Sarga 23

Verse 1

इति ब्रुवति रामे तु लक्ष्मणोऽधश्शिरा मुहुः ।श्रृत्वा मध्यं जगामेव मनसा दुःखहर्षयोः ॥१॥

રામે આમ કહ્યે ત્યારે લક્ષ્મણ વારંવાર મસ્તક નમાવી સાંભળતો રહ્યો; અને તેનું મન દુઃખ તથા અચાનક હર્ષ—બન્નેની વચ્ચે મધ્યસ્થ સ્થિતિમાં જતું રહ્યું.

Verse 2

तदा तु बध्द्वा भ्रुकुटीं भ्रुवोर्मध्ये नरर्षभः ।निशश्वास महासर्पो बिलस्थ इव रोषितः ॥२॥

ત્યારે નરશ્રેષ્ઠ લક્ષ્મણે ભ્રુવ વચ્ચે ભ્રુકુટી બાંધી, ક્રોધે ભરાઈ કઠોર શ્વાસ છોડ્યો—જેમ બિલમાં રોષિત મહાસર્પ ફુફકારતો હોય તેમ.

Verse 3

तस्य दुष्प्रतिवीक्षं तद्भ्रुकुटीसहितं तदा ।बभौ क्रुद्धस्य सिंहस्य मुखस्य सदृशं मुखम् ॥३॥

ત્યારે તેની ભ્રુકુટી ચડેલી, જોવામાં દુષ્કર એવી મુખાકૃતિ ક્રોધિત સિંહના મુખ જેવી જણાઈ.

Verse 4

अग्रहस्तं विधुन्वंस्तु हस्ती हस्तमिवात्मनः ।तिर्यगूर्ध्वं शरीरे च पातयित्वा शिरोधराम् ॥४॥अग्राक्ष्णा वीक्षमाणस्तु तिर्यग्भ्रातरमब्रवीत् ।

હાથી પોતાની સૂંડ ઉંચકીને જેમ હલાવે તેમ તેણે પોતાનો આગ્રહસ્ત ઝુલાવ્યો; અને ગળાને આડું-ઊભું ઝટકીને, તીક્ષ્ણ તિરછા દૃષ્ટિથી ભાઈ તરફ જોયા પછી, લક્ષ્મણે ભ્રાતાને કહ્યું।

Verses 5-6

अस्थाने सम्भ्रमो यस्य जातो वै सुमहानयम् ॥५॥धर्मदोष प्रसङ्गेन लोकस्यानतिशङ्कया ।कथंह्येतदसम्भ्रान्तस्त्वद्विधो वक्तुमर्हति ॥६॥यथा दैवमशौडीरं शौण्डीर क्षत्रियर्षभ ।

અયોગ્ય સમયે તારા અંદર આ મહાન ઉથલપાથલ ઊભી થઈ છે—ધર્મની ચિંતા અને લોકના નિર્ણયની આશંકાથી. અડગ પુરુષ તારા જેવા, હે શૌંડિર, ક્ષત્રિયોમાં શ્રેષ્ઠ, વાસ્તવમાં નિર્બળ દૈવને બળવાન માનીને કેવી રીતે બોલી શકે?

Verse 7

किन्नाम कृपणं दैवमशक्तमभिशंससि ॥७॥पापयोस्ते कथं नाम तयोश्शङ्का न विद्यते ।

‘દૈવ’ નામની આ કૃપણ, નિર્બળ વસ્તુની તું શા માટે પ્રશંસા કરે છે? તે બે પાપીઓ વિષે તને શંકા કેમ નથી થતી?

Verse 8

सन्ति धर्मोपधा श्लक्ष्णाः धर्मात्मन्किं न बुध्यसे ॥८॥तयोस्सुचरितं स्वार्थं शाठ्यात्परिजिहीर्षतोः ।

હે ધર્માત્મા, શું તું નથી સમજતો? ધર્મના આવરણમાં સૂક્ષ્મ ઉપાયો—ધર્મોપધા—હોય છે; જેના બળે તે બે જણ કપટથી પોતાનો સ્વાર્થ સાધવા, સારા આચરણનો દેખાવ રાખીને, લાભ હડપવા ઇચ્છે છે.

Verse 9

यदि नैवं व्यवसितं स्याद्धि प्रागेव राघव ॥९॥तयोः प्रागेव दत्तश्च स्याद्वरः प्रकृतश्च सः ।

હે રાઘવ, જો આ રીતે પહેલેથી જ નિશ્ચય ન થયો હોત, તો તે વર—જે આપવો સ્વાભાવિક હતો—તેમને તો બહુ પહેલાં જ આપી પૂર્ણ કરી દેવાયો હોત.

Verse 10

लोकविद्विष्टमारब्धं त्वदन्यस्याभिषेचनम् ।नोत्सहे सहितुं वीर तत्र मे क्षन्तुमर्हसि ॥१०॥

હે વીરસ્વરૂપ! તારા સિવાય બીજા કોઈના અભિષેકની જે વ્યવસ્થા શરૂ થઈ છે, તે લોકદૃષ્ટિએ ઘૃણાસ્પદ છે. હું તેને સહન કરી શકતી નથી; આ વિષયે એમ બોલી ગઈ હોઉં તો મને ક્ષમા કરજે.

Verse 11

येनेय मागता द्वैधं तव बुद्धिर्महामते ।स हि धर्मो मम द्वेष्यः प्रसङ्गाद्यस्य मुह्यसि ॥११॥

હે મહામતિ! જે ‘ધર્મ’ના કારણે તારી બુદ્ધિ આ દ્વિધામાં પડી છે—જેનાં દબાણથી તું મોહમાં પડ્યો છે—એવો ધર્મ મને તો દ્વેષ્ય લાગે છે.

Verse 12

कथं त्वं कर्मणा शक्तः कैकेयीवशवर्तिनः ।करिष्यसि पितुर्वाक्यमधर्मिष्ठं विगर्हितम् ॥१२॥

જ્યારે કર્મથી તું સમર્થ છે, ત્યારે કૈકેયીના વશમાં પડેલા પિતાના અધર્મી અને નિંદનીય વચનને તું કેવી રીતે પાળશે?

Verse 13

यद्ययं किल्बिषाद्भेदः कृतोऽप्येवं न गृह्यते ।जायते तत्र मे दुःखं धर्मसङ्गश्च गर्हितः ॥१३॥

જો પાપજન્ય આ દ્રોહભર્યો ભંગ—even કરીને પણ—જેમ છે તેમ સ્વીકારાતો નથી, તો મને ત્યાં દુઃખ થાય છે; અને ‘ધર્મ’ પ્રત્યેનો એવો આસક્તિભાવ પણ નિંદનીય બને છે.

Verse 14

मनसाऽपि कथं कामं कुर्यास्त्वं कामवृत्तयोः ।तयोस्त्वहितयोर्नित्यं शत्र्वोः पित्रभिधानयोः ॥१४॥

કામવૃત્તિથી ચાલતા, તારા હિતના સદા વિરોધી એવા તે બે—માત્ર ‘માતા-પિતા’ નામ ધરાવતા શત્રુઓ—તેમની ઇચ્છા તું મનથી પણ કેવી રીતે પૂર્ણ કરી શકે?

Verse 15

यद्यपि प्रतिपत्तिस्ते दैवी चापि तयोर्मतम् ।तथाप्युपेक्षणीयं ते न मे तदपि रोचते ॥१५॥

યદ્યપિ તને એમ લાગે કે તેમની હઠ દૈવી નિયતિ જ છે અને તેમનું મત પણ એવું જ છે, તો પણ તારે તેને અવગણવું જોઈએ; એ વિચાર પણ મને રોચતો નથી.

Verse 16

विक्लबो वीर्यहीनो यस्स दैवमनुवर्तते ।वीरास्सम्भावितात्मानो न दैवं पर्युपासते ॥१६॥

ભીરુ અને બળહીન જ દૈવને અનુસરે છે; આત્મગૌરવ ધરાવતા પરાક્રમી પુરુષો દૈવની ઉપાસના કરીને બેસી રહેતા નથી.

Verse 17

दैवं पुरुषकारेण यः समर्थः प्रबाधितुम् ।न दैवेन विपन्नार्थः पुरुषस्सोऽवसीदति ॥१७॥

જે પુરુષ પોતાના પુરુષાર્થથી દૈવને પણ પ્રબળ રીતે પ્રતિકાર કરવા સમર્થ છે, તે દૈવથી પોતાના હેતુમાં વિઘ્ન પામતો નથી અને નિરાશામાં પણ ડૂબતો નથી.

Verse 18

द्रक्ष्यन्ति त्वद्य दैवस्य पौरुषं पुरुषस्य च ।दैवमानुषयोरद्य व्यक्ता व्यक्तिर्भविष्यति ॥१८॥

આજે તેઓ દૈવનું બળ અને પુરુષનું પૌરુષ બંને જોશે; આજે દૈવ અને માનુષ પ્રયત્ન વચ્ચેનો ભેદ સ્પષ્ટ રીતે પ્રગટ થશે.

Verse 19

अद्य मत्पौरुषहतं दैवं द्रक्ष्यन्ति वै जनाः ।यद्दैवादाहतं तेऽद्य दृष्टं राज्याभिषेचनम् ॥१९॥

આજે લોકો નિશ્ચયે જોશે કે મારાં પરાક્રમે દૈવને પરાજિત કર્યું છે; જેમ આજે તેમણે દૈવથી આઘાત પામેલું તમારું રાજ્યાભિષેક-વિધાન જોયું છે.

Verse 20

अत्यङ्कुशमिवोद्दामं गजं मदबलोद्धतम् ।प्रधावितमहं दैवं पौरुषेण निवर्तये ॥२०॥

અત્યંત ઉદ્દામ, અંકુશથી પણ અણઘડ, પોતાના બળના મદમાં ધસી આવતાં હાથીને જેમ રોકી દે, તેમ હું પૌરુષથી દૈવને દોડી આવતાં અટકાવી પાછું ફેરવી દઈશ.

Verse 21

लोकपालास्समस्ता स्ते नाद्य रामाभिषेचनम् ।न च कृत्स्नास्त्रयो लोका विहन्युः किं पुनः पिता ॥२१॥

બધા લોકપાલો એકત્ર ઊભા થાય તોય આજે રામના અભિષેકને રોકી ન શકે; અને ત્રણેય લોક પણ નહીં—તો પછી આપણા પિતાની તો વાત જ શું?

Verse 22

यैर्निवासस्तवारण्ये मिथो राजन्समर्थितः ।अरण्ये ते निवत्स्यन्ति चतुर्दश समास्तथा ॥२२॥

હે રાજન, જેઓએ મળીને તમારું વનમાં નિવાસ સમર્થિત કર્યો છે, તે જ લોકો ચૌદ વર્ષ સુધી વનમાં જ નિવાસ કરશે.

Verse 23

अहं तदाशां छेत्स्यामि पितुस्तस्याश्च या तव ।अभिषेकविघातेन पुत्रराज्याय वर्तते ॥२३॥

અતએવ હું પિતાની અને તેની—બન્નેની તે ઇચ્છાને કાપી નાખીશ, જે તમારો અભિષેક વિઘ્નિત કરીને પોતાના પુત્ર માટે રાજ્ય મેળવવા દોડે છે.

Verse 24

मद्बलेन विरुद्धाय न स्याद्दैवबलं तथा ।प्रभविष्यति दुःखाय यथोग्रं पौरुषं मम ॥२४॥

મારા બળનો વિરોધ કરનાર સામે તો દૈવબળ પણ એવું દુઃખ લાવી શકશે નહીં; જેટલું મારા ઉગ્ર પરાક્રમથી તેને ભોગવવું પડશે.

Verse 25

ऊर्ध्वं वर्षसहस्रान्ते प्रजापाल्यमनन्तरम् ।आर्यपुत्राः करिष्यन्ति वनवासं गते त्वयि ॥२५॥

તમે પ્રજાનું પાલન કર્યા પછી—હા, હજારો વર્ષ પૂર્ણ થયા પછી પણ—જ્યારે તમે વનમાં નિવાસ કરવા જશો, ત્યારે તમારા આર્યપુત્રો તમારા સ્થાને રાજ્ય સંભાળશે.

Verse 26

पूर्वं राजर्षिवृत्त्या हि वनवासो विधीयते ।प्रजा निक्षिप्य पुत्रेषु पुत्रवत्परिपालने ॥२६॥

પૂર્વકાળમાં રાજર્ષિઓના આચરણ અનુસાર, પ્રજાને પુત્રોમાં સોંપીને—જે પુત્રવત્ તેમની રક્ષા કરે—ત્યાં પછી જ વનવાસનો વિધાન થતો.

Verses 27-28

स चेद्राजन्यनेकाग्रे राज्यविभ्रमशङ्कया ।नैवमिच्छसि धर्मात्मन् राज्यं राम त्वमात्मनि ॥२७॥प्रतिजाने च ते वीर माऽभूवं वीरलोकभाक् ।राज्यं च तव रक्षेयमहं वेलेव सागरम् ॥२८॥

હે ધર્માત્મા રામ! જો રાજા અનેક ચિંતાઓમાં વ્યગ્ર હોવાથી રાજ્યમાં વિઘ્ન થવાની શંકાથી તું પોતે રાજ્ય લેવું ઇચ્છતો ન હો, તો હે વીર, હું તને પ્રતિજ્ઞા કરું છું—જો હું તારા રાજ્યની રક્ષા ન કરું તો મને વીરલોક પ્રાપ્ત ન થાય; જેમ કિનારો સમુદ્રને મર્યાદામાં રાખે તેમ હું તેને સંભાળી રાખીશ.

Verse 29

मङ्गलैरभिषिञ्चस्व तत्र त्वं व्यापृतो भव ।अहमेको महीपालानलं वारयितुं बलात् ॥२९॥

તમે ત્યાં મંગલવિધિથી અભિષેક કરો અને એ કાર્યમાં વ્યસ્ત રહો; હું એકલો જ મારા બળથી વિરોધ કરનારા રાજાઓને રોકવા સમર્થ છું.

Verse 30

न शोभार्थाविमौ बाहू न धनुर्भूषणाय मे ।नाऽसिराबन्धनार्थाय न शरास्तम्भहेतवः ॥३०॥अमित्रदमनार्थं मे सर्वमेतच्चतुष्टयम् ।

મારા આ બાહુ શોભા માટે નથી; આ ધનુષ્ય પણ શણગાર માટે નથી; આ તલવાર માત્ર કમરે બાંધવા માટે નથી; અને આ બાણો નિષ્ક્રિય રહેવા માટે નથી. આ ચારેય સાધન મારા માટે શત્રુદમન માટે જ છે.

Verses 31-32

न चाहं कामयेऽत्यर्थं यस्स्याच्छत्रुर्मतो मम ॥३१॥असिना तीक्ष्णधारेण विद्युच्चलितवर्चसा ।प्रगृहीतेन वै शत्रुं वज्रिणं वा न कल्पये ॥३२॥

મને કોઈ સાથે વૈર રાખવાની ઇચ્છા નથી; પરંતુ વીજળી જેવી તેજસ્વી, તીક્ષ્ણ ધારવાળી તલવાર હાથમાં લેતાં જ, તે શત્રુ—even વજ્રધારી ઇન્દ્ર હોય તો પણ—મારે માટે અક્ષમ્ય નથી.

Verse 33

खड्गनिष्पेषनिष्पिष्टैर्गहना दुश्चरा च मे ।हस्त्यश्वनरहस्तोरुशिरोभिर्भविता मही ॥३३॥

મારા કારણે પૃથ્વી ખડ્ગના ઘા અને ચીરાણથી ચકનાચૂર થયેલા યોદ્ધાઓના હાથીના સૂંડ, ઘોડા, હાથ, જાંઘો અને શિરો વડે ભરાઈને ઘની અને અતિ દુર્ગમ બની જશે।

Verse 34

खड्गधाराहता मेऽद्य दीप्यमाना इवाद्रयः ।पतिष्यन्ति द्विपा भूमौ मेघा इव सविद्युतः ॥३४॥

આજે મારા ખડ્ગની ધારથી આઘાત પામીને હાથીઓ ભૂમિ પર વીજળીથી ઝળહળતા મેઘો જેમ, જ્વલંત પર્વતો જેમ ધડાકાભેર પટકાઈ પડશે।

Verse 35

बद्धगोधाङ्गुलित्राणे प्रगृहीतशरासने ।कथं पुरुषमानी स्यात्पुरुषाणां मयि स्थिते ॥३५॥

ગોધા-બાંધ અને આંગળીનું રક્ષણ બાંધી, ધનુષ હાથમાં લઈ શરાસન પકડી તૈયાર થઈ હું પુરુષોમાં ઊભો હોઉં ત્યારે, મારી સામે પુરુષોમાં કોણ પુરુષત્વનો ગર્વ કરી શકે?

Verse 36

बहुभिश्चैकमत्यस्यन्नेकेन च बहून्जनान् ।विनियोक्ष्याम्यहं बाणान्नृवाजिगजमर्मसु ॥३६॥

એકને અનેક બાણો વરસાવી અને એક જ બાણથી અનેક જનને ઘાયલ કરી, હું મારા બાણોને મનુષ્ય, ઘોડા અને હાથીના મર્મસ્થાનો પર નિશાન બનાવી છોડિશ।

Verse 37

अद्य मेऽस्त्रप्रभावस्य प्रभावः प्रभविष्यति ।राज्ञश्चाप्रभुतां कर्तुं प्रभुत्वं तव च प्रभोः ॥३७॥

હે પ્રભુ, આજે મારા અસ્ત્રપ્રભાવનું પરાક્રમ પ્રગટ થશે—રાજાને અપ્રભુ બનાવી તેની સત્તા હરણ કરવા અને હે સ્વામી, તારી પ્રભુતા સ્થાપવા સમર્થ.

Verses 38-39

अद्य चन्दनसारस्य केयूरामोक्षणस्य च ।वसूनां च विमोक्षस्य सुहृदां पालनस्य च ॥३८॥अनुरूपाविमौ बाहू राम कर्म करिष्यतः ।अभिषेचनविघ्नस्य कर्तृ़णां ते निवारणे ॥३९॥

આજે આ બે ભુજાઓ—ચંદનરસના લેપ, કેયૂર ધારણ, ધન-દાન અને સુહૃદોની રક્ષા માટે નિર્મિત—હે રામ, પોતાનું યોગ્ય કાર્ય કરશે: તારા અભિષેકમાં અવરોધ ઊભો કરનારાઓને અટકાવશે.

Verse 40

ब्रवीहि कोऽद्यैव मया वियुज्यताम् तवा सुहृत्प्राणयशस्सुहृज्जनैः ।यथा तवेयं वसुधा वशे भवे त्तथैव मां शाधि तवास्मि किङ्करः ॥४०॥

મને કહો: આજે જ કોને હું તારા શત્રુ તરીકે જીવનથી, યશથી અને સુહૃદ-જનોથી વિયોગ કરાવું? જેમ તારી આ ધરતી વશમાં આવે તેમ મને આદેશ આપ; હું તારો દાસ છું.

Verse 41

विमृज्य बाष्पं परिसान्त्व्यचासकृत् स लक्ष्मणं राघववंशवर्धनः ।उवाच पित्र्ये वचने व्यवस्थितं निबोध मामेष हि सौम्य सत्पथः ॥४१॥

વારંવાર આંસુ પુંછી અને લક્ષ્મણને પુનઃપુનઃ સાંત્વના આપી, રઘુવંશવર્ધક રામ બોલ્યા: “હે સૌમ્ય, મારી વાત સમજો; હું પિતાના વચનમાં અડગ છું—આ જ સત્ય માર્ગ છે.”