Sarga 116

Verse 1

प्रतिप्रयाते भरते वसन्रामस्तपोवने।लक्षयामास सोद्वेगमथौत्सुक्यं तपस्विनाम्।।2.116.1।।

भरत परत गेल्यावर तपोवनात वसणाऱ्या रामाने तपस्व्यांमध्ये अस्वस्थता व उतावळेपणा पाहिला।

Verse 2

ये तत्र चित्रकूटस्य पुरस्तात्तापसाश्रमे।राममाश्रित्य निरतास्तानलक्षयदुत्सुकान्।।2.116.2।।

तेथे चित्रकूटाच्या समोर असलेल्या तपस्वी आश्रमात, रामाच्या आश्रयाने राहणारे ते मुनी रामाने पाहिले; ते आता उत्सुकतेने व्याकुळ झाले होते।

Verse 3

नयनैर्ब्रुकुटीभिश्च रामं निर्दिश्य शङ्किताः।अन्योन्यमुपजल्पन्त श्शनैश्चक्रुर्मिथः कथाः।।2.116.3।।

तपस्वी रामांकडे संशयाने पाहून व भुवया आठवून, हळूहळू एकमेकांशी कुजबुज करू लागले आणि परस्परांत गुप्त कथा करू लागले।

Verse 4

तेषामौत्सुक्यमालक्ष्य रामस्त्वात्मनि शङ्कितः।कृताञ्जलिरुवाचेदमृषिं कुलपतिं ततः।।2.116.4।।

त्यांची उत्कंठा व व्याकुळता पाहून रामाच्या मनात शंका उत्पन्न झाली. मग त्यांनी हात जोडून आश्रमाधिपती कुलपती ऋषींना असे म्हटले।

Verse 5

न कच्चिद्भगवन्किञ्चित्पूर्ववृत्तमिदं मयि।दृश्यते विकृतं येन विक्रियन्ते तपस्विनः।।2.116.5।।

भगवन्, माझ्या पूर्वीच्या आचरणात काही विकृती किंवा बदल दिसतो काय, ज्यामुळे हे तपस्वी विचलित झाले आहेत?

Verse 6

प्रमादाच्चरितं कच्चित्किञ्चिन्नावरजस्य मे।लक्ष्मणस्यर्षिभिदृष्टं नानुरूपमिवात्मनः।।2.116.6।।

किंवा माझ्या धाकट्या भावाने लक्ष्मणाने प्रमादाने काही असे केले काय, जे ऋषींना त्याच्या योग्यतेस न शोभणारे वाटले?

Verse 7

कच्चिच्छुश्रूषमाणा व श्शुश्रूषणपरा मयि।प्रमदाऽभ्युचितां वृत्तिं सीता युक्तं न वर्तते।।2.116.7।।

सीता—जी माझी सेवा करणारी व तुमच्या सेवेतही तत्पर आहे—ती स्त्रीस योग्य मानलेले आचरण यथायोग्य रीतीने पाळत नाही काय?

Verse 8

अथर्षिर्जरया वृद्धस्तपसा च जरां गतः।वेपमान इवोवाच रामं भूतदयापरम्।।2.116.8।।

तेव्हा तो तपस्वी, जरा-वृद्ध व तपश्चर्येने क्षीण झालेला, जणू थरथरत, सर्वभूतदयापरायण श्रीरामांना म्हणाला।

Verse 9

कुतः कल्याणसत्त्वायाः कल्याणाभिरतेस्तथा।चलनं तात वैदेह्यास्तपस्विषु विशेषतः।।2.116.9।।

तात! जिनचे सत्त्व कल्याणमय आहे व ज्या सदैव शुभात रमतात, त्या वैदेहीकडून—विशेषतः तपस्वींविषयी—कसा काय आचारभंग होईल?

Verse 10

त्वन्निमित्तमिदं तावत्तापसान्प्रतिवर्तते।रक्षोभ्यस्तेन संविग्नाः कथयन्ति मिथः कथाः।।2.116.10।।

हे सर्व तुझ्यामुळेच तपस्व्यांमध्ये उद्भवले आहे; राक्षसांमुळे ते भयभीत होऊन परस्परांशी पुढील गोष्टींची चर्चा करीत आहेत।

Verse 11

रावणावरजः कश्चित् खरो नामेह राक्षसः।उत्पाट्य तापसान्सर्वाञ्जनस्थाननिकेतनान्।।2.116.11।।धृष्टश्च जितकाशी च नृशंसः पुरुषादकः।अवलिप्तश्च पापश्च त्वां च तात न मृष्यते।।2.116.12।।

इथे रावणाचा धाकटा भाऊ ‘खर’ नावाचा एक राक्षस आहे; त्याने जनस्थानात राहणाऱ्या सर्व तपस्व्यांना उखडून हाकलून दिले आहे।

Verse 12

रावणावरजः कश्चित् खरो नामेह राक्षसः।उत्पाट्य तापसान्सर्वाञ्जनस्थाननिकेतनान्।।2.116.11।।धृष्टश्च जितकाशी च नृशंसः पुरुषादकः।अवलिप्तश्च पापश्च त्वां च तात न मृष्यते।।2.116.12।।

तो धृष्ट आहे, जणू काशी जिंकून आला आहे; नृशंस, नरभक्षक, गर्विष्ठ व पापी आहे—आणि हे तात, तो तुलाही सहन करीत नाही।

Verse 13

त्वं यदाप्रभृति ह्यस्मिन्नाश्रमे तात वर्तसे।तदाप्रभृति रक्षांसि विप्रकुर्वन्ति तापसान्।।2.116.13।।

हे तात, तू जेव्हापासून या आश्रमात राहू लागलास, तेव्हापासून राक्षस तपस्व्यांना उपद्रव देऊ लागले आहेत।

Verse 14

दर्शयन्ति हि बीभत्सैः क्रूरैर्भीषणकैरपि।नानारूपैर्विरूपैश्च रूपैर्विकृतदर्शनैः।।2.116.14।।

ते अनेक रूपांनी प्रकट होतात—बीभत्स, क्रूर, भयानक, विकृत व विद्रूप—ज्यांचे दर्शनच घृणास्पद आहे।

Verse 15

अप्रशस्तैशुचिभिस्सम्प्रयोज्य च तापसान्।प्रतिध्नन्त्यपरान्क्षिप्रमनार्याः पुरतः स्थिताः।।2.116.15।।

समोर उभे राहून ते अनार्य तपस्व्यांवर निषिद्ध व अशुचि उपायांचा प्रयोग करतात, आणि मग लवकरच इतरांनाही घाव घालून पाडतात।

Verse 16

तेषु तेष्वाश्रमस्थानेष्वबुद्धमवलीय च।रमन्ते तापसां स्तत्र नाशयन्तोऽल्पचेतसः।।2.116.16।।

ते अल्पबुद्धी लोक निरनिराळ्या आश्रमस्थानी अदृश्य होऊन लपतात, आणि तेथे तपस्व्यांचा नाश करण्यातच रमून जातात।

Verse 17

अपक्षिपन्ति स्रुग्भाण्डानग्नीस्निञ्चन्ति वारिणा।कलशांश्च प्रमध्नन्ति हवने समुपस्थिते।।2.116.17।।

हवन सुरू होण्याच्या वेळेस ते दुष्ट स्रुव‑भांडी दूर फेकतात, पवित्र अग्नीवर पाणी शिंपडून तो विझवितात आणि कलशही फोडून टाकतात।

Verse 18

तैर्दुरात्मभिरामृष्टानाश्रमान्प्रजिहासवः।गमनायान्यदेशस्य चोदयन्त्यृषयोऽद्य माम्।।2.116.18।।

त्या दुरात्म्यांनी कलुषित केलेले आश्रम सोडण्याची इच्छा बाळगून ऋषी आज मला दुसऱ्या प्रदेशाकडे जाण्यास प्रवृत्त करीत आहेत।

Verse 19

तत्पुरा राम शारीरामुपहिंसां तपस्विषु।दर्शयन्ति हि दुष्टास्ते त्यक्ष्याम इममाश्रमम्।।2.116.19।।

हे राम, ते दुष्ट आरंभीपासूनच तपस्वींवर शारीरिक हिंसा करतात; म्हणून आम्ही हा आश्रम सोडण्याचा निश्चय केला आहे।

Verse 20

बहुमूलफलं चित्रमविदूरादितो वनम्।पुराणाश्रममेवाहं श्रयिष्ये सगणः पुनः।।2.116.20।।

इथून फार दूर नाही, मुळे‑फळांनी समृद्ध असे रम्य वन आहे; मी माझ्या सहकाऱ्यांसह पुन्हा त्या प्राचीन आश्रमाचाच आश्रय घेईन।

Verse 21

खरस्त्वय्यपि चायुक्तं पुरा तात प्रवर्तते।सहास्माभिरितो गच्छ यदि बुद्धिः प्रवर्तते।।2.116.21।।

तात, खर पूर्वीप्रमाणे आजही तुझ्याशीही अयोग्य वर्तन करीत आहे। तुझ्या बुद्धीस योग्य वाटत असेल तर आमच्यासह येथून निघून चल।

Verse 22

सकलत्रस्य सन्देहो नित्यं यत्तस्य राघव।समर्थस्यापि हि सतो वासो दुःखमिहाद्य ते।।2.116.22।।

हे राघव, पत्नीसमवेत येथे राहणाऱ्यास नित्य संशय व भीती असते। तू समर्थ असलास तरी आज येथे वास करणे दुःख व संकटयुक्त आहे.

Verse 23

इत्युक्तवन्तं स्तंराम राजपुत्रस्तपस्विनम्।न शशाकोत्तरैर्वाक्यैरवरोद्धुं समुत्सुकम्।।2.116.23।।

असे बोलून तो तपस्वी निघण्यास उत्सुक झाला; आणि राजपुत्र रामही उत्तरवचनांनी त्याला थांबवू शकला नाही.

Verse 24

अभिनन्द्य समापृच्छ्य समाधाय च राघवम्।स जगामाश्रमं त्यक्त्वा कुलैः कुलपतिस्सह।।2.116.24।।

राघवाचे अभिनंदन करून, निरोप घेऊन व सर्व व्यवस्था ठरवून, तो कुलपती आपल्या समुदायासह आश्रम सोडून निघून गेला.

Verse 25

रामः संसाद्य ऋषिगणमनुगमनाद्देशात्तस्मात्कुलपतिमभिवाद्य ऋषिम्।सम्यक्प्रीतैस्तैरनुमत उपदिष्टार्थः पुण्यं वासाय स्वनिलयमुपसम्पेदे।।2.116.25।।

राम काही अंतरापर्यंत ऋषिगणांसह गेला; नंतर निरोप घेऊन त्या ऋषींच्या कुलपतीला प्रणाम केला। प्रसन्न मुनिंची संमती मिळवून व त्यांच्या उपदेशाचा अर्थ सम्यक् जाणून, तो वासासाठी आपल्या पवित्र निवासस्थानी परत आला.

Verse 26

आश्रममृषिविरहितं प्रभुः क्षणमपिन जहौ स राघवः।राघवं हि सततमनुगता स्तापसाश्चार्षचरित धृतगुणाः।।2.116.26।।

ऋषिविरहित झालेला तो आश्रम प्रभु राघवांनी क्षणभरही सोडला नाही; आणि ऋषिपरंपरेच्या आचारात स्थित, गुणधारी तपस्वी सतत राघवांच्या मागोमाग राहिले।