Sarga 102

Verse 1

तां श्रुत्वा करुणां वाचं पितुर्मरणसंहिताम् ।राघवो भरते नोक्तां बभूव गतचेतनः ॥१॥

भरताने उच्चारलेली—पित्याच्या मरणाशी निगडित—ती करुण वाणी ऐकून राघव (राम) शुद्ध हरपून बसला।

Verses 2-3

तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणा ।वाग्वज्रंभरते नोक्त ममनोज्ञं परन्तपः ॥२॥प्रगृह्य रामो बाहू वैपुष्पिताग्रो यथा द्रुमः ।वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह ॥३॥

भरताने उच्चारलेले वाग्बज्र जणू देवशत्रूंवर रणांगणी सोडलेला इंद्रवज्र; त्याने रामाचे हृदय विदीर्ण केले. परंतप राघवाने भुजा पसरल्या आणि वनात परशूने तोडलेल्या फुलांनी बहरलेल्या शेंड्याच्या वृक्षाप्रमाणे तो भूमीवर कोसळला।

Verses 4-5

तथा हि पतितं रामं जगत्यां जगतीपतिम् ।कूलघातपरिश्रान्तं प्रसुप्तमिव कुञ्जरम् ॥४॥भ्रातरस्ते महेष्वासं सर्वतश्शोककर्शितम् ।रुदन्तस्सह वैदेह्या सिषिचुस्सलिलेन वै ॥५॥

ते भाऊ, सीतेसह शोक करीत, पृथ्वीवर पडलेल्या रामावर, जो महाधनुर्धर आणि पृथ्वीचा स्वामी होता आणि जो शोकाने ग्रासलेला, नदीच्या काठावर थकून पडलेल्या हत्तीप्रमाणे पडला होता, त्यांनी पाणी शिंपडले.

Verse 6

स तु संज्ञां पुनर्लब्ध्वा नेत्राभ्यामस्रमुत्सृजन् ।उपाक्रामत काकुत्स्थ कृपणं बहु भाषितुम् ॥६॥

परंतु काकुत्स्थ (राम) पुन्हा शुद्धीवर येताच, डोळ्यांतून अश्रू ढाळीत करुणपणे पुष्कळ बोलू लागला॥

Verse 7

स रामस्स्वर्गतं श्रुत्वा पितरं पृथिवीपतिम् ।उवाच भरतं वाक्यं धर्मात्मा धर्मसंहितम् ॥७॥

पृथ्वीपती पित्याच्या स्वर्गगमनाची वार्ता ऐकून धर्मात्मा रामाने भरतास धर्मास अनुरूप असे वचन सांगितले॥

Verse 8

किं करिष्याम्ययोध्यायां ताते दिष्टां गतिं गते ।कस्तां राजवराध्दीनामयोध्यां पालयिष्यति ॥८॥

हे तात! तुम्ही विधिनियत गतीस गेल्यावर मी अयोध्येत काय करू? राजश्रेष्ठाविना पडलेल्या त्या अयोध्येचे रक्षण आता कोण करील?

Verse 9

किं नु तस्य मया कार्यं दुर्जातेन महात्मनः ।यो मृतो मम शोकेन मया चापि न संस्कृतः ॥९॥

त्या महात्म्यासाठी माझ्यासारख्या दुर्दैवीचा काय उपयोग? जो माझ्या शोकामुळेच मरण पावला, आणि ज्याचा यथाविधी अंत्येष्टि-संस्कारही माझ्याकडून झाला नाही।

Verse 10

अहो भरत सिद्धार्थो येन राजा त्वयाऽनघ ।शत्रुघ्नेन च सर्वेषु प्रेतकृत्येषु सत्कृतः ॥१०॥

अहो अनघ भरता! तू कृतार्थ आहेस; कारण तू व शत्रुघ्न यांनी सर्व प्रेतकर्मांत राजाचा विधिपूर्वक यथोचित सत्कार केला आहे।

Verse 11

निष्प्रधानामनेकाग्रां नरेन्द्रेण विनाकृताम् ।निवृत्तवनवासोऽपि नायोध्यां गन्तु मुत्सहे ॥११॥

राजाविना पडलेली, प्रधानरहित व अनेक चिंतांनी व्याकुळ झालेली ती अयोध्या—वनवास संपला तरी—तेथे जाण्याचे धैर्य मला होत नाही।

Verse 12

समाप्तवनवासं मामयोध्यायां परन्तप ।कोऽनु शासिष्यति पुनस्ताते लोकान्तरं गते ॥१२॥

हे परंतपा! माझा वनवास समाप्त झाल्यावर, पिता परलोकास गेल्यावर, अयोध्येत मला पुन्हा कोण मार्गदर्शन करील?

Verse 13

पुरा प्रेक्ष्य सुवृत्तं मां पिता यान्याह सान्त्वयन् ।वाक्यानि तानि श्रोष्यामि कुतश्श्रोत्रसुखान्यहम् ॥१३॥

पूर्वी माझे सुचरित्र पाहून पिता मला धीर देणारी जी वचने बोलत, ती कर्णसुखद वचने आता मी पुन्हा कोणाकडून ऐकू?

Verse 14

एवमुक्त्वा स भरतं भार्यामभ्येत्य राघवः ।उवाच शोकसन्तप्तः पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ॥१४॥

भरताला असे सांगून, शोकाने संतप्त राघव पूर्णचंद्रासारख्या मुखाची आपल्या पत्नीपाशी गेले आणि तिला म्हणाले।

Verse 15

सीते मृतस्ते श्वशुरः पित्रा हीनोऽसि लक्ष्मण ।भरतो दुःखमाचष्टे स्वर्गतं पृथिवीपतिम् ॥१५॥

सीते, तुझा श्वशुर महाराज दिवंगत झाला. लक्ष्मणा, तू पितृविहीन झालास. भरत दुःखद वार्ता सांगत आहे—पृथ्वीपति स्वर्गास गेला आहे॥

Verse 16

ततो बहुगुणं तेषां बाष्पं नेत्रेष्वजायत ।तथा ब्रुवति काकुत्स्थे कुमाराणां यशस्विनाम् ॥१६॥

काकुत्स्थ असे बोलताच त्या यशस्वी कुमारांच्या डोळ्यांतून विपुल अश्रू दाटून आले॥

Verse 17

ततस्ते भ्रातर स्रव्रॆ भृशमाश्वास्य दुःखितम् ।अब्रुवन् जगतीभर्तुः क्रियतामुदकं पितुः ॥१७॥

मग सर्व भावांनी राघवाला धीर देऊन ते म्हणाले—‘जगतीचे पालनकर्ते आपल्या पित्याकरिता उदक-तर्पण करावे.’॥

Verse 18

सा सीता स्वर्गतं श्रुत्वा श्वशुरं तं महानृपम् ।नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्या शशाकेक्षितुं प्रियम् ॥१८॥

श्वशुर त्या महान् राजाचा स्वर्गवास झाला हे ऐकून सीतेच्या डोळ्यांत अश्रू भरले; ती आपल्या प्रिय (पती) कडे पाहू शकली नाही॥

Verse 19

सान्त्वयित्वा तु तां रामो रुदन्तीं जनकात्मजाम् ।उवाच लक्ष्मणं तत्र दुःखितो दुःखितं वचः ॥१९॥

रडणाऱ्या जनकनंदिनी सीतेला रामाने धीर दिला; आणि स्वतःही शोकाकुल होऊन तेथे लक्ष्मणाला दुःखित वचन बोलला॥

Verse 20

आनयेङ्गुदिपिण्याकं चीरमाहर चोत्तरम् ।जलक्रियार्थं तातस्य गमिष्यामि महात्मनः ॥२०॥

इंगुदीफळाचा सुकलेला पिण्याक (खळी) आण आणि वर पांघरायला चीराचे वस्त्रही आण. मी माझ्या महात्मा पित्याच्या जलक्रियेस (तर्पणास) जाणार आहे।

Verse 21

सीता पुरस्ताद्व्रजतु त्वमेनामभितो व्रज ।अहं पश्चाद्गमिष्यामि गतिर्ह्येषा सुदारुणा ॥२१॥

सीता पुढे जाऊ दे; तू तिच्या दोन्ही बाजूंनी जवळून चाल. मी मागून येईन—ही शोकयात्रा अत्यंत दारुण आहे।

Verses 22-23

ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामतिः ।मृदुर्दान्तश्च कान्तश्च रामे च दृढभक्तिमान् ॥२२॥सुमन्त्र स्तैर्नृपसुतैस्सार्धमाश्वस्य राघवम् ।अवातारयदालम्ब्य नदीं मन्दाकिनीं शिवाम् ॥२३॥

त्यानंतर, त्यांचा नित्य अनुयायी सुमंत्र, जो आध्यात्मिक ज्ञानात पारंगत, महान बुद्धीचा, कोमल स्वभावाचा, स्वयंसिद्ध, शांत मनाचा आणि रामावर दृढ भक्ती असलेला, त्याने रामाला सांत्वन दिले. राजकुमारांचे हात धरून, सुमंत्राने त्यांना पवित्र मंदाकिनी नदीत स्नानासाठी उतरण्यास मदत केली.

Verses 24-25

ते सुतीर्थां ततः कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विनः ।नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम् ॥२४॥शीघ्रस्रोतसमासाद्य तीर्थं शिवमकर्दमम् ।सिषिचु स्तूदकं राज्ञे तत एतद् भवत्विति ॥२५॥

ते यशस्वी भाऊ मोठ्या कष्टाने वेगवान प्रवाह असलेल्या आणि नेहमी फुलणाऱ्या वनांनी सुशोभित, रमणीय मंदाकिनी नदीजवळ आले. त्यांनी एका पवित्र आणि चिखलरहित स्थानी उतरून, 'हे पिता, हे अर्पण तुमचे अवश्य व्हावे' असे म्हणत पाण्याचे तर्पण केले.

Verse 26

प्रगृह्य च महीपालो जलपूरितमञ्जलिम् ।दिशं याम्यामभिमुखो रुदन्वचनमब्रवीत् ॥२६॥

मग भूमिपाल रामाने जलाने भरलेली अंजली धरून, यमदिशा असलेल्या दक्षिणेकडे तोंड करून, रडत रडत वचन उच्चारले।

Verse 27

एतत्ते राजशार्दूल विमलं तोयमक्षयम् ।पितृलोकगत स्याद्य मद्दत्तमुपतिष्ठतु ॥२७॥

“राजशार्दूल! तुम्ही पितृलोकास गेले आहात; आज मी अर्पिलेले हे निर्मळ, अक्षय जल-तर्पण तुम्हांपर्यंत पोहोचो।”

Verse 28

ततो मन्दाकिनीतीरात्प्रत्युत्तीर्य स राघवः ।पितुश्चकार तेजस्वी निर्वापं भ्रातृभि सह ॥२८॥

त्यानंतर तेजस्वी राघव मन्दाकिनीच्या तीरावरून वर चढून, भावांसह पित्याचा निर्वाप (श्राद्धकर्म) केला।

Verse 29

ऐङ्गुदं बदरीमिश्रं पिण्याकं दर्भसंस्तरे ।न्यस्य रामस्सदुःखार्तो रुदन्वचनमब्रवीत् ॥२९॥

दर्भाच्या आसनावर ऐङ्गुदीच्या गरात बदरी मिसळून केलेला पिण्याक ठेवून, शोकाने व्याकुळ श्रीराम अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी रडत रडत वचन बोलला।

Verse 30

इदं भुङ्क्ष्वमहाराज प्रीतो यदशना वयम् ।यदन्नः पुरुषो भवति तदन्ना स्तस्य देवताः ॥३०॥

हे महाराज, प्रसन्न होऊन आम्ही जे अन्न खातो तेच अन्न आपणही ग्रहण करा; कारण मनुष्य ज्या अन्नाने पोसला जातो, त्याच्या देवताही त्याच अन्नाने तृप्त होतात.

Verse 31

तत स्तेनैव मार्गेण प्रत्युत्तीर्य सरित्तटात् ।आरुरोह नरव्याघ्रो रम्यसानुं महीधरम् ॥३१॥

मग त्याच मार्गाने नदीकाठावरून वर चढून, नरव्याघ्र श्रीराम रम्य उतार असलेल्या पर्वतावर आरोहण करू लागला।

Verse 32

ततः पर्णकुटीद्वारमासाद्य जगतीपतिः ।परिजग्राह बाहुभ्यामुभौ भरतलक्ष्मणौ ॥३२॥

त्यानंतर जगतीपति श्रीराम पर्णकुटीच्या दाराशी येऊन, भरत व लक्ष्मण या दोघांना आपल्या बाहूंनी घट्ट आलिंगन दिले।

Verse 33

तेषां तु रुदतां शब्दात् प्रतिशब्दोऽभवद् गिरौ ।भ्रातॄणां सह वैदेह्या सिंहानां नर्दतामिव ॥३३॥

वैदेहीसह त्या भावंडांच्या रडण्याच्या आवाजाने पर्वतावर प्रतिध्वनी उमटला—जणू सिंह गर्जत आहेत तसा।

Verse 34

महाबलानां रुदतां कुर्वतामुदकं पितुः ।विज्ञाय तुमुलं शब्दं त्रस्ता भरत सैनिकाः ॥३४॥

पित्याच्या तर्पणासाठी उदक अर्पण करीत रडणाऱ्या त्या महाबली पुरुषांचा तुमुल शब्द ऐकून भरताची सेना भयभीत झाली।

Verse 35

अब्रुवंश्चापि रामेण भरत संगतो ध्रुवम् ।तेषामेव महान् श‌ब्दः शोचतां पितरं मृतम् ॥३५॥

ते म्हणाले—“निश्चितच भरत रामाला भेटला आहे; हा मोठा शब्द तर दिवंगत पित्याबद्दल शोक करणाऱ्यांचाच आहे।”

Verse 36

अथ वासान्परित्यज्य तं सर्वेऽभिमुखास्स्वनम् ।अप्येकमनसो जग्मुर्यथास्थानं प्रधाविताः ॥३६॥

मग सर्वांनी आपापली छावणी सोडून, त्या ध्वनीकडेच तोंड करून, एकचित्त होऊन, आपापल्या ठिकाणाहून धावत तेथे धाव घेतली।

Verse 37

हयैरन्ये गजैरन्ये रथैरन्ये स्वलङ्कृतैः ।सुकुमारा स्तथैवान्ये पद्भिरेव नरा ययुः ॥३७॥

काही घोड्यांवर, काही हत्तीवर, काही सुशोभित रथांवर गेले; आणि काही सुकुमार तरुण पुरुष पायीच निघाले।

Verse 38

अचिरप्रोषितं रामं चिरविप्रोषितं यथा ।द्रष्टुकामो जनः सर्वो जगाम सहसाऽऽश्रमम् ॥३८॥

रामाचा विरह अल्पकाळाचा असूनही जणू तो फार काळ दूर होता असे मानून, त्याला पाहण्यास आतुर सर्व लोक सहसा आश्रमाकडे धावले।

Verse 39

भ्रातृ़णां त्वरितास्ते तु द्रष्टुकामा स‌मागमम् ।ययुर्बहुविधैर्यानैः खुरनेमिस्वनाकुलैः ॥३९॥

बंधूंचा समागम त्वरेने पाहावयास उत्सुक होऊन ते अनेक प्रकारच्या यानांतून निघाले; खुरांचा खडखडाट व चाकांचा गडगडाट सर्वत्र भरून राहिला।

Verse 40

सा भूमिर्बहुभिर्यानैः रथ‌नेमिसमाहता ।मुमोच तुमुलं शब्दं द्यौरिवाभ्रसमागमे ॥४०॥

अनेक यानांच्या आघाताने—खुरांच्या व चाकांच्या ठेक्याने—तुडवली गेलेली ती भूमी, मेघ जमताना आकाश जसे गडगडते तसे प्रचंड निनाद करू लागली।

Verse 41

तेन वित्रासिता नागाः करेणुपरिवारिताः ।आवासयन्तो गन्धेन जग्मुरन्यद्वनं ततः ॥४१॥

त्या गजराने भयभीत झालेले, हत्तीणींनी वेढलेले हत्ती मदगंधाने वाट सुगंधित करीत तेथून दुसऱ्या वनाकडे निघून गेले।

Verse 42

वराह वृकसङ्घाश्च महिषाः सृमरास्तथा ।व्याघ्रगोकर्णगवया वित्रेसुः पृषतै स‌ह ॥४२॥

वराह, लांडग्यांचे कळप, महिष व इतर वन्य प्राणी—व्याघ्र, गोकर्ण-मृग, गवय—आणि ठिपकेदार हरिणही सर्व भयाने व्याकुळ झाले।

Verse 43

रथाङ्गसाह्वा नत्यूहा हंसाः कारण्डवाः परे ।तथा पुंस्कोकिलाः क्रौञ्चा विसंज्ञा भेजिरे दिशः ॥४३॥

चक्रवाक, नत्यूह, हंस व इतर कारण्डव पक्षी, तसेच नर-कोकिळ व क्रौंचही भयाने व्याकुळ होऊन दिशादिशांना शुद्ध हरपून पांगले।

Verse 44

तेन शब्देन वित्रस्तैराकाशं पक्षिभिर्वृतम् ।मनुष्यैरावृता भूमिरुभयं प्रबभौ तदा ॥४४॥

त्या शब्दाने भयभीत झालेल्या पक्ष्यांनी आकाश व्यापले, आणि मनुष्यांनी भूमी आच्छादली; तेव्हा आकाश व पृथ्वी—दोन्हीही—तेजस्वी भासू लागले।

Verse 45

ततस्तं पुरषव्याघ्रं यशस्विनमकल्पषम् ।आसीनं स्थण्डिले रामं ददर्श सहसा जनः ॥४५॥

तेव्हा लोकांनी सहसा पाहिले—पुरुषांतील व्याघ्र, यशस्वी व निष्कलंक महात्मा रामांना, जे उघड्या भूमीवर बसले होते।

Verse 46

विगर्हमाणः कैकेयीं मन्थरासहितामपि ।अभिगम्य जनो रामं बाष्पपूर्णमुखोऽभवत् ॥४६॥

कैकेयीला—मंथरेसह—धिक्कारत लोक रामाजवळ आले; त्यांचे चेहरे अश्रूंनी भरून गेले।

Verse 47

तान्नरान्बाष्पपूर्णाक्षान्समीक्ष्याथ सुदुःखितान् ।पर्यष्वजत धर्मज्ञः पितृवन्मातृवच्च सः ॥४७॥

अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांचे, अतिशय दुःखी असे ते लोक पाहून धर्मज्ञ रामांनी पित्याप्रमाणे व मातेसारख्या मायेने त्यांना आलिंगन दिले।

Verse 48

स तत्र कांश्चित्परिषस्वजे नरान्नरास्तु केचित्तु तमभ्यवादयन् ।चकार सर्वान्सवयस्यबान्धवान्यथार्ह मासाद्य तदा नृपात्मजः ॥

तेथे त्याने काही पुरुषांना आलिंगन दिले, तर काहींनी त्यास प्रणाम केला। मग राजपुत्राने आपल्या समवयस्क मित्र-बंधूं सहित सर्वांना ज्याच्या जशी योग्यत, तसा यथोचित अभिवादन करून सन्मान केला॥

Verse 49

स तत्र तेषां रुदतां महात्मनां भुवं च खं चानुनिनादयन्स्वनः ।गुहा गिरीणां च दिशश्च सन्ततं मृदङ्गघोषप्रतिमः प्रशुश्रुवे ॥

तेथे त्या महात्म्यांच्या रडण्याचा स्वर भूमी व आकाशात घुमू लागला। तो पर्वतगुहांत आणि सर्व दिशांत अखंड प्रतिध्वनित होत राहिला—जणू मृदंगांचा घनघोर निनाद॥