसह नित्य रममाण होऊ इच्छितोस.
Verse 46
भवत्वधर्मो धर्मो वा सत्यं वा यदि वाऽनृतम्।यत्त्वया संश्रुतं मह्यं तस्य नास्ति व्यतिक्रमः।।।।
ते धर्म असो वा अधर्म, सत्य असो वा असत्य, तू मला जे वचन दिले आहेस, त्याचे उल्लंघन होता कामा नये.
Verse 47
अहं हि विषमद्यैव पीत्वा बहु तवाग्रतः।पश्यतस्ते मरिष्यामि रामो यद्यभिषिच्यते।।।।
जर रामाचा अभिषेक झाला, तर मी आजच तुझ्यासमोर हलाहल विष पिऊन तुझ्या डोळ्यांदेखत प्राण त्यागेन.
Verse 48
एकाहमपि पश्येयं यद्यहं राममातरम्।अञ्जलिं प्रतिगृह्णन्तीं श्रेयो ननु मृतिर्मम।।।।
जर मी एक दिवसही रामजननीला (कौसल्येला) लोकांकडून नमस्कार स्वीकारताना पाहिले, तर त्यापेक्षा मला मरणच पत्करले.
Verse 49
भरतेनात्मना चाहं शपे ते मनुजाधिप।यथा नान्येन तुष्येयमृते रामविवासनात्।।।।
हे राजा, मी भरताची आणि स्वतःची शपथ घेऊन सांगते की, रामाच्या वनवासाखेरीज मला कशानेही संतोष मिळणार नाही.
Verse 50
एतावदुक्त्वा वचनं कैकेयी विरराम ह।विलपन्तं च राजानं न प्रतिव्याजहार सा।।।।
इतकेच वचन बोलून कैकेयी थांबली. राजा विलाप करीत असतानाही तिने त्याला काहीही प्रत्युत्तर दिले नाही।
Verse 51
श्रुत्वा तु राजा कैकेय्या वृतं परमशोभनम्।रामस्य च वने वासमैश्वर्यं भरतस्य च।।।।नाभ्यभाषत कैकेयीं मुहूर्तं व्याकुलेन्द्रियः।
कैकेयीची परम अशुभ मागणी—रामाचा वनवास आणि भरताचे राज्य—ऐकून राजाच्या इंद्रिया व्याकुळ झाल्या; तो काही काळ कैकेयीशी बोलूच शकला नाही।
Verse 52
प्रैक्षतानिमिषो देवीं प्रियामप्रियवादिनीम्।।।।तां हि वज्रसमां वाचमाकर्ण्य हृदयाप्रियाम्।दुःखशोकमयीं घोरां राजा न सुखितोऽभवत्।।।।
राजा पापणी न लवता त्या राणीला पाहत राहिला—ती प्रिय होती, पण अप्रिय वचन बोलत होती. वज्रासारखी, हृदयाला न रुचणारी, दुःख-शोकाने भरलेली ती घोर वाणी ऐकून राजा सुखी राहिला नाही।
Verse 53
प्रैक्षतानिमिषो देवीं प्रियामप्रियवादिनीम्।।2.12.52।।तां हि वज्रसमां वाचमाकर्ण्य हृदयाप्रियाम्।दुःखशोकमयीं घोरां राजा न सुखितोऽभवत्।।2.12.53।।
राजा पापणी न लवता त्या राणीला पाहत राहिला—ती प्रिय होती, पण अप्रिय वचन बोलत होती. वज्रासारखी, हृदयाला न रुचणारी, दुःख-शोकाने भरलेली ती घोर वाणी ऐकून राजा सुखी राहिला नाही।
Verse 54
स देव्या व्यवसायं च घोरं च शपथं कृतम्।ध्यात्वा रामेति निश्श्वस्य छिन्न स्तरुरिवापतत्।।।।
देवीचा भयंकर निर्धार आणि केलेली कठोर शपथ मनात धरून, राजा ‘राम!’ असे म्हणत दीर्घ निःश्वास टाकून, छाटलेल्या वृक्षाप्रमाणे कोसळला।
Verse 55
नष्टचित्तो यथोन्मत्तो विपरीतो यथाऽतुरः।हृततेजा यथा सर्पो बभूव जगतीपतिः।।।।
जगतीपति राजा चित्तभ्रष्ट झाल्यासारखा झाला—उन्मत्तासारखा, स्वतःच्या विरुद्ध वागणाऱ्या व्याधितासारखा, आणि तेज हरपलेल्या सर्पासारखा तो दिसू लागला।
Verse 56
दीनया तु गिरा राजा इति होवाच कैकयीम्।अनर्थमिममर्थाभं केन त्वमुपदर्शिता।।।।भूतोपहतचित्तेव ब्रुवन्ती मां न लज्जसे।
मग राजा दीन, खिन्न वाणीने कैकेयीला म्हणाला—“जो अनर्थ तुला अर्थासारखा भासतो, तो तुला कोणी सुचविला? भूतबाधित चित्तासारखी माझ्याशी बोलतेस—तुला लाज वाटत नाही काय?”
Verse 57
शीलव्यसनमेतत्ते नाभिजानाम्यहं पुरा।।।।बालायास्तत्त्वितिदानीं ते लक्षये विपरीतवत्।
तुझ्या स्वभावातील हा दोष मला पूर्वी कधीच कळला नव्हता—तू बालिका असताना; पण आता मात्र तुझ्यात मला अगदी उलटच रूप दिसत आहे।
Verse 58
कुतो वा ते भयं जातं या त्वमेवंविधं वरम्।।।।राष्ट्रे भरतमासीनं वृणीषे राघवं वने।
तुला असे भय कुठून उत्पन्न झाले की तू असा वर मागतेस—राज्यात भरताला सिंहासनावर बसविणे आणि राघवाला (रामाला) वनवासाला पाठविणे?
Verse 59
विरमैतेन भावेन त्वमेतेनानृतेन वा।।।।यदि भर्तुः प्रियं कार्यं लोकस्य भरतस्य च।
जर तुला खरोखर पतीचे, प्रजेचे आणि भरताचेही हित व प्रिय करायचे असेल, तर या भावनेपासून—किंवा या असत्य मार्गापासून—विरत हो।
Verse 60
नृशंसे पापसङ्कल्पे क्षुद्रे दुष्कृतकारिणि।।।।किन्नु दुखमलीकं वा मयि रामे च पश्यसि।
अग नृशंसे, पापसंकल्पे, क्षुद्रे, दुष्कृतकारिणी—माझ्यात आणि रामात तू कोणता दोष किंवा अपराध पाहतेस?
Verse 61
न कथञ्चिदृते रामाद्भरतो राज्यमावसेत्।।।।रामादपि हि तं मन्ये धर्मतो बलवत्तरम्।
रामाला बाजूला ठेवून भरत कधीही, कोणत्याही प्रकारे राज्य स्वीकारणार नाही; धर्माच्या बळात मी त्याला रामापेक्षाही अधिक समर्थ मानतो.
Verse 62
कथं द्रक्ष्यामि रामस्य वनं गच्छेति भाषिते।।।।मुखवर्णं विवर्णं तु तं यथैवेन्दुमुपप्लुतम्।
मी रामाला ‘वनात जा’ असे म्हणालो तर, ग्रहणग्रस्त चंद्रासारखा फिकट झालेला त्याचा मुखवर्ण मी कसा पाहू?
Verse 63
तां हि मे सुकृतां बुद्धिं सुहृद्भिस्सह निश्चिताम्।।।।कथं द्रक्ष्याम्यपावृत्तां परैरिव हतां चमूम्।किं मां वक्ष्यन्ति राजानो नानादिग्भ्य स्समागताः।।।।बालो बताऽयमैक्ष्वाकश्चिरं राज्यमकारयत्।
सुहृदांसह विचार करून मी जो उत्तम निर्णय ठरविला होता, तो कसा उलटताना पाहू—जणू शत्रूंनी पराभूत केलेली सेना माघारी फिरते? नानादिशांतून जमलेले राजे मला काय म्हणतील—‘अरेरे! हा इक्ष्वाकु तर बालिश; इतका काळ राज्य कसे चालवीत राहिला?’
Verse 64
तां हि मे सुकृतां बुद्धिं सुहृद्भिस्सह निश्चिताम्।।2.12.63।।कथं द्रक्ष्याम्यपावृत्तां परैरिव हतां चमूम्। किं मां वक्ष्यन्ति राजानो नानादिग्भ्य स्समागताः।।2.12.64।।बालो बताऽयमैक्ष्वाकश्चिरं राज्यमकारयत्।
सुहृदांसह विचार करून मी जो उत्तम निर्णय ठरविला होता, तो कसा उलटताना पाहू—जणू शत्रूंनी पराभूत केलेली सेना माघारी फिरते? नानादिशांतून जमलेले राजे मला काय म्हणतील—‘अरेरे! हा इक्ष्वाकु तर बालिश; इतका काळ राज्य कसे चालवीत राहिला?’
Verse 65
यदा तु बहवो वृद्धा गुणवन्तो बहुश्रुताः।।।।परिप्रक्ष्यन्ति काकुत्स्थं वक्ष्यामि किमहं तदा।
जेव्हा अनेक वृद्ध, गुणवान व बहुश्रुत जन काकुत्स्थ (राम) विषयी मला विचारतील, तेव्हा मी काय उत्तर देऊ?
Verse 66
कैकेय्या क्लिश्यमानेन रामः प्रव्राजितो मया।।।।यदि सत्यं ब्रवीम्येतत्तदसत्यं भविष्यति।
‘कैकेयीच्या क्लेशाने पीडित होऊन मी रामाला वनवासास पाठविले’—हे सत्य मी बोललो तरी ते असत्यच ठरेल असे वाटते।
Verse 67
किं मां वक्ष्यति कौशल्या राघवे वनमास्थिते।।।।किं चैनां प्रतिवक्ष्यामि कृत्वा विप्रियमीदृशम्।
राघव वनात जाऊन राहिला तर कौशल्या मला काय म्हणेल? आणि असे अत्यंत अप्रिय कृत्य करून मी तिला काय उत्तर देऊ शकेन?
Verse 68
यदा यदा हि कौशल्या दासीवच्च सखीव च।।।।भार्यावद्भगिनीवच्च मातृवच्चोपतिष्ठति।सततं प्रियकामा मे प्रियपुत्रा प्रियंवदा।।।।न मया सत्कृता देवी सत्कारार्हा कृते तव।
जेव्हा-जेव्हा कौशल्या दासीसारखी व सखीप्रमाणे, पत्नीप्रमाणे व भगिनीसारखी, तसेच मातेसारखी माझी सेवा करीत असे—ती सदैव माझे हित इच्छिणारी, माझ्या प्रिय पुत्राची जननी, मधुरभाषिणी, सत्कारास पात्र अशी देवी होती; पण तुझ्यामुळे मी त्या श्रेष्ठ राणीचा यथोचित सत्कार केला नाही।
Verse 69
यदा यदा हि कौशल्या दासीवच्च सखीव च।।2.12.68।।भार्यावद्भगिनीवच्च मातृवच्चोपतिष्ठति। सततं प्रियकामा मे प्रियपुत्रा प्रियंवदा।।2.12.69।।न मया सत्कृता देवी सत्कारार्हा कृते तव।
अग नृशंसे, दुष्टचारिणी, या कुलाचा विनाश करणारी! सांग, रामाने तुझे काय पाप केले आहे, किंवा मीच—हे पापिणी—तुझे काय वाईट केले आहे?
Verse 70
इदानीं तत्तपति मां यन्मया सुकृतं त्वयि।।।।अपथ्यव्यञ्जनोपेतं भुक्तमन्नमिवातुरम्।
आता मी तुझ्यावर केलेले तेच सुकृत्य मला जाळून टाकीत आहे—जसे आजारी माणसाने अपथ्य व्यंजनासह अन्न खाल्ले आणि ते नंतर त्याला पीडा देते।
Verse 71
विप्रकारं च रामस्य सम्प्रयाणं वनस्य च।।।।सुमित्रा प्रेक्ष्य वै भीता कथं मे विश्वसिष्यति।
रामाचा अपमान आणि त्याचे वनप्रस्थान पाहून भयभीत झालेली सुमित्रा पुन्हा माझ्यावर कशी विश्वास ठेवील?
Verse 72
कृपणं बत वैदेही श्रोष्यति द्वयमप्रियम्।।।।मां च पञ्चत्वमापन्नं रामं च वनमाश्रितम्।
अहो, दीन वैदेहीला दोन अप्रिय वार्ता ऐकाव्या लागतील—मी मृत्यूस प्राप्त झालो आहे आणि रामाने वनाचा आश्रय घेतला आहे।
Verse 73
वैदेही बत मे प्राणान्शोचन्ती क्षपयिष्यति।।।।हीना हिमवतः पार्श्वे किन्नरेणेव किन्नरी।
अहो, वैदेही शोकाने व्याकुळ होऊन माझेच प्राण क्षीण करील—जशी हिमवंताच्या कडेला आपल्या किन्नराविना किन्नरी।
Verse 74
न हि राममहं दृष्ट्वा प्रवसन्तं महावने।।।।चिरं जीवितुमाशंसे रुदन्तीं चापि मैथिलीम्।
महावनात प्रवास करणारा राम आणि रडणारी मैथिली पाहून मी दीर्घकाळ जगण्याची आशा धरत नाही।
Verse 75
सा नूनं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि।।।।न हि प्रव्राजिते रामे देवि जीवितुमुत्सहे।
तू निश्चयच पुत्रासह विधवा होऊन राज्य चालवशील। हे देवी, राम वनवासाला गेल्यावर मला जगण्याची इच्छाच उरत नाही॥
Verse 76
सतीं त्वामहमत्यन्तं व्यवस्याम्यसतीं सतीम्।रूपिणीं विषसंयुक्तां पीत्वेव मदिरां नरः।।।।
जसा एखादा पुरुष रूपाने मोहक पण विषमिश्रित मदिरा पिऊन तिला हितकारक समजतो, तसाच मीही तुला अत्यंत दृढपणे सती मानले—पर तू तर रूपवती असूनही असती आहेस॥
Verse 77
अनृतैर्बहु मां सान्त्वै स्सान्त्वयन्ती स्म भाषसे।गीतशब्देन संरुध्य लुब्धो मृगमिवावधीः।।।।
अनेक असत्य पण गोड सांत्वनावचनांनी तू मला समजावत राहिलीस; आणि मग जसा लोभी शिकारी गीतध्वनीने मृगाला अडवून मारतो, तशी तू मला घायाळ केलेस॥
Verse 78
अनार्य इति मामार्याः पुत्रविक्रायकं ध्रुवम्।धिक्करिष्यन्ति रथ्यासु सुरापं ब्राह्मणं यथा।।।।
रस्त्यांवर सज्जन लोक मला निश्चयच ‘अनार्य’ म्हणून धिक्कारतील—जणू मी माझ्या पुत्राचा विक्रय केला आहे—जसे ते मद्यपान करणाऱ्या ब्राह्मणाला धिक्कारतात॥
Verse 79
अहो दुःखमहो कृच्छ्रं यत्र वाचः क्षमे तव।दुःखमेवंविधं प्राप्तं पुराकृतमिवाशुभम्।।।।
अहो, किती दुःख, किती कठीण अवस्था—की तुझे शब्द मला सहन करावे लागतात! असे दुःख माझ्यावर आले आहे, जणू पूर्वी केलेल्या एखाद्या अशुभ कर्माचे फळच॥
Verse 80
चिरं खलु मया पापे त्वं पापेनाभिरक्षिता।अज्ञानादुपसम्पन्ना रज्जुरुद्बन्धिनी यथा।।।।
अग पापिणी! दीर्घकाळ मी पापानेच, अज्ञानामुळे, तुझे रक्षण केले—जणू पुढे गळफास ठरणारी दोरीच कुणी जपून ठेवावी तशी।
Verse 81
रममाणस्त्वया सार्धं मृत्युं त्वां नाभिलक्षये।बालो रहसि हस्तेन कृष्णसर्पमिवास्पृशम्।।।।
तुझ्याबरोबर रममाण होत असताना मी तुला मृत्युरूपा आहेस हे ओळखले नाही—जसा एखादा बालक एकांतात हाताने काळ्या सापाला स्पर्श करतो।
Verse 82
मया ह्यपितृकः पुत्र स्समहात्मा दुरात्मना।तं तु मां जीवलोकोऽयं नूनमाक्रोष्टुमर्हति।।।।
दुरात्मा मी त्या महात्मा पुत्राला पितृहीन केले; म्हणून हा जीवलोक निश्चयच मला धिक्कारण्यास योग्य आहे।
Verse 83
बालिशो बत कामात्मा राजा दशरथो भृशम्।यः स्त्रीकृते प्रियं पुत्रं वनं प्रस्थापयिष्यति।।।।
‘अरेरे! राजा दशरथ किती मूर्ख व कामवश आहे; जो स्त्रीसाठी आपल्या प्रिय पुत्राला वनात पाठवितो’—असे लोक म्हणतील।
Verse 84
व्रतैश्च ब्रह्मचर्यैश्च गुरुभिश्चोपकर्शितः।भोगकाले महत्कृच्छ्रं पुनरेव प्रपत्स्यते।।।।
व्रत, ब्रह्मचर्याचे नियम आणि गुरूंच्या कठोर अनुशासनाने आधीच खंगलेला तो, भोगाच्या काळातही पुन्हा महान् क्लेशात पडेल।
Verse 85
नालं द्वितीयं वचनं पुत्रो मां प्रतिभाषितुम्।स वनं प्रव्रजेत्युक्तो बाढमित्येव वक्ष्यति।।।।
माझा पुत्र दुसरे शब्दाने उत्तर देणार नाही; ‘वनात जा’ असे सांगितले तर तो फक्त ‘बाढम्—तथास्तु’ असेच म्हणेल।
Verse 86
यदि मे राघवः कुर्याद्वनं गच्छेति चोदितः।प्रतिकूलं प्रियं मे स्यान्न तु वत्सः करिष्यति।।।।
माझ्या सांगण्यावर—‘वनात जा’—राघवाने आज्ञेच्या प्रतिकूल वागले असते तर ते मला प्रिय झाले असते; पण माझा लाडका पुत्र तसे करणार नाही।
Verse 87
शुद्धभावो हि भावं मे न तु ज्ञास्यति राघवः।।।।स वनं प्रब्रजे त्युक्तो बाढ मित्येव वक्षयति।
शुद्धभावाचा राघव माझ्या अंतःकरणातील हेतू जाणणार नाही; ‘वनात प्रस्थान कर’ असे सांगितले तर तो फक्त ‘बाढम्’ असेच म्हणेल।
Verse 88
राघवे हि वनं प्राप्ते सर्वलोकस्य धिक्कृतम्।।।।मृत्युरक्षमणीयं मां नयिष्यति यमक्षयम्।
राघव वनात पोहोचला तर मी सर्व लोकांकडून धिक्कृत व अक्षम्य ठरेन; मग मृत्यु मला यमलोकाकडे घेऊन जाईल।
Verse 89
मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुङ्गवे।।।।इष्टे मम जने शेषे किं पापं प्रतिपत्स्यसे।
मी मरण पावलो आणि मनुष्यांतील श्रेष्ठ राम वनात गेला, तर माझ्यावर निष्ठा ठेवणारे जे माझे लोक उरतील, त्यांच्या विरुद्ध तू आणखी कोणते पाप करणार आहेस?
Verse 90
कौशल्या मां च रामं च पुत्रौ च यदि हास्यति।।।।दुःखान्यसहती देवी मामेवानुमरिष्यति।
जर देवी कौशल्या मला, रामाला आणि पुत्रांनाही गमावेल, तर ते दुःख न सहन होऊन ती माझ्यामागोमाग प्राणत्याग करील।
Verse 91
कौसल्यां च सुमित्रां च मां च पुत्रैस्त्रिभिस्सह।।।।प्रक्षिप्य नरके सा त्वं कैकेयि सुखिता भव।
कौशल्या, सुमित्रा, मला आणि तिन्ही पुत्रांना नरकात ढकलून, हे कैकेयी, तू जशी आहेस तशीच सुखी राहा।
Verse 92
मया रामेण च त्यक्तं शाश्वतं सत्कृतं गुणैः।।।।इक्ष्वाकुकुलमक्षोभ्यमाकुलं पालयिष्यसि।
माझ्या आणि रामाच्या त्यागाने, गुणांनी सदैव सत्कृत व अचल असलेले इक्ष्वाकुकुल तू राज्य करशील; पण ते कुल व्याकुळता व शोकाने गोंधळून जाईल।
Verse 93
प्रियं चेद्भरतस्यैतद्रामप्रव्राजनं भवेत्।।।।मा स्म मे भरतः कार्षीत्प्रेतकृत्यं गतायुषः।
जर भरताला रामाचे हे वनवास खरोखर प्रिय असेल, तर माझे आयुष्य संपल्यावर भरताने माझे प्रेतकर्म करू नये।
Verse 94
हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा भव कैकयि।।।।मृते मयि गते रामे वनं पुरुषपुङ्गवे।सेदानीं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि।।।।
हाय! हे अनार्ये, माझ्या शत्रू कैकेयी—तू सकाम हो; तुझ्या इच्छा पूर्ण होवोत!
Verse 95
हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा भव कैकयि।।2.12.94।।मृते मयि गते रामे वनं पुरुषपुङ्गवे।सेदानीं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि।।2.12.95।।
मी मरण पावल्यानंतर आणि पुरुषश्रेष्ठ राम वनात गेल्यानंतर, तेव्हा तू विधवा होऊन पुत्रासह राज्य चालवशील।
Verse 96
त्वं राजपुत्रीवादेन न्यवसो मम वेश्मनि।अकीर्तिश्चातुला लोके ध्रुवः परिभवश्च मे।।।।सर्वभूतेषु चावज्ञा यथा पापकृतस्तथा।
राजकन्या असल्याच्या बहाण्याने तू माझ्या राजवाड्यात राहिलीस; पण आता लोकांत माझ्यासाठी अमाप अपकीर्ती आणि निश्चित पराभव-अपमान उत्पन्न झाला आहे। आणि सर्व प्राण्यांत माझी अवहेलना होईल, जणू मी पापकर्मी आहे।
Verse 97
कथं रथैर्विभुर्यात्वा गजाश्वैश्च मुहुर्मुहुः।।।।पद्भ्यां रामो महारण्ये वत्सो मे विचरिष्यति।
जो वारंवार रथ, हत्ती आणि घोड्यांवर राजवैभवाने फिरत आला, तो माझा प्रिय वत्स राम महाअरण्यात पायी कसा भटकेल?
Verse 98
यस्य त्वाहारसमये सूदाः कुण्डलधारिणः।।।।अहंपूर्वाः पचन्ति स्म प्रशस्तं पानभोजनम्।स कथन्नु कषायाणि तिक्तानि कटुकानि च।।।।भक्षयन्वन्यमाहारं सुतो मे वर्तयिष्यति।
ज्याच्या भोजनकाळी कुंडलधारी स्वयंपाकी पूर्वी माझ्या आज्ञेने अभिमानपूर्वक उत्तम व विपुल पेय-भोजन सिद्ध करीत असत, तो माझा पुत्र आता कषाय, तिक्त व कटु असे वन्य आहार भक्षून कसा निभाव लावील?
Verse 99
यस्य त्वाहारसमये सूदाः कुण्डलधारिणः।।2.12.98।।अहंपूर्वाः पचन्ति स्म प्रशस्तं पानभोजनम्।स कथन्नु कषायाणि तिक्तानि कटुकानि च।।2.12.99।।भक्षयन्वन्यमाहारं सुतो मे वर्तयिष्यति।
ज्याच्या भोजनकाळी कुंडलधारी स्वयंपाकी पूर्वी माझ्या आज्ञेने अभिमानपूर्वक उत्तम व विपुल पेय-भोजन सिद्ध करीत असत, तो माझा पुत्र आता कषाय, तिक्त व कटु असे वन्य आहार भक्षून कसा निभाव लावील?
Verse 100
महार्हवस्त्रसंवीतो भूत्वा चिरसुखोषितः।।।।काषायपरिधानस्तु कथं भूमौनिवत्स्यति।
जो बहुमोल वस्त्रांनी आच्छादित असून दीर्घकाळ सुखासीन राहिला आहे, तो केवळ काषाय वस्त्र परिधान करून उघड्या भूमीवर कसा राहील (आणि शय्या करील)?
Verse 101
कस्यैतद्धारुणं वाक्यमेवंविधमचिन्तितम्।।।।रामस्यारण्यगमनं भरतस्याभिषेचनम्।
हे कोणाचे क्रूर वचन आहे—ही अचिंत्य योजना: रामाचे अरण्यगमन आणि भरताचा राज्याभिषेक?
Verse 102
धिगस्तु योषितो नाम शठा स्स्वार्थपरास्सदा।न ब्रवीमि स्त्रिय स्सर्वा भरतस्यैव मातरम्।।।।
धिक्कार असो ‘स्त्री’ या नावाला—जी कपटी आणि सदैव स्वार्थपर असते! पण मी हे सर्व स्त्रियांबद्दल म्हणत नाही—फक्त भरताच्या मातेबद्दल म्हणतो।
Verse 103
अनर्थभावेऽर्थपरे नृशंसे ममानुतापाय निविष्टभावे।किमप्रियं पश्यसि मन्निमित्तं हितानुकारिण्यथवाऽपि रामे।।।।
हे अनर्थात रत, लोभी व नृशंस, मला संताप देण्यास दृढ! माझ्या निमित्ताने सर्वांचे हित करणाऱ्या रामामध्ये तू कोणता दोष किंवा अप्रियता पाहतेस?
Verse 104
परित्यजेयुः पितरो हि पुत्रान्भार्याः पतींश्चापि कृतानुरागाः।कृत्स्नं हि सर्वं कुपितं जगत्स्याद्दृष्ट्वैव रामं व्यसने निमग्नम्।।।।
रामाला संकटात निमग्न पाहून अखिल जग क्रोधाने जळून उठेल; पिते पुत्रांना त्यागतील आणि अनुरक्त पत्न्याही पतींनासुद्धा सोडून देतील।
Verse 105
अहं पुनर्देवकुमाररूपमलङ्कृतं तं सुतमाव्रजन्तम्।नन्दामि पश्यन्नपि दर्शनेन भवामि दृष्ट्वैव च पुनर्युवेव।।।।
देवकुमारासारखा रूपवान् व अलंकृत असा माझा पुत्र माझ्याकडे येताना दिसला की मी आनंदित होतो; त्याच्या दर्शनमात्राने मी जणू पुन्हा तरुण होतो।
Verse 106
विनाऽपि सूर्येण भवेत्प्रवृत्तिरवर्षता वज्रधरेण वाऽपि।रामं तु गच्छन्तमित स्समीक्ष्य जीवेन्न कश्चित्त्विति चेतना मे।।।।
सूर्याविना जरी जगाची प्रवृत्ती चालू राहिली, आणि वज्रधारी इंद्राने पाऊस थांबवला तरी—इथून राम जाताना पाहून कोणीही जिवंत राहणार नाही; असा माझा दृढ निश्चय आहे।
Verse 107
विनाशकामामहिताममित्रामावासयं मृत्युमिवात्मनस्त्वाम्।चिरं बताङ्केन धृतासि सर्पी महाविषा तेन हतोऽस्मि मोहात्।।।।
माझ्या विनाशाची इच्छा करणारी, अहितकारी, शत्रूसमान अशी तुला मी जणू मृत्यूलाच आश्रय दिल्यासारखे घरात ठेवले. अरेरे! दीर्घकाळ मी मांडीवर महाविषारी नागीण धरून ठेवली; त्या मोहामुळेच मी नष्ट झालो।
Verse 108
मया च रामेण च लक्ष्मणेन प्रशास्तु हीनो भरतस्त्वया सह।पुरं च राष्ट्रं च निहत्य बान्धवान् ममाहितानां च भवाभिहर्षिणी।।।।
माझ्याविना, रामाविना आणि लक्ष्मणाविना, तुझ्यासह भरताने नगर व राष्ट्र यांचे राज्य करावे; माझ्या बांधवांचा संहार करून तो माझ्या शत्रूंना आनंद देणारा होवो।
Verse 109
नृशंसवृत्ते व्यसनप्रहारिणि प्रसह्य वाक्यं यदिहाद्य भाषसे।न नाम ते केन मुखात्पतन्त्यधो विशीर्यमाणा दशना स्सहस्रधा।।।।
अरे क्रूरवृत्ती, संकटात प्रहार करणारी! आज तू येथे जे जबरदस्तीने असे वचन बोलतेस, तुझे दात सहस्रधा तुटून खाली का पडत नाहीत?
Verse 110
न किञ्चिदाहाहितमप्रियं वचो न वेत्ति रामः परुषाणि भाषितुम्।कथन्नु रामे ह्यभिरामवादिनि ब्रवीषि दोषान्गुणनित्यसम्मते।।।।
राम किंचितही अहितकारक वा अप्रिय वचन बोलत नाही; कठोर बोलणे त्याला माहीतच नाही. ज्याची वाणी रम्य आहे आणि जो सदैव गुणांनी मान्य आहे, त्या रामात तू दोष कसा सांगतेस?
Verse 111
प्रताम्य वा प्रज्वल वा प्रणश्य वा सहस्रशो वा स्फुटिता महीं व्रज।न ते करिष्यामि वच स्सुदारुणं ममाहितं केकयराजपांसनि।।।।
तू शोकाने गलून जा, वा जळून जा, वा नष्ट हो; किंवा सहस्र तुकडे होऊन भूमीवर पड—हे केकयराजकुलाच्या कलंके! तुझे ते अत्यंत दारुण व अहितकारक वचन मी मानणार नाही।
Verse 112
क्षुरोपमां नित्यमसत्प्रियंवदां प्रदुष्टभावां स्वकुलोपघातिनीम्।न जीवितुं त्वां विषहेऽमनोरमां दिधक्षमाणां हृदयं सबन्धनम्।।2.12,112।।
तू उस्तऱ्यासारखी तीक्ष्ण आहेस—नेहमी असत्याला गोड शब्दांत बोलणारी, दूषित भावाची, स्वतःच्या कुलाचा घात करणारी. तू पाहण्यासही अरम्य आहेस आणि बंधनांसह हृदय जाळू पाहतेस; तुझे जिवंत राहणे मी सहन करू शकत नाही।
Verse 113
न जीवितं मेऽस्ति पुनःकुत स्सुखं विनाऽऽत्मजेनाऽत्मवतः कुतो रतिः।ममाहितं देवि न कर्तुमर्हसि स्पृशामि पादावपि ते प्रसीद मे।।।।
माझ्या पुत्राविना मला जीवनच नाही—मग सुख कुठले? आत्माभिमानी पुरुषाला आत्मजाविना रती कुठून? हे देवि/राणी, माझ्या अहिताचे कृत्य तुला शोभत नाही; मी तुझे चरणही स्पर्श करीत आहे—माझ्यावर प्रसन्न हो, कृपा कर॥
Verse 114
स भूमिपालो विलपन्ननाथवत्स्त्रिया गृहीतो हृदयेऽतिमात्रया।पपात देव्याश्चरणौ प्रसारितावुभावसम्स्पृश्य यथाऽतुरस्तथा।।।।
तो भूमिपाल अनाथासारखा विलाप करीत, स्त्रीने हृदयात अतिमात्र बांधून धरल्याप्रमाणे, भूमीवर कोसळला। देवीने दोन्ही पाय मागे ओढून पसरविले; तो त्यांना स्पर्श करू शकला नाही आणि आजारी माणसासारखा ढासळून पडला॥
Frequently Asked Questions
The central dharma-sankat is whether a king must execute promised boons even when they mandate an ethically catastrophic outcome—Rama’s exile and Bharata’s installation—pitting satya (promise-keeping) against rāja-dharma as protection of the righteous heir and social order.
The sarga frames dharma as multi-layered: truthfulness is essential for royal credibility, yet coercive demands can weaponize dharma-language; the episode illustrates how moral authority collapses when vows are extracted or enforced without compassion and proportionality.
Key landmarks are Ayodhya as the seat of Ikshvaku legitimacy and the forest (araṇya/mahāvan) as the counter-space of exile; culturally, the sarga highlights coronation protocol (abhiṣeka), the institution of boons and oaths, and exempla of vow-keeping kings used as normative precedents.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.