Sarga 91

Verse 1

कृतबुद्धिं निवासाय तत्रैव स मुनिस्तदा ।भरतं कैकयीपुत्रमातिथ्येनन्यमन्त्रयत् ॥१॥

જ્યારે કૈકેયીપુત્ર ભરતે ત્યાં જ રાત્રિવાસ કરવાનો નિશ્ચય કર્યો, ત્યારે મુનિએ યોગ્ય આતિથ્યથી તેને આમંત્રિત કર્યો.

Verse 2

अब्रवीद्भरतस्त्वेनं नन्विदं भवता कृतम् ।पाद्यमर्घ्यं तथाऽतिथ्यं वने यदुपपद्यते ॥२॥

ભરતે તેમને (ભરદ્વાજને) કહ્યું: “નિશ્ચયે, આપ તો આ વનમાં શક્ય હોય તેવું પાદ્ય, અર્ઘ્ય અને અતિથ્ય—સર્વ আতિથ્ય પહેલેથી જ કરી ચૂક્યા છો।”

Verse 3

अथोवाच भरद्वाजो भरतं प्रहसन्निव ।जाने त्वां प्रीतिसंयुक्तं तुष्येस्त्वं येन केनचित् ॥३॥

પછી ભરદ્વાજે ભરતને જાણે હળવે હસતાં કહ્યું: “હું જાણું છું કે તું પ્રેમથી યુક્ત છે, અને જે કંઈ અર્પણ થાય તેમાં તું સંતોષ પામે છે.”

Verse 4

सेनायास्तु तवैतस्याः कर्तुमिच्छामि भोजनम् ।मम प्रीतिर्यथारूपा तथार्हो मनुजर्षभ ॥४॥

હે મનુજર્ષભ! તમારી આ સમગ્ર સેનાને ભોજન કરાવવાની મારી ઇચ્છા છે; એ જ મારી સાચી પ્રીતિ છે—અતએવ યોગ્ય રીતે તેને સ્વીકારો.

Verse 5

किमर्थं चापि निक्षिप्य दूरे बलमिहागतः ।कस्मान्नेहोपयातोऽसि सबलः पुरुषर्षभः ॥५॥

તું શા માટે સેનાને દૂર મૂકીને અહીં આવ્યો છે? હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, સેનાસહિત અહીં કેમ ન આવ્યો?

Verse 6

भरतः प्रत्युवाचेदं प्राञ्जलिस्तं तपोधनम् ।ससैन्यो नोपयातोऽस्मि भगवन्भगवद्भयात् ॥६॥

હાથ જોડીને ભરતે તે તપોધન ઋષિને ઉત્તર આપ્યો: “ભગવન્, આપના પ્રત્યે ભક્તિભયથી—અપમાન ન થાય એ ભયથી—હું સૈન્ય સાથે તમારી પાસે નજીક આવ્યો નથી.”

Verse 7

राज्ञा च भगवन्नित्यं राजपुत्रेण वा सदा ।यत्नतः परिहर्तव्या विषयेषु तपस्विनः ॥७॥

હે ભગવન્, રાજા હોય કે રાજપુત્ર—બંનેએ પોતાના વિષયમાં નિવાસ કરતા તપસ્વીઓને સદા યત્નપૂર્વક ટાળવા જોઈએ, જેથી તેમની તપશ્ચર્યા ભંગ ન થાય.

Verse 8

वाजिमुख्या मनुष्याश्च मत्ताश्च वरवारणाः ।प्रच्छाद्य भगवन्भूमिं महतीमनुयान्ति माम् ॥८॥

હે ભગવન્, ઉત્તમ અશ્વો, મનુષ્યો અને મદમત્ત મહાબળવાન વરવારણ હાથીઓ—વિશાળ ધરતીને ઢાંકી દેતા—મારા અનુસરણમાં આવી રહ્યા છે.

Verse 9

ते वृक्षानुदकं भूमिमाश्रमेषूटजां स्तथा ।न हिंस्युरिति तेनाऽहमेक एव समागतः ॥९॥

‘આશ્રમોના કૂટિરોમાં રહેલા વૃક્ષો, જળ, ભૂમિ અને ઝૂંપડાંને તેઓ હાનિ ન પહોંચાડે’—એવું વિચારીને હું એકલો જ અહીં આવ્યો છું.

Verse 10

आनीयतामितस्सेनेत्याज्ञप्तः परमर्षिणा ।ततस्तु चक्रे भरतस्सेनायास्समुपागमम् ॥१०॥

પરમર્ષિએ આજ્ઞા કરી—“સેનાને અહીં લાવો.” આ આજ્ઞાથી ભરતે સેનાને ત્યાં આવવાની વ્યવસ્થા કરી.

Verse 11

अग्निशालां प्रविश्याथ पीत्वाऽपः परिमृज्य च ।आतिथ्यस्य क्रियाहेतोर्विश्वकर्माणमाह्वयत् ॥११॥

પછી અગ્નિશાળામાં પ્રવેશ કરીને તેણે આચમન કર્યું અને પોતાને શુદ્ધ કર્યો; અને આતિથ્યની વ્યવસ્થા માટે વિશ્વકર્માને આવાહન કર્યું.

Verse 12

आह्वये विश्वकर्माणमहं त्वष्टारमेव च ।आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम् ॥१२॥

“હું વિશ્વકર્માને અને ત્વષ્ટાને પણ આવાહન કરું છું. હું આતિથ્ય કરવું ઇચ્છું છું—તે માટે જે જરૂરી છે તે મારી માટે યોગ્ય રીતે ગોઠવાઈ જાય.”

Verse 13

आह्वये लोकपालांस्त्रीन् देवान् शक्रमुखांस्तथा ।आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम् ॥१३॥

“હું લોકપાલ એવા ત્રણ દેવોને, તેમજ શક્ર (ઇન્દ્ર) મુખ્ય દેવોને આવાહન કરું છું. હું આતિથ્ય કરવું ઇચ્છું છું—તે મુજબ મારી માટે વ્યવસ્થા થઈ જાય.”

Verse 14

प्राक्स्रोतसश्च या नद्यः प्रत्यक्स्रोतस एव च ।पृथिव्यामन्तरिक्षे च समायान्त्वद्य सर्वशः ॥१४॥

“પૂર્વ તરફ વહેતી અને પશ્ચિમ તરફ વહેતી—પૃથ્વી પરની તથા આકાશની—બધી નદીઓ આજ સર્વ દિશાઓમાંથી અહીં આવી પહોંચે.”

Verse 15

अन्या स्रवन्तु मैरेयं सुरामन्यास्सुविष्ठिताम् ।अपरा श्चोदकं शीतमिक्षुकाण्डरसोपमम् ॥१५॥

“કેટલાંક પ્રવાહોમાં મૈરેય મદિરા વહે; કેટલાંકમાં સુસજ્જિત સુરા વહે; અને અન્ય પ્રવાહોમાં ઠંડું જળ વહે, જે ઇક્ષુરસ સમ મીઠું હોય.”

Verse 16

आह्वये देवगन्धर्वान्विश्वावसुहहाहुहून् ।तथैवाप्सरसो देवीर्गन्धर्वीश्चापि सर्वशः ॥१६॥

હું દેવગંધર્વોને—વિશ્વાવસુ, હાહા અને હુહૂને—આહ્વાન કરું છું; તેમજ સર્વ દિશાઓમાંથી અપ્સરાઓ, દેવીઓ અને ગંધર્વીઓનું પણ આવાહન કરું છું।

Verse 17

घृताचीमथ विश्वाचीं मिश्रकेशीमलंबुसाम् ।नागदन्तां च हेमां च हिमामद्रिकृतस्थलाम् ॥१७॥

હું ઘૃતાચી, વિશ્વાચી, મિશ્રકેશી, અલંબુસા—અને નાગદંતા, હેમા તથા હિમા (જેનું નિવાસ પર્વતોમાં છે)—એ સૌનું પણ આવાહન કરું છું।

Verse 18

शक्रं याश्चोपतिष्ठन्ति ब्रह्माणं याश्च योषितः ।सर्वास्तुम्बुरुणा सार्धमाह्वये सपरिच्छदाः ॥१८॥

ઇન્દ્ર (શક્ર)ની સેવા કરતી અને બ્રહ્માની સેવા કરતી જે જે દિવ્ય સ્ત્રીઓ છે, તે સર્વને તુંબુરુ સાથે, તેમના સંપૂર્ણ સંગીત-પરિચર સાથે, હું આહ્વાન કરું છું।

Verse 19

वनं कुरुषु यद्दिव्यं वासोभूषणपत्रवत् ।दिव्यनारीफलं शश्वत्तत्कौबेरमिहैतु च ॥१९॥

કુરુદેશમાં આવેલું કુબેરનું તે દિવ્ય વન અહીં આવી જાય—જ્યાં પાંદડાં જ વસ્ત્ર અને ભૂષણ સમાન છે, અને દિવ્ય નારીઓ સદૈવ તેના ‘ફળ’ સમાન છે।

Verse 20

इह मे भगवान् सोमो विधत्तामन्नमुत्तमम् ।भक्ष्यंभोज्यं च चोष्यं च लेह्यं च विविधं बहु ॥२०॥

અહીં મારા માટે ભગવાન સોમ ઉત્તમ અન્ન વિધાન કરે—ભક્ષ્ય, ભોજ્ય, ચોષ્ય અને લેહ્ય—અनेकવિધ અને બહુ પ્રમાણમાં.

Verse 21

विचित्राणि च माल्यानि पादपप्रच्युतानि च ।सुरादीनि च पेयानि मांसानि विविधानि च ॥२१॥

અને અનેક રંગોની માળાઓ, વૃક્ષોથી તાજી પડેલી; તેમજ સુરાદિ પેયો અને વિવિધ પ્રકારનાં માંસ પણ પ્રાપ્ત થાઓ.

Verse 22

एवं समाधिना युक्तस्तेजसाऽप्रतिमेन च ।शीक्षास्वरसमायुक्तं तपसा चाब्रवीन्मुनिः ॥२२॥

આ રીતે સમાધિથી યુક્ત, અપ્રતિમ તેજ અને તપોબળથી સમન્વિત મુનિએ વેદશિક્ષાનુસાર સ્વર-લક્ષણયુક્ત વાણીથી પ્રત્યુક્તિ કરી.

Verse 23

मनसा ध्यायतस्तस्य प्राङ्मुखस्य कृताञ्जलेः ।आजग्मुस्तानि सर्वाणि दैवतानि पृथक्पृथक् ॥२३॥

પૂર્વમુખ થઈ, કૃતાઞ્જલિ બની, મનમાં ધ્યાન કરતા તે મુનિ માટે તે સર્વ દૈવતાઓ એકેક કરીને ત્યાં આવી પહોંચ્યા.

Verse 24

मलयं दर्दुरं चैव ततस्स्वेदनुदोऽनिलः ।उपस्पृश्य ववौ युक्त्या सुप्रियात्मा सुखश्शिवः ॥२४॥

પછી મલય અને દર્દુર પર્વતોને સ્પર્શીને, સ્વેદ દૂર કરનાર પવન યોગ્ય પ્રમાણમાં વહેવા લાગ્યો—અતિ પ્રિય, સુખદ અને શિવમંગલ.

Verse 25

ततोऽभ्यवर्षन्त घना दिव्याः कुसुमवृष्टयः ।दिव्यदुन्दुभिघोषश्च दिक्षु सर्वासु शुश्रुवे ॥२५॥

ત્યારે ઘનઘોર, દિવ્ય મેઘોએ પુષ્પવૃષ્ટિ વરસાવી; અને સર્વ દિશાઓમાં દિવ્ય દુન્દુભિઓનો નાદ સંભળાયો.

Verse 26

प्रववुश्चोत्तमा वाता ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।जगुश्च देवगन्धर्वा वीणाः प्रमुमुचुस्स्वरान् ॥२६॥

ઉત્તમ પવન વહેવા લાગ્યા; અપ્સરાઓના ગણ નૃત્ય કરવા લાગ્યા; દેવગંધર્વોએ ગાન કર્યું; અને વીણાઓએ મધુર સ્વરો છોડી દીધા.

Verse 27

स शब्दो द्यां च भूमिं च प्राणिनां श्रवणानि च ।विवेशोच्चरितश्श्लक्ष्णस्समो लयसमन्वितः ॥२७॥

એ ઉચ્ચારેલો શબ્દ મૃદુ હતો, સ્વરમાં સમ અને લયયુક્ત; તે આકાશ અને ધરતીમાં વ્યાપી ગયો અને સર્વ પ્રાણીઓના કાનમાં પ્રવેશ્યો.

Verse 28

तस्मिन्नुपरते शब्दे दिव्ये श्रोत्र सुखे नृणाम् ।ददर्श भारतं सैन्यं विधानं विश्वकर्मणः ॥२८॥

જ્યારે મનુષ્યોના કાનને સુખ આપતો તે દિવ્ય નાદ શાંત થયો, ત્યારે ભરતના સૈન્યે વિશ્વકર્માની અદ્ભુત કારીગરી સમાન ગોઠવણીઓ જોઈ.

Verse 29

बभूव हि समा भूमिस्समन्तात्पञ्चयोजना ।शाद्वलैर्भहुभिश्चन्ना नीलवैढूर्यसन्निभैः ॥२९॥

નિઃસંદેહ, સર્વ દિશાઓમાં પાંચ યોજન સુધી ભૂમિ સમતલ બની હતી; અને અનેક શાદ્વલ-ઘાસનાં લીલા મેદાનો વડે ઢંકાઈ, નીલ વૈડૂર્ય રત્ન સમી ઝગમગતી હતી.

Verse 30

तस्मिन्बिल्वाः कपित्थाश्च पनसा बीजपूरकाः ।आमलक्यो बभूवुश्च चूताश्च फलभूषणाः ॥३०॥

ત્યાં બિલ્વ, કપિત્થ, પનસ, બીજપૂરક, આમલકી તથા ચૂત—ફળોથી શોભિત—વૃક્ષો ફળને જાણે આભૂષણ સમા ધારણ કરીને ઉગ્યા હતા.

Verse 31

उत्तरेभ्यः कुरुभ्यश्च वनं दिव्योपभोगवत् ।आजगाम नदी दिव्या तीरजैर्भहुभिर्वृता ॥३१॥

ઉત્તર કુરુઓના વનોમાંથી—દિવ્ય ઉપભોગોથી પરિપૂર્ણ—એક દિવ્ય નદી પ્રગટ થઈ; તેના કાંઠે ઉગેલા અસંખ્ય વૃક્ષોથી તે ઘેરાઈ હતી.

Verse 32

चतुश्शालानि शुभ्राणि शालाश्च गजवाजिनाम् ।हर्म्यप्रासादसम्बाधास्तोरणानि शुभानि च ॥३२॥

ઉજ્જ્વળ ચતુશ્શાલાઓ પ્રગટ થઈ, તેમજ ગજ અને વાજિ માટેની શાળાઓ; હર્મ્ય-પ્રાસાદોની વચ્ચે નજીક નજીક શુભ તોરણદ્વારો પણ દેખાયા.

Verses 33-35

सितमेघनिभं चापि राजवेश्म सुतोरणम् ।दिव्यमाल्यकृताकारं दिव्यगन्धसमुक्षितम् ॥३३॥चतुरश्रमसंबाधं शयनासनयानवत् ।दिव्यैस्सर्वरसैर्युक्तं दिव्यभोजनवस्त्रवत् ॥३४॥उपकल्पितसर्वान्नं धौतनिर्मलभाजनम् ।क्लुप्तसर्वासनं श्रीमत्स्वास्तीर्णशयनोत्तमम् ॥३५॥

શુભ તોરણોથી યુક્ત રાજવેશ્મ પણ પ્રગટ થયું—સિત મેઘ સમું; દિવ્ય માળાઓથી અલંકૃત અને દિવ્ય સુગંધથી સિંચિત. ચતુરસ્ર અને વિશાળ, તેમાં શય્યા, આસન અને યાનની સમૃદ્ધ વ્યવસ્થા હતી; સર્વ રસયુક્ત દિવ્ય પેય, દિવ્ય ભોજન અને વસ્ત્રોથી પરિપૂર્ણ. સર્વ પ્રકારના અન્નથી સજ્જ, ધોઈને નિર્મળ કરેલા પાત્રોમાં પીરસવા યોગ્ય; સર્વ માટે આસનો ગોઠવાયેલા, શ્રીમંત અને સુવિસ્તૃત ઉત્તમ શય્યાઓથી શોભિત હતું.

Verse 36

प्रविवेश महाबाहुरनुज्ञातो महर्षिणा ।वेश्म तद्रत्नसम्पूर्णं भरतः कैकयीसुतः ॥३६॥

મહર્ષિની અનુમતિ પ્રાપ્ત કરીને મહાબાહુ, કૈકેયીપુત્ર ભરત તે રત્નસમ્પન્ન, મણિમય વૈભવથી છલકાતાં મહેલમાં પ્રવેશ્યો.

Verse 37

अनुजग्मुश्च तं सर्वे मन्त्रिणस्सपुरोहिताः ।बभूवुश्च मुदा युक्ता दृष्ट्वा तं वेश्मसंविधिम् ॥३७॥

મંત્રીઓ અને પુરોહિતો સહિત સર્વે જ તેમના અનુસરે ગયા; અને તે નિવાસની ભવ્ય વ્યવસ્થા જોઈ તેઓ આનંદથી પરિપૂર્ણ થયા.

Verse 38

तत्र राजासनं दिव्यं व्यजनं छत्रमेव च ।भरतो मन्त्रिभिस्सार्धमभ्यवर्तत राजवत् ॥३८॥

ત્યાં દિવ્ય રાજાસન, વ્યજન અને છત્ર સજ્જ હતાં; મંત્રીઓ સાથે ભરતે રાજાને શોભે તેમ પોતાનું સ્થાન ગ્રહણ કર્યું.

Verse 39

आसनं पूजयामास रामायाभिप्रणम्य च ।वालव्यजनमादाय न्यषीदत्सचिवासने ॥३९॥

રામને અભિપ્રણામ કરી તેણે આસનનું પૂજન કર્યું, જાણે તે રામનું જ સિંહાસન હોય; પછી વાલવ્યજન (ચામર) હાથમાં લઈ, મંત્રીના આસને જઈ બેઠો.

Verse 40

आनुपूर्व्यान्निषेदुश्च सर्वे मन्त्रिपुरोहिताः ।ततस्सेनापतिः पश्चात्प्रशास्ताच निषेदतुः ॥४०॥

પછી સર્વે મંત્રીઓ અને પુરોહિતો ક્રમસર બેઠા; તેમના પછી સેનાપતિ અને ત્યારબાદ પ્રશાસ્તા (વ્યવસ્થાપક) પણ બેઠા.

Verse 41

तत स्तत्र मुहूर्तेन नद्यः पायसकर्दमाः ।उपातिष्ठन्त भरतं भरद्वाजस्य शासनात् ॥४१॥

પછી ત્યાં જ ક્ષણમાત્રમાં પાયસ-કર્દમવાળી નદીઓ પ્રગટ થઈ; ભરદ્વાજના આદેશથી તે નદીઓ ભરતની સેવા માટે ઉપસ્થિત રહી.

Verse 42

तासामुभयतः कूलं पाण्डुमृत्तिकलेपनाः ।रम्याश्चावसधा दिव्या ब्रह्मणस्तु प्रसादजाः ॥४२॥

આ નદીઓના બંને કાંઠે પાંડુવર્ણ મૃત્તિકાથી લેપાયેલા, રમ્ય અને દિવ્ય આવાસો પ્રગટ થયા—બ્રહ્માની કૃપાથી ઉત્પન્ન થયેલા.

Verse 43

तेनैव च मूहूर्तेन दिव्याऽभरणभूषिताः ।आगुर्विंशतिसाहस्राः ब्रह्मणा प्रहिताः स्त्रियः ॥४३॥

તત્ક્ષણે જ દિવ્ય આભૂષણોથી અલંકૃત એવી વીસ હજાર સ્ત્રીઓ—બ્રહ્માજી દ્વારા પ્રેરિત—ત્યાં આવી પહોંચી.

Verse 44

सुवर्णमणिमुक्तेन प्रवालेन च शोभिताः ।आगुर्विंशतिसाहास्राः कुबेरप्रहिताः स्त्रियः ॥४४॥

સુવર્ણ, મણિ, મુક્તા અને પ્રવાળથી શોભિત એવી વીસ હજાર સ્ત્રીઓ—કુબેર દ્વારા પ્રેરિત—ત્યાં આવી પહોંચી.

Verse 45

याभिर्गृहीतः पुरुषस्सोन्माद इव लक्ष्यते ।आगुर्विंशतिसाहस्रा नन्दनादप्सरोगणाः ॥४५॥

નંદનવનમાંથી અપ્સરાઓના વીસ હજાર સમૂહો આવ્યા—જેનાં આલિંગનથી પુરુષ કામાવેશમાં ઉન્મત્ત સમાન દેખાય.

Verse 46

नारदस्तुम्भुरुर्गोपः प्रवरास्सूर्यवर्चसः ।एते गन्धर्वराजानो भरतस्याग्रतो जगुः ॥४६॥

નારદ, તુમ્બુરુ અને ગોપ—સૂર્યસમાન તેજસ્વી, ગંધર્વોમાં શ્રેષ્ઠ રાજાઓ—એ બધાએ ભરતના સમક્ષ ગાન કર્યું.

Verse 47

अलम्बुसा मिश्रकेशी पुण्डरीकाऽथ वामना ।उपानृत्यंस्तु भरतं भरद्वाजस्य शासनात् ॥४७॥

ત્યારે અલંબુસા, મિશ્રકેશી, પુણ્ડરીકા તથા વામના—ભરદ્વાજ મુનિના આદેશ અનુસાર—ભરતની પાસે ઉપનૃત્ય કરવા લાગી.

Verse 48

यानि माल्यानि देवेषु यानि चैत्ररथे वने ।प्रयागे तान्यदृश्यन्त भरद्वाजस्य शासनात् ॥४८॥

દેવલોકમાં અને ચૈત્રરથ વનમાં જેવાં માલ્યો મળે છે, તે જ માલ્યો પ્રયાગમાં પણ દેખાયા—ભરદ્વાજ મુનિના આદેશથી.

Verse 49

बिल्वा मार्दङ्गिका आसन् शम्याग्राहा विभीतकाः ।अश्वत्था नर्तकाश्चासन्भरद्वाजस्य शासनात् ॥४९॥

ભરદ્વાજ મુનિના આદેશથી બિલ્વ વૃક્ષો મૃદંગવાદક બન્યા, વિભીતક વૃક્ષો કરતાલ-વાદક બન્યા, અને અશ્વત્થ વૃક્ષો નર્તક બન્યા.

Verse 50

ततस्सरलतालाश्च तिलका नक्तमालकाः ।प्रहृष्टास्तत्र सम्पेतुः कुब्जा भूत्वाऽथ वामनाः ॥५०॥

પછી સરલ અને તાલ, તિલક તથા નક્તમાલ વૃક્ષો આનંદિત થઈ ત્યાં કૂબડા અને વામન રૂપ ધારણ કરીને ફરવા લાગ્યા.

Verse 51

शिंशुपामलकीजम्ब्वो याश्चान्याः काननेषु ताः ।मालती मल्लिका जातिर्याश्चान्याः कानने लताः ।प्रमदाविग्रहं कृत्वा भरद्वाजाश्रमेऽवदन् ॥५१॥

શિંશુપા, આમલકી, જાંબુ વગેરે અન્ય વનવૃક્ષો તથા માલતી, મલ્લિકા, જાતિ વગેરે અન્ય વનલતાઓ—સ્ત્રીરૂપ ધારણ કરીને—ભરદ્વાજના આશ્રમમાં વાણી બોલ્યાં.

Verses 52-53

सुरास्सुरापाः पिबत पायसं च बुभुक्षिताः ॥५२॥मांसानि च सुमेध्यानि भक्ष्यन्तां यावदिच्छथ ॥५३॥

સુરાપાન કરનારાઓને સુરાપાન કરવા દો; ભૂખ્યાંને પાયસ ભોજન કરાવો; અને સુમેધ્ય, વિધિપૂર્વક સંસ્કૃત માંસ પણ—જેટલું ઇચ્છે તેટલું—ભક્ષણ કરવા દો।

Verse 54

उच्छाद्य स्नापयन्ति स्म नदीतीरेष वल्गुषु ।अप्येकमेकं पुरषं प्रमदास्सप्त चाष्ट च ॥५४॥

નદીના મનોહર તટો પર તેઓ તેલમાલિશ કરીને સ્નાન કરાવતા; અને સાત કે આઠ પ્રમદાઓ એક-એક પુરુષની વારે વારે સેવા કરતી।

Verse 55

संवाहन्त्यस्समापेतुर्नार्यो रुचिरलोचनाः ।परिमृज्य तथाऽन्योन्यं पाययन्ति वराङ्गनाः ॥५५॥

રુચિર નેત્રવાળી નારીઓ સંવાહન કરવા આગળ આવી; અને શ્રેષ્ઠ વરાંગનાઓ પરસ્પર રીતે પુંછીને તેમને પાન કરાવતી—એકબીજાને વારે વારે સેવા કરતી।

Verse 56

हयान् गजान् खारानुष्ट्रान्तथैव सुरभेस्सुतान् ।अभोजयन्वाहनपास्तेषां भोज्यं यथाविधि ॥५६॥

ઘોડા, હાથી, ગધેડા, ઊંટ તથા સુરભીના સંતાન (ગાયો-વૃષભ) — આવા વાહનપશુઓને તેમની દેખરેખ રાખનારોએ વિધિ મુજબ, દરેકને યોગ્ય એવો આહાર ખવડાવ્યો।

Verse 57

इक्षूंश्च मधुलाजांश्च भोजयन्ति स्म वाहनान् ।इक्ष्वाकुवरयोधानां चोदयन्तो महाबलाः ॥५७॥

મહાબલી સેવકો ઇક્ષ્વાકુવંશના રાજકુમારોના યોધાઓના વાહનોને પ્રેરતા; તેઓને ઇક્ષુ અને મધુભેળેલા મીઠા લાજ ખવડાવતા હતા.

Verse 58

नाश्वबन्धोऽश्वमाजानान्नगजं कुञ्जरग्रहः ।मत्तप्रमत्तमुदिता चमूः सा तत्र संबभौ ॥५८॥

ત્યાં તે સેના મત્ત અને પ્રમત્ત આનંદમાં તેજસ્વી બની ઊઠી; અશ્વબંધી પોતાના અશ્વને ઓળખતો ન રહ્યો, ને ગજગ્રાહક પોતાના ગજને પણ ઓળખતો ન રહ્યો.

Verse 59

तर्पितास्सर्वकामैस्ते रक्तचन्दनरूषिताः ।अप्सरोगणसंयुक्तास्सैन्या वाचमुदैरयन् ॥५९॥

સર્વ ઇચ્છાઓથી તૃપ્ત, રક્તચંદનથી લિપ્ત અને અપ્સરાગણ સાથે સંયુક્ત તે સૈનિકોએ ઊંચા સ્વરે વાણી ઉઠાવી બોલ્યા.

Verse 60

नैवायोध्यां गमिष्यामो नगमिष्याम दण्डकान् ।कुशलं भरतस्यास्तु रामस्यास्तु तथा सुखम् ॥६०॥

“અમે ન અયોધ્યામાં જઈશું, ન દંડકવનમાં જઈશું; ભરતનું કલ્યાણ થાઓ, અને રામનું પણ તેમ જ સુખ થાઓ.”

Verse 61

इति पादातयोधाश्च हस्त्यश्वारोहबन्धकाः ।अनाथास्तं विधिं लब्ध्वा वाचमेतामुदीरयन् ॥६१॥

એ રીતે પગદળના યોધાઓ તથા હાથી-ઘોડા પર સવાર સૈનિકો બોલ્યા. તે સત્કારવિધિ પ્રાપ્ત કરીને, નેતાઓની પરવા વિના, અનાથ સમા બની આ વાણી ઉચ્ચારતા રહ્યા.

Verse 62

संम्प्रहृष्टा विनेदुस्ते नरास्तत्र सहस्रशः ।भरतस्यानुयातारस्स्वर्गोऽयमिति चाब्रुवन् ॥६२॥

ત્યાં ભરતના અનુયાયીઓ હજારોની સંખ્યામાં પરમ હર્ષિત થઈ ઊંચે સ્વરે જયઘોષ કરવા લાગ્યા અને બોલ્યા—“આ તો સ્વર્ગ જ છે!”

Verse 63

नृत्यन्ति स्म हसन्ति स्म गायन्ति स्म च सैनिकाः ।समन्तात्परिधावन्ति माल्योपेतास्सहस्रशः ॥६३॥

હારોથી શોભિત હજારો સૈનિકો ચારે તરફ દોડતા; તેઓ નૃત્ય કરતા, હસતા અને ગાતા હતા.

Verse 64

ततो भुक्तवतां तेषां तदन्नममृतोपमम् ।दिव्यानुद्वीक्ष्य भक्ष्यां स्तानभवद्भक्षणे मतिः ॥६४॥

પછી તેઓ ભોજન કરી ચૂક્યા હોવા છતાં, અમૃત સમાન તે અન્ન અને દિવ્ય ભક્ષ્યોને જોઈ, ફરીથી ભક્ષણ કરવાની ઇચ્છા તેમના મનમાં ઉદ્ભવી.

Verse 65

प्रेष्याश्चेट्यश्च वध्वश्च बलस्थाश्च सहस्रशः ।बभूवुस्ते भृशं दृप्तास्सर्वे चाहतवाससः ॥६५॥

દૂત, દાસીઓ, સ્ત્રી-પરિચારિકાઓ તથા શિબિરના અનુગામી—હજારોની સંખ્યામાં—બધા નવા વસ્ત્રો ધારણ કરીને અત્યંત ઉલ્લાસિત અને ગર્વિત બન્યા.

Verse 66

कुञ्जराश्च खरोष्ट्राश्च गोऽश्वाश्च मृगपक्षिणः ।बभूवुस्सुभृतास्तत्र नान्यो ह्यन्यमकल्पयत् ॥६६॥

ત્યાં કુંજરો, ગધેડાં અને ઊંટો, ગાયો અને ઘોડાં, તેમજ મૃગો અને પક્ષીઓ પણ સુપોષિત હતા; કોઈએ કોઈને કષ્ટ આપ્યું નહીં.

Verse 67

नाऽशुक्लवासा स्तत्राऽसीत्क्षुधितो मलिनोऽपि वा ।रजसा ध्वस्तकेशो वा नरः कश्चिददृश्यत ॥६७॥

તે સેનામાં ક્યાંય કોઈ પુરુષ મેલાં વસ્ત્ર ધારણ કરેલો, ભૂખ્યો, અશુદ્ધ કે ધૂળથી વાળ બગડેલા દેખાતો ન હતો.

Verses 68-69

आजैश्चापि च वाराहैर्निष्ठानवरस़ञ्चयैः ।फलनिर्यूह संसिद्दैस्सूपैर्गन्ध रसान्वितैः ॥६८॥पुष्पध्वजवतीः पूर्णाश्शुक्लस्यान्नस्य चाभितः ।ददृशुर्विस्मितास्तत्रनरा लौहीस्सहस्रशः ॥६९॥

ત્યાં નરોએ આશ્ચર્યથી જોયું કે હજારો લોખંડનાં પાત્રો પુષ્પમાળા અને ધ્વજોથી શોભિત હતાં; ચારે બાજુ શ્વેત અન્નથી ભરપૂર, અને અજમાસ તથા વરાહમાસ, ઉત્તમ મસાલા, ફળરસ-તૈયારીઓ અને સુગંધ-રસયુક્ત સૂપોથી સમૃદ્ધ હતાં.

Verse 70

बभूवुर्वनपार्श्वेषु कूपाः पायसकर्दमाः ।ताश्चकामदुघा गावो द्रुमाश्चासन्मधुश्च्युतः ॥७०॥

વનની કિનારે કૂવો પ્રગટ્યા, પાયસના ઘન મીઠા કાદવથી ભરપૂર; ત્યાં કામધેનુ સમ ગાયો અને મધુ ઝરતાં વૃક્ષો પણ હતાં.

Verse 71

वाप्यो मैरेयपूर्णाश्च मृष्टमांसचयैर्वृताः ।प्रतप्तपिठरैश्चापि मार्गमायूरकौक्कुटैः ॥७१॥

કૂવામાં પણ માયરેય (ખજુર-મધિરા) ભરેલી હતી; તે કૂવાઓની આસપાસ ઉત્તમ માંસના ઢગલાં હતાં—અને માર્ગ પર તપ્ત પાત્રોમાં મૃગ, મયૂર તથા કુક્કુટનું માંસ રાખેલું હતું।

Verses 72-74

पात्रीणां च सहस्राणि स्थालीनां नियुतानि च ।न्यर्बुधानि च पात्राणि शातकुम्भमयानि च ॥७२॥स्थाल्यः कुम्भ्य करम्भ्य श्च दधिपूर्णास्सुसंस्कृताः ।यौवनस्थस्य गौरस्य कपित्थस्य सुगन्धिनः ॥७३॥ह्रदाः पूर्णा रसालस्य दध्नश्श्वेतस्य चापरे ।बभूवुः पायसस्यान्ये शर्करायावसञ्चयाः ॥७४॥

ત્યાં હજારો પાત્રો, લાખો થાળીઓ અને કરોડો સુવર્ણમય પાત્રો હતા. માટલાઓ, કળશો અને સુસંસ્કૃત દહીંથી ભરેલા કુંભો હતા જે સુગંધિત કપિત્થ ફળ અને યુવાન ગાયના દૂધ જેવા શ્વેત વર્ણના હતા. કેટલાક હોદા આમ્રરસથી ભરેલા હતા, અન્ય શ્વેત દહીંથી અને અન્ય કેટલાક પાયસમ્ અને સાકર મિશ્રિત યવના ઢગલાઓથી પૂર્ણ હતા.

Verse 75

कल्कान्चूर्णकषायांश्च स्नानानि विविधानि च ।ददृशुर्भाजनस्थानि तीर्थेषु सरतां नराः ॥७५॥

તીર્થના ઘાટો પાસે પુરુષોએ સ્નાન માટે ગોઠવાયેલા પાત્રસ્થાનો જોયા—વિવિધ પ્રકારના કલ્ક, ચૂર્ણ અને સુગંધિત કષાયો સહિત.

Verses 76-80

शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसञ्चयान् ।शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः ॥७६॥दर्पणापरिमृष्टांश्च वाससां चापि सञ्चयान् ।पादुकोपानहां चैव युग्मानिच सहस्रशः ॥७७॥आञ्जनीः कङ्कतान्कूर्चान् शस्त्राणि च धनूंषि च ।मर्मत्राणानि चित्राणि शयनान्यासनानि च ॥७८॥प्रतिपानह्रदान्पूर्णन्खरोष्ट्रगजवाजिनाम् ।अवगाह्यसुतीर्थांश्चह्रदान् सोत्पलपुष्करान् ॥७९॥आकाश वर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान्सुखप्लवान् ।नीपवैडूर्यवर्णांश्च मृदून्यवससञ्चयान् ।निर्वापार्थान् पशूनां ते ददृशुस्तत्र सर्वशः ॥८०॥

ત્યાં સર્વત્ર તેમણે શ્વેત દંતધાવન માટેના કાઠિયાંના ઢગલા, પાનપાત્રોમાં ગોઠવેલા શ્વેત ચંદનકલ્ક, તેજસ્વી અને સારી રીતે ઘસાયેલા દર્પણો, વસ્ત્રોના સંગ્રહ, અને હજારો જોડ પાદુકા તથા ઉપાનહ જોયાં. તેમજ આંજનીના ડબ્બા, કાંકડા, કૂર્ચા, શસ્ત્રો અને ધનુષ્યો, મર્મસ્થાનોને રક્ષતા ચિત્રવર્ણ કવચો, શય્યા અને આસનો પણ દેખાયા. ખચ્ચર, ઊંટ, ગજ અને અશ્વ માટે પીવાના પાણીથી ભરેલા હ્રદો, અને ઉત્પલ-પુષ્કરથી શોભિત ઉત્તમ અવગાહન-તીર્થોવાળા સરોવરો હતા. આકાશવર્ણ જેવા, સ્વચ્છ જળવાળા અને સુખદ તરવા યોગ્ય સરોવરો, તથા કદંબ અને વૈડૂર્ય સમા હરિત-નિલ વર્ણના મૃદુ યવસના ઢગલા—પશુઓને તૃપ્ત કરવા સર્વત્ર ગોઠવેલા—તેમણે જોયાં.

Verse 81

व्यस्मयन्त मनुष्यास्ते स्वप्नकल्पं तदद्भुतम् ।दृष्ट्वाऽतिथ्यं कृतं तादृग्भरतस्य महर्षिणा ॥८१॥

તે મનુષ્યો એ મહર્ષિએ ભરત માટે કરેલું એવું અદ્ભુત આતિથ્ય જોઈને વિસ્મિત થયા—જે સ્વપ્ન સમાન લાગતું હતું.

Verse 82

इत्येवं रममाणानां देवानामिव नन्दने ।भरद्वाजाश्रमे रम्ये सा रात्रिर्व्यत्यवर्तत ॥८२॥

આ રીતે ભરદ્વાજના રમ્ય આશ્રમમાં—ઇન્દ્રના નંદનવનમાં દેવો જેમ આનંદ કરે તેમ—આનંદિત રહેનારાઓની તે રાત્રિ વીતી ગઈ.

Verse 83

प्रतिजग्मुश्च ता नद्यो गन्धर्वाश्च यथागतम् ।भरद्वाजमनुज्ञाप्य ताश्च सर्वा वराङ्गनाः ॥८३॥

પછી તે નદીઓ, ગંધર્વો અને સર્વા વરાંગનાઓ—ભરદ્વાજની અનુજ્ઞા લઈને—જ્યાંથી આવ્યા હતા ત્યાં જ યથાવત્ પરત ગયા.

Verse 84

तथैव मत्ता मदिरोत्कटा नरास्तथैव दिव्यागरुचन्दनोक्षिताः ।तथैव दिव्या विविधास्स्रगुत्तमाः पृथक्प्रकीर्णा मनुजैः प्रमर्दिताः ॥८४॥

ગંધર્વો વિદાય થયા પછી પણ, મધિરાના અતિપ્રભાવથી મત્ત થયેલા નરજન હજી પણ મદમાં ડૂબેલા રહ્યા; તેમના અંગો દિવ્ય અગરુ અને ચંદનથી લિપ્ત હતા. અનેક પ્રકારની ઉત્તમ દિવ્ય માળાઓ મનુષ્યોના પગે દબાઈ, જુદા જુદા સ્થાને વિખેરાઈ પડી હતી.