Sarga 43

Verse 1

ततः समीक्ष्य शयने सन्नं शोकेन पार्थिवम् ।कौशल्या पुत्रशोकार्ता तमुवाच महीपतिम् ॥१॥

त्यानंतर पुत्रशोकाने व्याकुळ झालेल्या कौसल्येने शोकाने थकून शय्येवर पडलेल्या राजाला पाहून त्या महीपतिला असे म्हटले.

Verse 2

राघवे नरशार्दूले विषमुप्त्वाहिजिह्मगा ।विचरिष्यति कैकेयी निर्मुक्तेव हि पन्नगी ॥२॥

नरशार्दूल राघव रामावर सर्पासारखी वाकडी कैकेयीने विष ओतले; आता कात टाकलेल्या नागिणीसारखी ती निर्बंध फिरत राहील.

Verse 3

विवास्य रामं सुभगा लब्धकामा समाहिता ।त्रासयिष्यति मां भूयो दुष्टाहिरिव वेश्मनि ॥३॥

रामाला वनवासाला पाठवून, इच्छा पूर्ण झाल्याने तृप्त झालेली ती दुष्टा, घरातील क्रूर सापासारखी मला पुन्हा पुन्हा भयभीत करील.

Verse 4

अथ स्म नगरे रामश्चरन् भैक्षं गृहे वसेत् ।कामकारो वरं दातुमपि दासं ममात्मजम् ॥४॥

तिच्या इच्छेनुसार वर देण्यासाठी माझ्या पुत्राला दास म्हणून द्यावे लागले तरी ते बरे होते—किमान राम नगरात राहून भिक्षेवर निर्वाह करत आपले कर्तव्य तरी पार पाडला असता.

Verse 5

पातयित्वा तु कैकेय्या रामं स्थानाद्यथेष्टतः ।प्रदिष्टो रक्षसां भागः पर्वणीवाहिताग्निना ॥५॥

कैकेयीने आपल्या मनाप्रमाणे रामांना त्यांच्या योग्य स्थानावरून खाली पाडले; जसे पर्वणीच्या यज्ञात देवांचा भाग राक्षसांना देणारा यजमान असावा, तशीच तिने राक्षसांचा भाग ठरविला।

Verse 6

गजराजगतिर्वीरो महाबाहुर्धनुर्धरः ।वनमाविशते नूनं सभार्य स्सह लक्ष्मणः ॥६॥

गजराजासारखी चाल असलेला माझा वीर पुत्र—महाबाहु, धनुर्धर—आता नक्कीच पत्नी सीता व लक्ष्मणासह वनात प्रवेश करीत असेल।

Verse 7

वने त्वदृष्टदुःखानां केकय्यानुमते त्वया ।त्यक्तानां वनवासाय कान्ववस्था भविष्यति ॥७॥

कैकेयीच्या आज्ञेने तू त्यांना वनवासासाठी टाकून दिलेस—ज्यांनी कधी दुःख पाहिले नव्हते। वनात त्यांची काय अवस्था होईल?

Verse 8

ते रत्नहीनास्तरुणाः फलकाले विवासिताः ।कथं वत्स्यन्ति कृपणाः फलमूलैः कृताशनाः ॥८॥

रत्नवैभवापासून वंचित, भोगाच्या तरुण वयातच निर्वासित झालेले ते दीनजन फळमुळेच अन्न करून कसे राहतील?

Verse 9

अपीदानीं स कालस्स्यान्मम शोकक्षय श्शिवः ।सभार्यं यत्सह भ्रात्रा पश्येयमिह राघवम् ॥९॥

माझ्या शोकाचा क्षय करणारा तो शिवकाल कधी येईल काय—ज्यावेळी मी येथे राघवाला त्याच्या भार्येसह व भ्रात्यासह पाहीन?

Verse 10

श्रृत्वैवोपस्थितौ वीरौ कदायोध्या भविष्यति ।यशस्विनी हृष्टजना सूच्छ्रितध्वजमालिनी ॥१०॥

तो काळ कधी येईल की अयोध्या पुन्हा यशस्विनी होईल—त्या दोन वीरांच्या परत येण्याची वार्ता केवळ ऐकताच प्रजा हर्षित होईल, आणि उंचावलेल्या ध्वजमालांनी नगर शोभून दिसेल?

Verse 11

कदा प्रेक्ष्य नरव्याघ्रावरण्यात्पुनरागतौ ।नन्दिष्यति पुरी हृष्टा समुद्र इव पर्वणि ॥११॥

वनातून परत आलेल्या त्या नरव्याघ्रांना पाहून हर्षित पुरी कधी आनंदित होईल—जशी पौर्णिमेच्या भरतीला समुद्र उचंबळतो?

Verse 12

कदाऽयोध्यां महाबाहुः पुरीं वीरः प्रवेक्ष्यति ।पुरस्कृत्य रथे सीतां वृषभो गोवधूमिव ॥१२॥

तो महाबाहु वीर कधी अयोध्या-नगरीत प्रवेश करील—रथात सीतेला पुढे ठेवून, जसा गायीच्या मागे वृषभ चालतो तसा?

Verse 13

कदा प्राणिसहस्राणि राजमार्गे ममात्मजौ ।लाजैरवकिरिष्यन्ति प्रविशन्तावरिन्दमौ ॥१३॥

माझे दोन्ही पुत्र—अरिंदम—नगरात प्रवेश करतील तेव्हा राजमार्गावर हजारो लोक कधी त्यांच्यावर लाज (भाजलेले धान्य) उधळतील?

Verse 14

प्रविशन्तौ कदाऽयोध्यां द्रक्ष्यामि शुभकुण्डलौ ।उदग्रायुधनिस्त्रिंशौ सश्रृङ्गाविव पर्वतौ ॥१४॥

अयोध्येत प्रवेश करणारे ते दोघे मी कधी पाहीन—शुभ कुंडले धारण केलेले, उंचावलेली आयुधे व निस्त्रिंश (तलवार) घेऊन—जणू उंच शिखरांचे दोन पर्वतच?

Verse 15

कदासुमनसः कन्याद्विजातीनां फलानि च ।प्रदिशन्तः पुरीं हृष्टाः करिष्यन्ति प्रदक्षिणम् ॥१५॥

ते आनंदित होऊन केव्हा नगराची शुभ प्रदक्षिणा करतील, जेव्हा कन्या व द्विज (ब्राह्मण) त्यांना पुष्पे व फळे अर्पण करतील?

Verse 16

कदा परिणतो बुद्ध्या वयसा चामरप्रभः ।अभ्युपैष्यति धर्मज्ञस्त्रिवर्ष इव मां ललन् ॥१६॥

धर्मज्ञ राम, दिव्य तेजाने उजळलेला, बुद्धी व वयाने परिपक्व होऊन—तीन वर्षांच्या बाळासारखा मला लाड करत—केव्हा माझ्याकडे परत येईल?

Verse 17

निस्संशयं मया मन्ये पुरा वीर कदर्यया ।पातुकामेषु वत्सेषु मातृ़णां शातितास्स्तनाः ॥१७॥

हे वीरा, मला निःसंशय वाटते—पूर्वी कदर्य व क्रूर होऊन मी दूध पिण्यास आतुर वासरांसमोर मातांच्या थनांना छेद केला होता; त्या कर्माचेच फळ हे दुःख मला प्राप्त झाले आहे।

Verse 18

साहं गौरिव सिंहेन विवत्सा वत्सला कृता ।कैकेय्या पुरुषव्याघ्र बालवत्सेव गौर्बलात् ॥१८॥

हे पुरुषव्याघ्रा, मी वासरावर माया करणाऱ्या गायीसारखी; पण कैकेयीने बलपूर्वक मला वासराविना केले—जणू सिंहाने आईपासून लहान वासरू हिसकावून नेले।

Verse 19

न हि तावद्गुणैर्जुष्टं सर्वशास्त्रविशारदम् ।एकपुत्रा विना पुत्रमहं जीवितुमुत्सहे ॥१९॥

मी एकपुत्री आहे; सर्व गुणांनी युक्त व सर्व शास्त्रांत पारंगत अशा पुत्राविना मला जगण्याचे धैर्य होत नाही।

Verse 20

न हि मे जीविते किञ्चित्सामर्थ्यमिह कल्प्यते ।अपश्यन्त्याः प्रियं पुत्रं महाबाहुं महाबलम् ॥२०॥

माझा प्रिय पुत्र—महाबाहु, महाबल—मला दिसला नाही, तर या जीवनात पुढे जगण्याचे कोणतेही सामर्थ्य मला उरत नाही।

Verse 21

अयं हि मां दीपयते समुत्थितः तनूजशोकप्रभवो हुताशनः ।महीमिमां रश्मिभिरुद्धतप्रभः यथा निदाघे भगवान् दिवाकरः ॥२१॥

पुत्रशोकातून उत्पन्न झालेला हा हुताशन उफाळून मला दग्ध करीत आहे; जसा निदाघकाळी भगवान् दिवाकर आपल्या तीक्ष्ण किरणांनी पृथ्वीला तापवितो।