Sarga 61

Verse 1

वनं गते धर्मपरे रामे रमयतां वरे ।कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारमिदमब्रवीत् ॥१॥

ધર્મપરાયણ અને અન્યને આનંદ આપનારમાં શ્રેષ્ઠ એવા રામ વનમાં ગયા ત્યારે, કૌસલ્યા સ્વાર્થજન્ય તીવ્ર દુઃખે રડતી રડતી પોતાના પતિને આ વચન બોલી.

Verse 2

यद्यपि त्रिषु लोकेषु प्रथितं ते महद्यशः ।सानुक्रोशो वदान्यश्च प्रियवादी च राघवः ॥२॥

યદ્યપિ તારો મહાન યશ ત્રણે લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે—હે રાઘવ, તું કરુણાસભર, દાનશીલ અને મધુરવચન છે—

Verse 3

कथं नरवरश्रेष्ठ पुत्रौ तौ सह सीतया ।दुःखितौ सुखसंवृद्धौ वने दुःखं सहिष्यतः ॥३॥

હે નરશ્રેષ્ઠ રાજા, સુખમાં ઉછેરાયેલા અને હવે દુઃખિત એવા તારા તે બે પુત્રો, સીતા સાથે, વનમાંના કષ્ટને કેવી રીતે સહન કરશે?

Verse 4

सा नूनं तरुणी श्यामा सुकुमारी सुखोचिता ।कथमुष्णं च शीतं च मैथिली प्रसहिष्यते ॥४॥

એ તો નિશ્ચયે યુવાન, શ્યામવર્ણી, અતિ કોમળ અને સુખમાં પોષાયેલી છે; એવી મૈથિલી ગરમી અને ઠંડી—બન્નેને કેવી રીતે સહન કરશે?

Verse 5

भुक्त्वाऽशनं विशालाक्षी सूपदं शान्वितं शुभम् ।वन्यं नैवारमाहारं कथं सीतोपभोक्ष्यते ॥५॥

વિશાળ નેત્રવાળી સીતા શુભ અને સ્વાદિષ્ટ ભોજન—સૂપ અને મસાલા સાથે—ખાવાની આદતવાળી; તો વનમાં મળતું જંગલી ધાનનું આહાર તે કેવી રીતે ઉપભોગ કરશે?

Verse 6

गीतवादित्रनिर्घोषं श्रुत्वा शुभमनिन्दिता ।कथं क्रव्यादसिंहानां शब्दं श्रोष्यत्यशोभनम् ॥६॥

શુભ ગીતો અને વાદ્યોના મધુર નાદ સાંભળવાની આદતવાળી, નિર્દોષ સીતા—માંસાહારી સિંહાદિ પ્રાણીઓના અશુભ ગર્જન-ધ્વનિ કેવી રીતે સાંભળશે?

Verse 7

महेन्द्रध्वजसङ्काशः क्व नु शेते महाभुजः ।भुजं परिघसङ्काशमुपधाय महाबलः ॥७॥

મહેન્દ્રના ધ્વજ સમા ઊંચા, મહાબાહુ મહાબલી રામ હવે ક્યાં સૂઈ રહ્યો હશે—લોખંડની દંડ સમા પોતાના ભુજને તકીયા બનાવી?

Verse 8

पद्मवर्णं सुकेशान्तं पद्मनिश्श्वासमुत्तमम् ।कदा द्रक्ष्यामि रामस्य वदनं पुष्करेक्षणम् ॥८॥

કમળવર્ણ, સુંદર વાળથી શોભિત, કમળસુગંધ શ્વાસવાળા, પુષ્કર સમા નેત્રવાળા શ્રીરામનું ઉત્તમ મુખ હું ફરી ક્યારે દર્શન કરીશ?

Verse 9

वज्रसारमयं नूनं हृदयं मे न संशयः ।अपश्यन्त्या न तं यद्वै फलतीदं सहस्रधा ॥९॥

નિઃસંદેહ મારું હૃદય તો વજ્રસમાન કઠોર છે; કારણ કે તેને ન જોતા પણ તે હજાર ટુકડામાં વિખેરાતું નથી.

Verse 10

यत्त्वयाऽकरुणं कर्म व्यपोह्य मम बान्धवाः ।निरस्ताः परिधावन्ति सुखार्हाः कृपणा वने ॥१०॥

તમે કરેલા નિર્દય કર્મના કારણે મારા બાંધવો—જે સુખને યોગ્ય હતા—ત્યાંથી હટાવી દેવામાં આવ્યા છે અને હવે કૃપણ બની વનમાં ભટકે છે.

Verse 11

यदि पञ्चदशे वर्षे राघवः पुनरेष्यति ।जह्याद्राज्यं च कोषं च भरतो नोपलक्षयते ॥११॥

જો પંદરમા વર્ષે પણ રાઘવ પાછા આવે, તો પણ ભરત રાજ્ય અને કોષ છોડી દેશે—એવું દેખાતું નથી.

Verse 12

भोजयन्ति किल श्राद्धे केचित्स्वानेव बान्धवान् ।ततः पश्चात्समीक्षन्ते कृतकार्या द्विजर्षभान् ॥१२॥

શ્રાદ્ધમાં કેટલાંક લોકો, એમ કહેવાય છે, પહેલાં પોતાના જ સગાંબંધવોને જ ભોજન કરાવે છે; ત્યાર પછી ‘કર્તવ્ય પૂરું થયું’ એમ માનીને દ્વિજશ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને શોધે છે.

Verse 13

तत्र ये गुणवन्तश्च विद्वांसश्च द्विजातयः ।न पश्चात्तेऽभिमन्यन्ते सुधामपि सुरोपमाः ॥१३॥

ત્યાં જે ગુણવાન અને વિદ્વાન દ્વિજાતિજન છે, દેવસમાન પ્રતિષ્ઠાવાળા હોવા છતાં, બીજાઓ પછી આપવામાં આવેલું—even અમૃત હોય તો પણ—સ્વીકારતા નથી.

Verse 14

ब्राह्मणेष्वपि तृप्तेषु पश्चाद्भोक्तुं द्विजर्षभाः ।नाभ्युपैतुमलं प्राज्ञा श्शृङ्गच्छेदमिवर्षभाः ॥१४॥

બ્રાહ્મણો તૃપ્ત થઈ ગયા પછી પણ, પ્રાજ્ઞ એવા દ્વિજશ્રેષ્ઠો પછીથી ભોજન કરવા સંમત થતા નથી; જેમ શૃંગછેદ સહન ન કરી શકે એવા વૃષભો.

Verse 15

एवं कनीयसा भ्रात्रा भुक्तं राज्यं विशाम्पते ।भ्राता ज्येष्ठो वरिष्ठश्च किमर्थं नावमंस्यते ॥१५॥

એ જ રીતે, હે વિશામ્પતિ (માનવલોકના અધિપતિ), જો કનિષ્ઠ ભાઈએ રાજ્ય ભોગવ્યું હોય, તો જ્યેષ્ઠ અને શ્રેષ્ઠ ભાઈ તેને કેમ તુચ્છ ન ગણે?

Verse 16

न परेणाऽहृतं भक्ष्यं व्याघ्रः खादितुमिच्छति ।एवमेतन्नरव्याघ्रः परलीढं न मन्यते ॥१६॥

જેમ વાઘ બીજા પશુએ લાવેલું ભોજન ખાવા ઇચ્છતો નથી, તેમ નરવ્યાઘ્ર શ્રીરામ અન્યોએ પહેલેથી ભોગવેલું—પરલીઢ—રાજ્ય સ્વીકારતા નથી.

Verse 17

हविराज्यं पुरोडाशाः कुशा यूपाश्च खादिराः ।नैतानि यातयामानि कुर्वन्ति पुनरध्वरे ॥१७॥

હવિ, આજ્ય, પુરોડાશ, કુશ અને ખદિરના યૂપ—જે સમયથી ક્ષીણ અને પહેલેથી વપરાયેલા હોય—તેવા પદાર્થો ફરી યજ્ઞમાં પ્રયોગમાં લેવાતા નથી.

Verse 18

तथा ह्यात्तमिदं राज्यं हृतसारां सुरामिव ।नाभिमन्तुमलं रामो नष्टसोममिवाध्वरम् ॥१८॥

તેમ જ, અન્યોએ ભોગવેલું આ રાજ્ય તો સારહીન સુરા સમાન છે; શ્રીરામ તેને સ્વીકારવા યોગ્ય નથી—જેમ સોમ નષ્ટ થયેલો અધ્વર (યજ્ઞ) અયોગ્ય ગણાય છે.

Verse 19

न चेमां धर्षणां राम सङ्गच्छेदत्यमर्षणः ।दारयेन्मन्दरमपि स हि क्रुद्धश्शितैश्शरैः ॥१९॥

હે રામ, અતિઅમર્ષણ (અડગ ધૈર્યવાળા) તમે આવી અપમાનજનક ધર્ષણાને કદી સ્વીકારશો નહીં; ક્રોધિત થાઓ તો તીક્ષ્ણ બાણોથી મન્દર પર્વતને પણ ફાડી શકો.

Verses 20-21

त्वां तु नोत्सहते हन्तुं महात्मा पितृगौरवात् ।ससोमार्कग्रहगणं नभस्ताराविचित्रितम् ॥२०॥पातयेद्योदिवं क्रुद्धस्सत्वां न व्यतिवर्तते ।प्रक्षोभयेद्वारये द्वा महीं शैलशताचिताम् ॥२१॥

પરંતુ પિતૃગૌરવથી મહાત્મા શ્રીરામ તમને હણવા ઉત્સાહિત થતા નથી। જે ક્રોધે સૂર્ય-ચંદ્ર-ગ્રહગણસહ તારાઓથી ચિત્રિત આકાશને પણ પાડી દે, એવો પણ તમારું ઉલ્લંઘન કરતો નથી; તે તો શતશૈલમંડિત ધરતીને કંપાવી દે કે ફાડી નાંખે, પણ પિતૃઆજ્ઞા ભંગ ન કરે.

Verse 22

नैवं विधमसत्कारं राघवो मर्षयिष्यति ।बलवानिव शार्दूलो वालधेरभिमर्शनम् ॥२२॥

રાઘવ આવા પ્રકારના અપમાનને કદી સહન નહીં કરે; જેમ બળવાન વાઘ પોતાની પૂંછડીને સ્પર્શવું પણ સહન કરતો નથી.

Verse 23

नैतस्य सहिता लोका भयं कुर्युर्महामृथे ।अधर्मंत्विह धर्मात्मा लोकं धर्मेण योजयेत् ॥२३॥

મહાસંગ્રામમાં સર્વ લોક એકત્ર થઈને પણ તેને ભયભીત કરી શકતા નથી. અહીં અધર્મ છવાયો હોય તો એ ધર્માત્મા ધર્મ દ્વારા જ લોકને ફરી ધર્મમાં સ્થાપે.

Verse 24

नन्वसौ काञ्चनैर्बाणैर्महावीर्यो महाभुजः ।युगान्त इव भूतानि सागरानपि निर्दहेत् ॥२४॥

નિશ્ચયે એ મહાવીર્ય, મહાભુજ રામ કાંસ્યસમાન સુવર્ણ બાણોથી યુગાંતકાળે જેમ સર્વ ભૂતોને દહે તેમ પ્રાણીઓને, અહીં સુધી કે સાગરોને પણ દહન કરી શકે.

Verse 25

स तादृशस्सिंहबलो वृषभाक्षो नरर्षभः ।स्वयमेव हतः पित्रा जलजेनात्मजो यथा ॥२५॥

એવો સિંહબળવાળો, વૃષભનેત્ર, નરર્ષભ શ્રીરામ—પોતાના પિતાએ જ માર્યો, જેમ જલચર માછલી પોતાનાં જ સંતાનનો નાશ કરે.

Verse 26

द्विजातिचरितो धर्मश्शास्त्रदृष्टस्सनातनः ।यदि ते धर्मनिरते त्वया पुत्रे विवासिते ॥२६॥

શાસ્ત્રોમાં દર્શિત અને દ્વિજોએ આચરિત સનાતન ધર્મ જો ખરેખર તારી સાથે હોય, તો ધર્મનિષ્ઠ એવા તારા પુત્રને તું કેવી રીતે વનવાસે મોકલ્યો?

Verse 27

गतिरेका पतिर्नार्या द्वितीया गतिरात्मजः ।तृतीया ज्ञातयो राजंश्चतुर्थी नेह विद्यते ॥२७॥

હે રાજન્, સ્ત્રીને એકમાત્ર આશ્રય પતિ છે; બીજો આશ્રય પુત્ર છે; ત્રીજો આશ્રય સ્વજનો છે. આ લોકમાં ચોથો આશ્રય ક્યાંય નથી.

Verse 28

तत्र त्वं चैव मे नास्ति रामश्च वनमाश्रितः ।न वनं गन्तुमिच्छामि सर्वथा निहता त्वया ॥२८॥

આ સ્થિતિમાં, તમે મારા માટે કંઈ ઉપયોગી નથી, અને રામ વનમાં શરણ લઈ ગયા છે. હું વનમાં જવા ઈચ્છતો નથી. તમે મને દરેક રીતે નાશ પામ્યા છો.

Verse 29

हतं त्वया राज्यमिदं सराष्ट्रं हतस्तथाऽत्मा सह मन्त्रिभिश्च ।हता सपुत्राऽस्मि हताश्च पौरास्सुत श्च भार्या च तव प्रहृष्टौ ॥२९॥

તમે આ રાજ્યને તેના પ્રદેશો સાથે નાશ પામ્યા છો. તમે પોતાને મંત્રીઓ સાથે નાશ પામ્યા છો. તમે મારા અને મારા પુત્રના નાશનું કારણ બન્યા છો. ફક્ત તમારા પુત્ર ભરત અને તમારી પત્ની કૈકેયી પ્રસન્ન છે.

Verse 30

इमां गिरं दारुणशब्द संश्रितां निशम्य राजाऽपि मुमोह दुःखितः ।तत स्स शोकं प्रविवेश पार्थिवस्स्वदुष्कृतं चापि पुनस्तदा स्मरन् ॥३०॥

આ ભયંકર શબ્દો સાથે કહેવાયેલા વચનો સાંભળીને, રાજા ઊંડા દુઃખથી પાગલ થઈ બેહોશ થઈ ગયા. ત્યારબાદ, પૃથ્વીના સ્વામી શોકની સ્થિતિમાં ડૂબી ગયા, પોતાના દુષ્કૃત્યને યાદ કરતા.