Sarga 23
लक्ष्मणक्रोधः—दैवपुरुषकारविवादः (Lakshmana’s Wrath and the Debate on Destiny vs Human Effort)
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकांडातील २३व्या सर्गात राम आणि लक्ष्मण यांच्यात धर्मनीतीवर तीव्र, पण सुसंगत असा संवाद घडतो. राम बोलत असताना लक्ष्मणाच्या मनात शोक व हर्ष यांचा हेलकावा उठतो; मग तो बाहेरून क्रोध प्रकट करतो—सर्पासारखा फुत्कारत, सिंहासारखा तेजस्वी मुख धारण करून. रामाव्यतिरिक्त अन्य कोणाचा अभिषेक मान्य नाही, आणि राज्यविपर्यास हा लोकविरुद्ध व कुलधर्मविरुद्ध आहे, असे तो ठामपणे सांगतो. तो ‘दैव’ या कारणाला नाकारतो—दैव दुर्बल, पुरुषकार समर्थ; पराक्रम व प्रयत्नाने भाग्यालाही परत फिरवता येते, असे तो वारंवार प्रतिज्ञा करतो. रामाच्या राज्याभिषेकाला जो अडथळा आणेल त्याला तो पराभूत करील; लोकपाल किंवा त्रैलोक्यही विरोधात उभे राहिले तरी ते अपुरे पडतील, असे तो म्हणतो. शस्त्रांची यादी, रणपरिणामांची घोषणा आणि कठोर प्रतिशोधाच्या धमक्या यांमुळे त्याचे भाषण अधिकच उग्र होते; शेवटी तो पूर्ण दास्यभावाने म्हणतो—रामांनी फक्त शत्रूचे नाव सांगावे आणि आज्ञा द्यावी। राम त्याला प्रेमाने शांत करतात, अश्रू पुसतात आणि पित्याच्या वचनाचे पालन हाच ‘सत्पथ’ आहे, हे तत्त्व पुन्हा दृढ करतात. अशा रीतीने हा प्रसंग आज्ञापालन, संयम आणि धर्मनिष्ठा यांवर केंद्रित होतो।
Shlokas
Verse 1
इति ब्रुवति रामे तु लक्ष्मणोऽधश्शिरा मुहुः।श्रृत्वा मध्यं जगामेव मनसा दुःखहर्षयोः।।।।
राम असे बोलत असता लक्ष्मण वारंवार मस्तक झुकवून ऐकत राहिला; ऐकून त्याचे मन दुःख व हर्ष यांच्या मधल्या अवस्थेत जाऊन स्थिर झाले।
Verse 2
तदा तु बध्द्वा भ्रुकुटीं भ्रुवोर्मध्ये नरर्षभः।निशश्वास महासर्पो बिलस्थ इव रोषितः।।।।
तेव्हा नरश्रेष्ठ लक्ष्मणाने भुवयांच्या मध्ये भ्रुकुटी आवळली आणि क्रोधाने कठोर श्वास सोडला—जणू बिळात असलेला रोषित महासर्प।
Verse 3
तस्य दुष्प्रतिवीक्षं तद्भ्रुकुटीसहितं तदा।बभौ क्रुद्धस्य सिंहस्य मुखस्य सदृशं मुखम्।।।।
तेव्हा त्याचे भुवया कुंचित झालेले, पाहणे कठीण असे मुख क्रुद्ध सिंहाच्या मुखासारखे भासले।
Verse 4
अग्रहस्तं विधुन्वंस्तु हस्ती हस्तमिवात्मनः।तिर्यगूर्ध्वं शरीरे च पातयित्वा शिरोधराम्।।।।अग्राक्ष्णा वीक्षमाणस्तु तिर्यग्भ्रातरमब्रवीत्।
तो हत्ती जसा सोंड उचलून हलवितो तसा आपला अग्रबाहू झटकू लागला, आणि मान तिरकी करून वर-खाली हलवू लागला। मग तीक्ष्ण तिरप्या नजरेने भावाकडे पाहून तो बोलला।
Verse 5
अस्थाने सम्भ्रमो यस्य जातो वै सुमहानयम्।।।।धर्मदोष प्रसङ्गेन लोकस्यानतिशङ्कया।कथंह्येतदसम्भ्रान्तस्त्वद्विधो वक्तुमर्हति।।।।यथा दैवमशौडीरं शौण्डीर क्षत्रियर्षभ।
अयोग्य वेळी तुझ्यात हा फार मोठा संभ्रम उत्पन्न झाला आहे—धर्माला दोष लागेल या भीतीने आणि लोकमताची शंका मनात धरून। हे शूर, क्षत्रियश्रेष्ठ! जे दैव खरे तर निर्बळ आहे, त्याला बलवान मानून तुझ्यासारखा धैर्यस्थिर पुरुष कसा बोलू शकतो?
Verse 6
अस्थाने सम्भ्रमो यस्य जातो वै सुमहानयम्।।2.23.5।।धर्मदोष प्रसङ्गेन लोकस्यानतिशङ्कया।कथंह्येतदसम्भ्रान्तस्त्वद्विधो वक्तुमर्हति।।2.23.6।।यथा दैवमशौडीरं शौण्डीर क्षत्रियर्षभ।
अयोग्य वेळी तुझ्यात हा मोठा उद्वेग निर्माण झाला आहे—धर्मदोषाची भीती आणि लोकांच्या निर्णयाची शंका यामुळे। हे वीर, क्षत्रियश्रेष्ठ! जे दैव प्रत्यक्षात शक्तिहीन आहे, त्याला शक्तिमान मानून तुझ्यासारखा स्थिरधैर्य पुरुष कसा बोलू शकतो?
Verse 7
किन्नाम कृपणं दैवमशक्तमभिशंससि।।।।पापयोस्ते कथं नाम तयोश्शङ्का न विद्यते।
‘दैव’ नावाच्या या दीन, शक्तिहीन गोष्टीची तू स्तुती का करतोस? आणि त्या दोन पाप्यांविषयी तुझ्या मनात संशय कसा काय उत्पन्न होत नाही?
Verse 8
सन्ति धर्मोपधा श्लक्ष्णाः धर्मात्मन्किं न बुध्यसे।।।।तयोस्सुचरितं स्वार्थं शाठ्यात्परिजिहीर्षतोः।
हे धर्मात्मन्, तुला कळत नाही काय? धर्माचे आवरण घेऊन सूक्ष्म कपटयुक्त उपाय असतात. ते दोघे शाठ्याने स्वार्थ साधून घ्यायला पाहतात आणि वरवर सुचरित्रतेचा देखावा राखू इच्छितात।
Verse 9
यदि नैवं व्यवसितं स्याद्धि प्रागेव राघव।।।।तयोः प्रागेव दत्तश्च स्याद्वरः प्रकृतश्च सः।
हे राघव, जर हे असे पूर्वीच निश्चित झाले नसते, तर त्यांच्यासाठी तो स्वाभाविक वर फार पूर्वीच दिला गेला असता।
Verse 10
लोकविद्विष्टमारब्धं त्वदन्यस्याभिषेचनम्।नोत्सहे सहितुं वीर तत्र मे क्षन्तुमर्हसि।।।।
हे वीरा! तुझ्याव्यतिरिक्त दुसऱ्याचा अभिषेक आरंभला जाणे लोकदृष्टीने द्वेष्य आहे. ते मला सहन होत नाही; या विषयात असे बोलल्याबद्दल मला क्षमा कर॥
Verse 11
येनेय मागता द्वैधं तव बुद्धिर्महामते।स हि धर्मो मम द्वेष्यः प्रसङ्गाद्यस्य मुह्यसि।।।।
हे महामते! ज्या ‘धर्मा’मुळे तुझी बुद्धी द्विधेत पडली आहे आणि ज्याच्या दबावाने तू मोहात पडतोस—तोच धर्म मला द्वेष्य आहे॥
Verse 12
कथं त्वं कर्मणा शक्तः कैकेयीवशवर्तिनः।करिष्यसि पितुर्वाक्यमधर्मिष्ठं विगर्हितम्।।।।
तू कृतीने समर्थ असताना, कैकेयीच्या वशात गेलेल्या पित्याचे अधर्मिष्ठ व निंद्य वचन तू कसे पूर्ण करशील?॥
Verse 13
यद्ययं किल्बिषाद्भेदः कृतोऽप्येवं न गृह्यते।जायते तत्र मे दुःखं धर्मसङ्गश्च गर्हितः।।।।
जर पापातून झालेला हा विश्वासघातकी भेद, करूनही तसाच मान्य केला जात नसेल, तर मला दुःख होते; आणि ‘धर्मा’चा हा आग्रहही निंद्य ठरतो॥
Verse 14
मनसाऽपि कथं कामं कुर्यास्त्वं कामवृत्तयोः।तयोस्त्वहितयोर्नित्यं शत्र्वोः पित्रभिधानयोः।।।।
जे दोघे कामवृत्तीचे, नेहमी तुझ्या अहितात रत, आणि फक्त ‘आई-वडील’ हे नाव धारण केलेले शत्रू आहेत—त्यांची इच्छा तू मनानेसुद्धा कशी पूर्ण करशील?॥
Verse 15
यद्यपि प्रतिपत्तिस्ते दैवी चापि तयोर्मतम्।तथाप्युपेक्षणीयं ते न मे तदपि रोचते।।।।
जरी तुला त्यांचा हट्ट दैवच वाटत असेल आणि तेच त्यांचे मत असेल, तरीही ते उपेक्षणीय आहे; तो विचारही मला रुचत नाही।
Verse 16
विक्लबो वीर्यहीनो यस्स दैवमनुवर्तते।वीरास्सम्भावितात्मानो न दैवं पर्युपासते।।।।
भित्रा आणि वीर्यहीनच दैवाच्या मागे चालतो; आत्मसन्मानाने युक्त वीर पुरुष दैवाची वाट पाहत बसत नाहीत।
Verse 17
दैवं पुरुषकारेण यः समर्थः प्रबाधितुम्।न दैवेन विपन्नार्थः पुरुषस्सोऽवसीदति।।।।
जो पुरुष आपल्या पुरुषार्थाने दैवालाही प्रतिघात करू शकतो, त्याचे प्रयोजन दैवामुळे विफल होत नाही; तो खचून बसत नाही।
Verse 18
द्रक्ष्यन्ति त्वद्य दैवस्य पौरुषं पुरुषस्य च।दैवमानुषयोरद्य व्यक्ता व्यक्तिर्भविष्यति।।।।
आज ते दैवाचे सामर्थ्य आणि पुरुषाचे पौरुष—दोन्ही पाहतील; आज दैव व मानवी प्रयत्न यांतील भेद स्पष्ट प्रकट होईल।
Verse 19
अद्य मत्पौरुषहतं दैवं द्रक्ष्यन्ति वै जनाः।यद्दैवादाहतं तेऽद्य दृष्टं राज्याभिषेचनम्।।।।
आज लोक पाहतील—माझ्या पराक्रमाने दैव पराभूत होते; जसे आज त्यांनी तुझा राज्याभिषेक दैवाघाताने विघ्नित झालेला पाहिला आहे।
Verse 20
अत्यङ्कुशमिवोद्दामं गजं मदबलोद्धतम्।प्रधावितमहं दैवं पौरुषेण निवर्तये।।।।
जसा अंकुशालाही न जुमानणारा, स्वतःच्या बळाच्या मदाने उन्मत्त हत्ती धावतो, तसा धावणारा दैव मी माझ्या पराक्रमाने आवरून परतवीन।
Verse 21
लोकपालास्समस्ता स्ते नाद्य रामाभिषेचनम्।न च कृत्स्नास्त्रयो लोका विहन्युः किं पुनः पिता।।।।
सर्व लोकपाल एकत्र उभे राहिले तरी आज रामाचा अभिषेक ते रोखू शकणार नाहीत; अखिल तीन लोकही नाही—मग आपले पिता तर कायच।
Verse 22
यैर्निवासस्तवारण्ये मिथो राजन्समर्थितः।अरण्ये ते निवत्स्यन्ति चतुर्दश समास्तथा।।।।
हे राजन्, ज्यांनी एकत्र येऊन तुझ्या वनवासास पाठिंबा दिला, तेच चौदा वर्षे स्वतः अरण्यात निवास करतील।
Verse 23
अहं तदाशां छेत्स्यामि पितुस्तस्याश्च या तव।अभिषेकविघातेन पुत्रराज्याय वर्तते।।।।
म्हणून मी ती इच्छा छेदून टाकीन—आपल्या पित्याचीही आणि तिचीही—जी तुझ्या अभिषेकाला विघ्न घालून आपल्या पुत्रासाठी राज्य मिळवू पाहते।
Verse 24
मद्बलेन विरुद्धाय न स्याद्दैवबलं तथा।प्रभविष्यति दुःखाय यथोग्रं पौरुषं मम।।।।
माझ्या बळाला जो विरोध करील, त्याच्यावर दैवबळही तितके दुःख आणू शकणार नाही; जितके माझे उग्र पराक्रम आणील।
Verse 25
ऊर्ध्वं वर्षसहस्रान्ते प्रजापाल्यमनन्तरम्।आर्यपुत्राः करिष्यन्ति वनवासं गते त्वयि।।।।
हजार वर्षेही प्रजेचे पालन करून, आपण वनवासास गेल्यावर, आपले आर्य पुत्र आपल्या जागी राज्य करतील।
Verse 26
पूर्वं राजर्षिवृत्त्या हि वनवासो विधीयते।प्रजा निक्षिप्य पुत्रेषु पुत्रवत्परिपालने।।।।
पूर्वी राजर्षींच्या आचारानुसार, प्रजेला पुत्रांकडे सोपवून—जे तिला आपल्या पुत्राप्रमाणे सांभाळतील—तेव्हाच वनवासाचा विधी होत असे।
Verse 27
स चेद्राजन्यनेकाग्रे राज्यविभ्रमशङ्कया।नैवमिच्छसि धर्मात्मन् राज्यं राम त्वमात्मनि।।।।प्रतिजाने च ते वीर माऽभूवं वीरलोकभाक्।राज्यं च तव रक्षेयमहं वेलेव सागरम्।।।।
हे धर्मात्मन् राम, राजा विचलित आहे आणि राज्यात गोंधळ होईल या शंकेने तू स्वतःसाठी राज्य घ्यायला इच्छित नसशील, तर हे वीर, मी तुला प्रतिज्ञा करतो—मी तुझे राज्य रक्षण केले नाही तर मला वीरलोक लाभू नये; मी तुझे राज्य असे राखीन जसे किनारा समुद्राला मर्यादेत ठेवतो।
Verse 28
स चेद्राजन्यनेकाग्रे राज्यविभ्रमशङ्कया।नैवमिच्छसि धर्मात्मन् राज्यं राम त्वमात्मनि।।2.23.27।।प्रतिजाने च ते वीर माऽभूवं वीरलोकभाक्।राज्यं च तव रक्षेयमहं वेलेव सागरम्।।2.23.28।।
हे वीर, मी तुला प्रतिज्ञा करतो—मी तुझे राज्य रक्षण केले नाही तर मला वीरलोक लाभू नये; किनारा जसा समुद्राला धरून ठेवतो तशी मी तुझे राज्य राखीन।
Verse 29
मङ्गलैरभिषिञ्चस्व तत्र त्वं व्यापृतो भव।अहमेको महीपालानलं वारयितुं बलात्।।।।
तू तेथे मंगलविधींनी अभिषेक कर आणि त्या कार्यातच तत्पर राहा। मी एकटाच माझ्या बळावर राजांना रोखण्यास समर्थ आहे।
Verse 30
न शोभार्थाविमौ बाहू न धनुर्भूषणाय मे।नाऽसिराबन्धनार्थाय न शरास्तम्भहेतवः।।।।अमित्रदमनार्थं मे सर्वमेतच्चतुष्टयम्।
माझे हे दोन्ही बाहू शोभेसाठी नाहीत, आणि हे धनुष्यही केवळ भूषण नाही. ही तलवार फक्त कमरेला बांधण्यासाठी नाही, आणि हे बाणही निष्क्रिय राहण्यासाठी नाहीत. हे चारही माझ्यासाठी शत्रुदमनासाठीच आहेत.
Verse 31
न चाहं कामयेऽत्यर्थं यस्स्याच्छत्रुर्मतो मम।।।।असिना तीक्ष्णधारेण विद्युच्चलितवर्चसा।प्रगृहीतेन वै शत्रुं वज्रिणं वा न कल्पये।।।।
मला मुळीच असे वाटत नाही की कोणी माझा शत्रू ठरावा; पण विजेसारख्या तेजाने झळकणारी तीक्ष्णधार तलवार मी हातात घेतली, तर तो शत्रू—तो वज्रधारी इंद्र असला तरी—मी सोडत नाही.
Verse 32
न चाहं कामयेऽत्यर्थं यस्स्याच्छत्रुर्मतो मम।।2.23.31।।असिना तीक्ष्णधारेण विद्युच्चलितवर्चसा।प्रगृहीतेन वै शत्रुं वज्रिणं वा न कल्पये।।2.23.32।।
मला कोणाशीही वैर नको; पण विजेसारख्या प्रभेने झळकणारी तीक्ष्णधार तलवार मी धारण केली की, तो शत्रू—वज्रधारी इंद्र असला तरी—मी सोडत नाही.
Verse 33
खड्गनिष्पेषनिष्पिष्टैर्गहना दुश्चरा च मे।हस्त्यश्वनरहस्तोरुशिरोभिर्भविता मही।।।।
माझ्यामुळे खड्गाने चिरडले व छिन्नभिन्न झालेले हत्तींचे सोंड, घोडे आणि वीरांचे हात, मांड्या व शिरे यांनी ही पृथ्वी दाट व दुर्गम होईल।
Verse 34
खड्गधाराहता मेऽद्य दीप्यमाना इवाद्रयः।पतिष्यन्ति द्विपा भूमौ मेघा इव सविद्युतः।।।।
आज माझ्या खड्गधारेने घायाळ झालेले हत्ती भूमीवर कोसळतील—जणू ज्वलंत पर्वत, जणू विजांनी उजळलेले मेघच धरणीवर आदळावेत।
Verse 35
बद्धगोधाङ्गुलित्राणे प्रगृहीतशरासने।कथं पुरुषमानी स्यात्पुरुषाणां मयि स्थिते।।।।
मी गोधा-भुजरक्षक व अङ्गुलित्राण बांधून, धनुष्य हातात घेऊन पुरुषांमध्ये उभा असताना, पुरुषांमध्ये कोण पुरुषार्थाचा गर्व कसा करील?
Verse 36
बहुभिश्चैकमत्यस्यन्नेकेन च बहून्जनान्।विनियोक्ष्याम्यहं बाणान्नृवाजिगजमर्मसु।।।।
अनेक बाणांनी एकाला भेदून आणि एका बाणाने अनेकांना घायाळ करून, मी मनुष्य, घोडे व हत्ती यांच्या मर्मस्थानी बाणांचा विनियोग करीन।
Verse 37
अद्य मेऽस्त्रप्रभावस्य प्रभावः प्रभविष्यति।राज्ञश्चाप्रभुतां कर्तुं प्रभुत्वं तव च प्रभोः।।।।
हे प्रभो, आज माझ्या अस्त्रसामर्थ्याचा प्रभाव प्रकट होईल—राजाची प्रभुता काढून घेऊन, तुमचे प्रभुत्व स्थापन करण्यास समर्थ।
Verse 38
अद्य चन्दनसारस्य केयूरामोक्षणस्य च।वसूनां च विमोक्षस्य सुहृदां पालनस्य च।।।।अनुरूपाविमौ बाहू राम कर्म करिष्यतः।अभिषेचनविघ्नस्य कर्तृ़णां ते निवारणे।।।।
आज हे राम, चंदनलेपन, केयूर धारण, धनदान आणि सुहृदांचे रक्षण यांस योग्य अशा या भुजा आपले उचित कर्म करतील; तुझ्या अभिषेकास विघ्न करणाऱ्यांना त्या आवरतील।
Verse 39
अद्य चन्दनसारस्य केयूरामोक्षणस्य च।वसूनां च विमोक्षस्य सुहृदां पालनस्य च।।2.23.38।।अनुरूपाविमौ बाहू राम कर्म करिष्यतः।अभिषेचनविघ्नस्य कर्तृ़णां ते निवारणे।।2.23.39।।
आज हे राम, चंदनलेपन, केयूर धारण, धनदान व सुहृदांचे रक्षण यांसाठीच योग्य अशा या भुजा आपले यथोचित कार्य करतील; तुझ्या अभिषेकात अडथळे आणणाऱ्यांना त्या रोखतील।
Verse 40
ब्रवीहि कोऽद्यैव मया वियुज्यताम्तवा सुहृत्प्राणयशस्सुहृज्जनैः।यथा तवेयं वसुधा वशे भवेत्तथैव मां शाधि तवास्मि किङ्करः।।।।
सांग—आजच तुझा कोण शत्रू आहे ज्याला मी प्राण, कीर्ती आणि सुहृद-जनांपासून वियुक्त करू? ही पृथ्वी तुझ्या वशात येईल असे मला आज्ञा कर; मी तुझा किङ्कर आहे।
Verse 41
विमृज्य बाष्पं परिसान्त्व्यचासकृत्स लक्ष्मणं राघववंशवर्धनः।उवाच पित्र्ये वचने व्यवस्थितंनिबोध मामेष हि सौम्य सत्पथः।।।।
रघुवंशवर्धक रामाने वारंवार अश्रू पुसून आणि लक्ष्मणाला पुन्हा पुन्हा धीर देऊन म्हटले—“सौम्य, माझे म्हणणे समज. मी पित्याच्या वचनात दृढ आहे; हाच सत्पथ आहे.”
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Rama should resist an unjust political outcome (the blocked coronation and exile) through forceful action, or uphold filial duty by accepting Dasharatha’s command influenced by Kaikeyi.
The chapter stages a debate between determinism and agency, but resolves ethically in favor of disciplined dharma: Rama treats fidelity to a rightful vow as a higher good than immediate political correction, while Lakshmana embodies the counter-impulse of protective activism.
The setting is implicitly Ayodhya’s royal-political sphere, with cultural markers of kingship and warfare—coronation rites (abhiṣeka), martial equipment (bow, sword, arrows, protective gear), and cosmological references (lokapālas, three worlds) used to scale the argument.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.