Sarga 13
अयोध्याकाण्डे त्रयोदशः सर्गः | Kaikeyi Presses the Boons; Dasaratha’s Lament and Collapse
अयोध्याकाण्ड
અયોધ્યાકાંડના તેરમા સર્ગમાં સભામાં ઊભો થયેલો સંકટપ્રસંગ અંતઃપુરમાં વધુ જ તીવ્ર બને છે. દશરથ શોકથી વ્યાકુળ થઈ ભૂમિ પર પડી જાય છે; અપમાન સહન ન થતું. પુણ્યક્ષયથી સ્વર્ગમાંથી પતિત થયેલા યયાતિ રાજા સમાન તેમનું વર્ણન થાય છે—આ ઉપમા રાજાના નૈતિક અને માનસિક પતનને દર્શાવે છે. કૈકેયી પોતાનું લક્ષ્ય સિદ્ધ કરીને પણ ભયનું નાટક કરતી, અંદરથી અડગ રહી, વચન આપેલા બે વરદાન વારંવાર દબાણપૂર્વક માગે છે. દશરથ વ્યથા અને રોષમાં રામના ગુણો—રૂપ, બળ, વિદ્યા, આત્મસંયમ, ક્ષમા—નું રક્ષણ કરીને પૂછે છે કે સુખને યોગ્ય એવા રામને દંડકારણ્યમાં વનવાસ કેવી રીતે આપી શકાય. તેઓ કૈકેયીના સંકલ્પને ક્રૂર કહી નિંદે છે અને અપકીર્તિ તથા કલંકની આશંકા કરે છે. સમય પણ કથાનું સાધન બને છે—સૂર્યાસ્ત પછી રાત્રિ આવે છે, પરંતુ શોકગ્રસ્ત રાજાને તે વધુ અંધારી લાગે છે; તેઓ રાત્રિને વિનવે છે કે પ્રભાત ન લાવ, અથવા ઝડપથી વીતી જા, જેથી કૈકેયીને જોવું ન પડે. પછી તેઓ હાથ જોડીને કૈકેયીને પ્રસન્ન કરવા પ્રયત્ન કરે છે—“તારા દ્વારા જ રામને રાજ્ય મળે; તારી કીર્તિ થશે.” પરંતુ તે અચળ રહે છે. વારંવારના આઘાત અને શોકથી દશરથ મૂર્છિત થઈ પડી જાય છે; તેમના ભારે નિશ્વાસોમાં તે ભયાનક રાત્રિ પસાર થાય છે. સવારમાં ભાટો દ્વારા સ્તુતિ કરીને રાજાને જગાડવાની પરંપરાને પણ તેઓ રોકી દે છે—રાજકીય દિનચર્યા અને વ્યવસ્થાના ભંગનું સૂચન કરતાં.
Shlokas
Verse 1
अतदर्हं महाराजं शयानमतथोचितम्।ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकात्परिच्युतम्।।।।अनर्थरूपा सिद्धार्था ह्यभीता भयदर्शिनी।पुनराकारयामास तमेव वरमङ्गना।।।।
મહાન રાજા અયોગ્ય રીતે અને અપરિચિત રીતે ધરાશાયી પડ્યા હતા—પુણ્યક્ષય થતાં દેવલોકમાંથી પડેલા યયાતિ સમાન. અનર્થરૂપા, કાર્યસિદ્ધિ પામેલી, નિર્ભય છતાં ભયનું નાટક કરતી એ વરમંગનાએ ફરી તે જ વરદાન વિષે તેને દબાવ્યું.
Verse 2
अतदर्हं महाराजं शयानमतथोचितम्।ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकात्परिच्युतम्।।2.13.1।।अनर्थरूपा सिद्धार्था ह्यभीता भयदर्शिनी।पुनराकारयामास तमेव वरमङ्गना।।2.13.2।।
મહાન રાજા, ત્યાં શયન કરતો, આવા અપમાનને અયોગ્ય અને અપરિચિત હોવાથી, પુણ્ય ક્ષય પામતાં દેવલોકમાંથી પડી ગયેલા યયાતિ સમાન જણાતો. તે સ્ત્રી—અનર્થનું સ્વરૂપ—હેતુ સિદ્ધ કરી, નિર્ભય હોવા છતાં ભયનું નાટક કરતી, ફરી એ જ વરદાન વિષે તેને દબાવતી રહી.
Verse 3
त्वं कत्थसे महाराज सत्यवादी दृढव्रतः।मम चेमं वरं कस्माद्विधारयितुमिच्छसि।।।।
હે મહારાજ! તું તો પોતાને સત્યવાદી અને દૃઢવ્રતી કહી ગર્વ કરે છે; તો પછી મારા આ વરદાનને આપવા માંથી કેમ ટાળવા ઇચ્છે છે?
Verse 4
एवमुक्तस्तु कैकेय्या राजा दशरथस्तदा।प्रत्युवाच ततः क्रुद्धो मुहूर्तं विह्वलन्निव।।।।
કૈકેયી દ્વારા આમ કહ્યા પછી, રાજા દશરથ તે સમયે ક્રોધિત થઈ, ક્ષણમાત્ર માટે ગભરાયેલા અને અસ્થિર જેવા બની, ઉત્તર આપ્યો.
Verse 5
मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुङ्गवे।हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा सुखिनी भव।।।।
જ્યારે હું મરી જઈશ અને મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ રામ વનમાં જશે, હાય! હે અનાર્યે, મારી શત્રુ! તારી ઇચ્છા પૂર્ણ થઈ, ત્યારે તું સુખી થજે.
Verse 6
स्वर्गेऽपि खलु रामस्य कुशलं दैवतैरहम्।प्रत्यादेशादभिहितं धारयिष्ये कथं बत।।।।
સ્વર્ગમાં પણ દેવતાઓ રામના કુશળ વિશે મને પૂછશે ત્યારે, મેં જે નકાર અને પ્રતિષેધરૂપે કહ્યું છે તેને હું કેવી રીતે જાળવી શકીશ? અહો, કેટલું દુર્ભાગ્ય!
Verse 7
कैकेय्याः प्रियकामेन रामः प्रव्राजितो मया।यदि सत्यं ब्रवीम्येतत्तदसत्यं भविष्यति।।।।
કૈકેયીની પ્રિય ઇચ્છા પૂરી કરવા મેં રામને વનમાં મોકલ્યો—જો હું આ સત્ય કહું, તો એ જ સત્ય અસત્ય ગણાશે.
Verse 8
अपुत्रेण मया पुत्रश्श्रमेण महता महान्।रामो लब्धो महाबाहु स्सकथं त्यज्यते मया।।।।
પુત્રવિહોણો હતો ત્યારે મેં મહાન પરિશ્રમથી મહાબાહુ મહાન રામને પુત્રરૂપે પ્રાપ્ત કર્યો; તો પછી હું તેને કેમ ત્યજી શકું?
Verse 9
शूरश्च कृतविद्यश्च जितक्रोधो क्षमापरः।कथं कमलपत्राक्षो मया रामो विवास्यते।।।।
શૂર, વિદ્યાવાન, ક્રોધજિત, ક્ષમાપ્રધાન અને કમળપત્ર સમાન નેત્રો ધરાવનાર રામને હું કેવી રીતે વનમાં નિવાસે મોકલું?
Verse 10
कथमिन्दीवरश्यामं दीर्घबाहुं महाबलम्।अभिराममहं रामं प्रेषयिष्यामि दण्डकान्।।।।
ઇંદીવર સમ શ્યામવર્ણ, દીર્ઘબાહુ, મહાબલવાન અને મનોહર એવા મારા રામને હું દંડકારણ્યમાં કેવી રીતે મોકલી શકું?
Verse 11
सुखानामुचितस्यैव दुःखैरनुचितस्य च।दुखं नामानुपश्येयं कथं रामस्य धीमतः।।।।
સુખને જ યોગ્ય અને દુઃખને અયોગ્ય એવા ધીમાન રામને દુઃખમાં પડેલો હું કેવી રીતે જોઈ શકું?
Verse 12
यदि दुःखमकृत्वाऽद्य मम संक्रमणं भवेत्।अदुःखार्हस्य रामस्य तत स्सुखमवाप्नुयाम्।।।।
જો આજે રામને—જે દુઃખનો અયોગ્ય છે—દુઃખ આપ્યા વિના જ મારું અંતિમ સંક્રમણ (મૃત્યુ) થઈ જાય, તો તેમાંથી હું શાંતિ (સુખ) પ્રાપ્ત કરું.
Verse 13
नृशंसे पापसङ्कल्पे रामं सत्यपराक्रमम्।किं विप्रियेण कैकेयि प्रियं योजयसे मम।।।।अकीर्तिरतुला लोके ध्रुवं परिभवश्च मे।
હે નિર્દય કૈકેયી, પાપસંકલ્પવાળી! સત્યપરાક્રમી રામને અપ્રિય એવું કાર્ય તું કેમ કરાવવા ઇચ્છે છે, જે મને અતિ પ્રિય છે? લોકમાં મને નિશ્ચયે અતુલ અપકીર્તિ અને પરાભવ પ્રાપ્ત થશે.
Verse 14
तथा विलपतस्तस्य परिभ्रमितचेतसः।।।।अस्तमभ्यगमत्सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत।
તે આમ વિલાપ કરતો હતો, ચિત્ત ભ્રમિત થઈ ગયું હતું; તેટલામાં સૂર્ય અસ્ત થયો અને રજની આવી પહોંચી.
Verse 15
सा त्रियामा तथार्त्तस्य चन्द्रमण्डलमण्डिता।।।।राज्ञो विलपमानस्य न व्यभासत शर्वरी।
ચંદ્રમંડળથી શોભિત ત્રણ યામની રાત પણ, અત્યંત વ્યથિત થઈ રડતા રાજાને શર્વરી તેજસ્વી લાગી નહિ.
Verse 16
तथैवोष्णं विनिश्वस्य वृद्धो दशरथो नृपः।।।।विललापार्तवद्युखं गगनासक्तलोचनः।
એ જ રીતે વૃદ્ધ નૃપ દશરથ ઉષ્ણ નિશ્વાસ છોડતા, આકાશ તરફ સ્થિર દૃષ્ટિ રાખી, રોગી જેવો પોતાના દુઃખનું આર્તવત્ વિલાપ કરતો રહ્યો.
Verse 17
न प्रभातं त्वयेच्छामि निशे नक्षत्रभूषणे।।।।क्रियतां मे दया भद्रे मयाऽयं रचितोऽञ्जलिः।
હે નક્ષત્રોથી ભૂષિત રાત્રિ! તારા દ્વારા પ્રભાત આવે તે હું ઇચ્છતો નથી. હે ભદ્રે, મારી ઉપર દયા કર; જુઓ, મેં અંજલિ બાંધી પ્રાર્થના કરી છે.
Verse 18
अथवा गम्यतां शीघ्रं नाहमिच्छामि निर्घृणाम्।।।।नृशंसां कैकयीं द्रष्टुं यत्कृते व्यसनं महत्।
અથવા તો, શીઘ્ર જ ચાલો; હું તે નિર્દય, નૃશંસ કૈકેયીને જોવા ઇચ્છતો નથી—જેણે કારણે આ મહાવ્યસન ઊભું થયું છે.
Verse 19
एवमुक्त्वा ततो राजा कैकेयीं संयताञ्जलिः।।।।प्रसादयामास पुनः कैकेयीं चेदमब्रवीत्।
એમ કહીને પછી રાજાએ સંયમિત અંજલિ જોડીને ફરી કૈકેયીને પ્રસન્ન કરવા પ્રયત્ન કર્યો અને તેને આ વચન કહ્યું.
Verse 20
साधु वृत्तस्य दीनस्य त्वद्गतस्य गतायुषः।।2.1.20।।प्रसादः क्रियतां देवि भद्रे राज्ञो विशेषतः।
હે દેવી, ભદ્રે! સદ્વૃત્ત, દીન, તારા પર આશ્રિત અને આયુષ્ય ક્ષીણ થતું એવા મારા પર—વિશેષ કરીને તારા રાજા પર—કૃપા કરીને પ્રસાદ કર.
Verse 21
शून्ये न खलु सुश्रोणि मयेदं समुदाहृतम्।।।।कुरु साधु प्रसादं मे बाले सहृदया ह्यसि।
હે સુશ્રોણિ! મેં આ વચન શૂન્યમાં નથી કહ્યું. હે બાલે! મારા પર ઉપકારરૂપ પ્રસાદ કર; તું તો હૃદયથી દયાળુ છે.
Verse 22
प्रसीद देवि रामोमेत्वद्दत्तं राज्यमव्यम्।।।।लभतामसितापाङ्गे यशः परमवाप्नु हि।
પ્રસીદ, હે દેવી! મારું અવિનાશી રાજ્ય, જે તને સોંપેલું છે, તે રામને પ્રાપ્ત થાઓ; હે અસિતાપાંગે, તું નિશ્ચયે પરમ યશ પ્રાપ્ત કરીશ.
Verse 23
मम रामस्य लोकस्य गुरूणां भरतस्य च।।।।प्रियमेतद्गुरुश्रोणि कुरु चारुमुखेक्षणे
હે ગુરુશ્રોણિ, હે ચારુમુખેક્ષણિ રાણી! મારા માટે, રામ માટે, પ્રજાજન માટે, ગુરુજન માટે અને ભરત માટે પણ—આ પ્રિય કાર્ય કર.
Verse 24
विशुद्धभावस्य सुदुष्टभावाताम्रेक्षणस्याश्रुकलस्य राज्ञः।श्रुत्वा विचित्रं करुणं विलापंभर्तुर्नृशंसा न चकार वाक्यम्।।।।
વિશુદ્ધભાવના, તામ્ર નેત્રો અને આંસુભર્યા રાજાના કરુણ, વિચિત્ર વિલાપને સાંભળી પણ, દુષ્ટભાવવાળી નિર્દય સ્ત્રીએ પતિના વચનને સ્વીકાર્યું નહીં.
Verse 25
ततस्स राजा पुनरेव मूर्छितःप्रियामतुष्टां प्रतिकूलभाषिणीम्।समीक्ष्य पुत्रस्य विवासनं प्रतिक्षितौ विसंज्ञो निपपात दुखितः।।।।
પછી રાજા ફરી મૂર્છિત થયો; પુત્રના નિર્વાસન માટે આગ્રહ કરતી, અસંતુષ્ટ અને પ્રતિકૂળ વાણી બોલતી પ્રિય રાણી ને જોઈ, દુઃખથી વિસંજ્ઞ થઈ ધરા પર પડી ગયો.
Verse 26
इतीव राज्ञो व्यथितस्य सा निशाजगाम घोरं श्वसतो मनस्विनःविबोध्यमानः प्रतिबोधनं तदानिवारयामास स राजसत्तमः।।।।
આ રીતે વ્યથિત મહામનસ્વી રાજાની તે રાત ભારે નિશ્વાસોથી ભયંકર બની પસાર થઈ; ત્યારબાદ ભાટો જ્યારે જગાડવા લાગ્યા, ત્યારે રાજસત્તમે તે જાગરણ રોકી દીધું.
Frequently Asked Questions
The dharma-sankat is Daśaratha’s binding promise of boons versus his duty to protect and enthrone Rāma; Kaikeyī’s insistence forces the king to confront whether oath-keeping can demand an act he deems morally destructive.
The chapter foregrounds the public cost of private desire: vows and reputational dharma sustain political order, yet coerced outcomes can fracture the moral self; the Yayāti comparison warns that merit and status can collapse when ethical foundations are exhausted.
Daṇḍaka forest is the key destination-marker for exile; Devaloka functions as a cosmological reference via the Yayāti simile, while the courtly practice of panegyrists awakening the king marks a cultural routine disrupted by grief.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.