Sarga 79
भरतस्य राज्यत्यागः तथा रामानयनप्रतिज्ञा (Bharata Rejects Kingship and Vows to Bring Rama Back)
अयोध्याकाण्ड
चौदाव्या दिवशी पहाटे राज्याभिषेक करणारे राजनिर्णायक एकत्र येऊन भरताला तात्काळ राज्य स्वीकारण्याची विनंती करतात. दशरथांच्या निधनानंतर राज्य निराधार राहणे धोकादायक आहे आणि अभिषेकाची सर्व सामग्री सिद्ध आहे, असे ते सांगतात. परंतु भरत दृढव्रती राहून अभिषेकद्रव्यांची प्रदक्षिणा करतो आणि कुलधर्माप्रमाणे प्रस्ताव नाकारतो—राज्याचा हक्क ज्येष्ठ रामाचाच आहे. भरत भूमिका उलटविण्याचा प्रस्ताव मांडतो—मी चौदा वर्षे वनवास भोगीन आणि रामाला अयोध्येत राजा म्हणून प्रतिष्ठित करा. मग तो व्यवहार्य तयारीचे आदेश देतो: चतुरंगिणी सेना जमवा, अभिषेकाची साधने पुढे घेऊन चला, कारागिरांनी रस्ते समतल व सरळ करावेत, आणि दुर्गम भूमी ओळखण्यात कुशल रक्षकांसह मार्गाची तपासणी करावी. सभा व प्रजा भरताची धर्मनिष्ठा ऐकून मंगलघोष करतात; योग्य वारसाला राज्य देण्याच्या त्याच्या संकल्पासाठी ‘भरतावर लक्ष्मी स्थिर राहो’ असा आशीर्वाद देतात. आनंदाश्रू सर्वत्र दिसतात; या सर्गात वैध अधिकार, अभिषेकाची तत्परता आणि राज्यकारभाराचे कौशल्य एकत्र येऊन हेच सांगतात की सत्ता संधीने नव्हे, त्याग व धर्मनिष्ठेने प्रमाणित होते।
Shlokas
Verse 1
ततः प्रभातसमये दिवसेऽथ चतुर्दशे।समेत्य राजकर्तारो भरतं वाक्यमब्रुवन्।।2.79.1।।
त्यानंतर चौदाव्या दिवशी प्रभातसमयी राजाभिषेक करणारे सर्व अधिकारी एकत्र येऊन भरतास हे वचन बोलले।
Verse 2
गतो दशरथस्स्वर्गं यो नो गुरुतरो गुरुः।रामं प्रव्राज्य वै ज्येष्ठं लक्ष्मणं च महाबलम्।।2.79.2।।
आमचे परम पूज्य गुरु-स्वरूप दशरथ स्वर्गास गेले; ज्येष्ठ पुत्र श्रीरामास वनवासास पाठवून महाबली लक्ष्मणालाही सोबत पाठविले।
Verse 3
त्वमद्य भव नो राजा राजपुत्र महायशः।सङ्गत्या नापराध्नोति राज्यमेतदनायकम्।।2.79.3।।
हे महायशस्वी राजपुत्रा! आज तू आमचा राजा हो; नायकाविना असलेले हे राज्य अद्याप कुसंगतीने बिघडलेले नाही।
Verse 4
अभिषेचनिकं सर्वमिदमादाय राघव।प्रतीक्षते त्वां स्वजनश्श्रेणयश्च नृपात्मज।।2.79.4।।
हे राघवा, हे नृपात्मजा! अभिषेकाची सर्व सामग्री घेऊन तुझे स्वजन आणि श्रेणीही तुझी वाट पाहत आहेत।
Verse 5
राज्यं गृहाण भरत पितृपैतामहं ध्रुवम्।अभिषेचय चात्मानं पाहि चास्मान्नरर्षभ।।2.79.5।।
हे भरता! पितृ-पैतामह हे अढळ राज्य स्वीकार; हे नरश्रेष्ठा! स्वतःचा अभिषेक करून आम्हांला रक्षण कर।
Verse 6
अभिषेचनिकं भाण्डं कृत्वा सर्वं प्रदक्षिणम्।भरतस्तं जनं सर्वं प्रत्युवाच धृतव्रतः।।2.79.6।।
धृतव्रत भरताने अभिषेक-सामग्रीची सर्व भांडी प्रदक्षिणा करून मग त्या सर्व जनांना प्रत्युत्तर दिले।
Verse 7
ज्येष्ठस्य राजता नित्यमुचिता हि कुलस्य नः।नैवं भवन्तो मां वक्तुमर्हन्ति कुशला जनाः।।2.79.7।।
आमच्या कुलपरंपरेत राज्य नेहमी ज्येष्ठालाच योग्य असते; तुम्हांसारख्या कुशल जनांनी मला अशा रीतीने बोलणे उचित नाही।
Verse 8
रामः पूर्वो हि नो भ्राता भविष्यति महीपतिः।अहं त्वरण्ये वत्स्यामि वर्षाणि नव पञ्च च।।2.79.8।।
आपला ज्येष्ठ भ्राता श्रीराम निश्चयच राजा होईल. आणि मी तर अरण्यात चौदा वर्षे वास करीन.
Verse 9
युज्यतां महती सेना चतुरङ्गमहाबला।आनयिष्याम्यहं ज्येष्ठं भ्रातरं राघवं वनात्।।2.79.9।।
महाबली चतुरंगिणी विशाल सेना सज्ज करावी. मी माझ्या ज्येष्ठ भ्राता राघवाला वनातून परत आणीन.
Verse 10
अभिषेचनिकं चैव सर्वमेतदुपस्कृतम्।पुरस्कृत्य गमिष्यामि रामहेतोर्वनं प्रति।।2.79.10।।
अभिषेकाची सर्व सामग्री सिद्ध करून पुढे ठेवून, रामाच्या हेतुने मी वनाकडे जाईन।
Verse 11
तत्रैवं तं नरव्याघ्रमभिषिच्य पुरस्कृतम्।आनेष्यामि तु वै रामं हव्यवाहमिवाध्वरात्।।2.79.11।
तेथे त्या नरव्याघ्र रामाचा अभिषेक करून त्यांना अग्रस्थानी ठेवून, यज्ञातून प्रकट झालेल्या अग्नीसारखा मी रामाला निश्चयाने परत आणीन।
Verse 12
न सकामां करिष्यामि स्वामिमां मातृगन्धिनीम्।वने वत्स्याम्यहं दुर्गे रामो राजा भविष्यति।।2.79.12।।
जी केवळ ‘माता’ या नावाची गंध धारण करणारी माझी स्वामिनी आहे, तिची इच्छा मी पूर्ण करणार नाही। मी दुर्गम वनात राहीन; रामच राजा होतील।
Verse 13
क्रियतां शिल्पिभिः पन्था स्समानि विषमाणि च।रक्षिणश्चानुसम्यान्तु पथि दुर्गविचारकाः।।2.79.13।।
शिल्पींनी मार्ग तयार करावा—विषम भाग समतल करावा—आणि दुर्गम प्रदेश तपासण्यात निपुण रक्षक मार्गावर सोबत चालोत।
Verse 14
एवं सम्भाषमाणं तं रामहेतोर्नृपात्मजम्।प्रत्युवाच जनस्सर्व श्श्रीमद्वाक्यमनुत्तमम्।।2.79.14।।
रामाच्या हितासाठी असे बोलणाऱ्या त्या राजपुत्राला सर्व जनांनी श्रीमंत व अनुपम अशा उत्तम वचनांनी प्रत्युत्तर दिले।
Verse 15
एवं ते भाषमाणस्य पद्मा श्रीरुपतिष्ठतात्।यस्त्वं ज्येष्ठे नृपसुते पृथिवीं दातुमिच्छसि।।2.79.15।।
तू असे बोलतोस म्हणून पद्मा श्री (लक्ष्मी) तुझ्यावर प्रसन्न राहो; कारण तू राजाच्या ज्येष्ठ पुत्राला ही पृथ्वी (राज्य) देऊ इच्छितोस।
Verse 16
अनुत्तमं तद्वचनं नृपात्मजप्रभाषितं संश्रवणे निशम्य च।प्रहर्षजास्तं प्रति बाष्पबिन्दवो निपेतुरार्यानननेत्रसम्भवाः।।2.79.16।।
राजपुत्राने उच्चारलेले ते अनुपम वचन कानावर पडताच, आर्य जनांच्या नेत्रांतून हर्षोद्भव अश्रुबिंदू त्याच्याकडे झरू लागले।
Verse 17
ऊचुस्ते वचनमिदं निशम्य हृष्टा स्सामात्या स्सपरिषदो वियातशोकाः।पन्थानं नरवर भक्तिमान् जनश्च व्यादिष्टस्तव वचनाच्च शिल्पिवर्गः।।2.79.17।
तुझे वचन ऐकून शोकमुक्त मंत्री व परिषदेसह सर्वजण हर्षित होऊन म्हणाले— “हे नरश्रेष्ठ! तुझ्या आज्ञेने भक्तिमान् जन आणि शिल्पीवर्ग यांना मार्ग तयार करण्यासाठी नेमले आहे।”
Frequently Asked Questions
Bharata faces a legitimacy dilemma: accept a politically expedient coronation in a leaderless kingdom or uphold dynastic and moral law by insisting that the eldest, Rama, alone deserves kingship. He chooses refusal and commits to restoring Rama.
Authority is not merely positional but dharmic: Bharata’s renunciation, fidelity to tradition, and prioritization of rightful order show that moral restraint can be a higher form of sovereignty than immediate power.
The sarga emphasizes the forest as the exile-space to be traversed, and the cultural-ritual landmarks of kingship—abhiṣeka materials, processional precedence, and the sacrificial-fire simile (havyavāha from adhvara)—to frame Rama’s return as both political and sacred restoration.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.