Sarga 117
अत्र्याश्रमगमनम् तथा अनसूयोपदेशः (Arrival at Atri’s Hermitage and Anasuya’s Counsel)
अयोध्याकाण्ड
તપસ્વીઓ વિદાય થયા પછી શ્રીરામને પૂર્વસ્થાને વધુ રહેવું યોગ્ય લાગતું નથી. ભરત, રાણીઓ અને અયોધ્યાવાસીઓની સ્મૃતિ મનને વ્યાકુળ કરે છે; તેમજ ભરતની સેના પડાવથી ઘોડા-હાથી વગેરેના કારણે સ્થળ પણ દૂષિત થયું હતું. તેથી રામ સીતા અને લક્ષ્મણ સાથે પ્રસ્થાન કરીને ભગવાન અત્રિના આશ્રમે પહોંચે છે. રામ પ્રણામ કરે છે ત્યારે અત્રિ તેમને પુત્રવત્ સ્નેહથી સ્વીકારી આદર્શ আতિથ્ય આપે છે અને લક્ષ્મણ તથા સીતાને પણ સાંત્વના આપે છે. પછી તેઓ પોતાની વૃદ્ધ પત્ની, કઠોર તપથી પ્રસિદ્ધ તપસ્વિની અનસૂયાને બોલાવે છે—જેનાં લોકહિતકારી તપોબળની મહિમા (અન્નસમૃદ્ધિ કરાવવી, ગંગાપ્રવાહનું કારણ બનવું, વિઘ્નનિવારણ, તથા દેવકાર્ય માટે કાળપરિવર્તન સમ તપ) પ્રસિદ્ધ છે—અને સીતાને તેમની પાસે જવા કહે છે. સીતા અનસૂયાની પ્રદક્ષિણા કરીને પ્રણામ કરે છે; તેમની અતિ વૃદ્ધ અને કંપતી દેહાવસ્થા જોઈ કુશળ પૂછે છે. સીતાના ધર્માચરણથી પ્રસન્ન અનસૂયા રામ સાથે વનકષ્ટ સહન કરીને ચાલવાની પસંદગીની પ્રશંસા કરે છે અને પતિવ્રતા-ધર્મનો ઉપદેશ આપે છે—સજ્જન સ્ત્રી માટે પતિ જ પરમ આશ્રય અને દેવતુલ્ય છે; નિષ્ઠાથી કીર્તિ અને પુણ્ય મળે છે, જ્યારે અસંયમિત કામના પતન અને અપકીર્તિ લાવે છે. આ સર્ગમાં યાત્રાવૃત્ત, સત્કારવિધિ, તપોમહિમા અને સીતાપ્રતિ નીતિ-ઉપદેશનું સંમિશ્રણ છે.
Shlokas
Verse 1
राघव स्त्वथ यातेषु तपस्विषु विचिन्तयन्।न तत्रारोचयद्वासं कारणैर्बहुभिस्तदा।।।।
તપસ્વીઓ જતાં રહ્યા પછી રાઘવ મનમાં વિચારતા રહ્યા અને અનેક કારણોસર ત્યારે ત્યાં વધુ વસવાટ કરવો યોગ્ય ન માન્યો.
Verse 2
इह मे भरतो दृष्टो मातरश्च सनागराः।सा च मे स्मृतिरन्वेति तान्नित्यमनुशोचतः।।।।
અહીં મેં ભરતને તથા નગરવાસીઓ સહિત મારી માતાઓને પણ જોયાં; અને હું તેમની માટે સદા શોક કરું છું, તેથી એ જ સ્મૃતિ સતત મને અનુસરે છે.
Verse 3
स्कन्धावारनिवेशेन तेन तस्य महात्मनः।हयहस्तिकरीषैश्च उपमर्दः कृतो भृशम्।।।।
તે મહાત્મા ભરતની સેનાએ ત્યાં સ્કંધાવાર ગોઠવ્યો હોવાથી, ઘોડા અને હાથીના લીંદથી તે સ્થાન અત્યંત ઉપમર્દિત થયું—ચરડાઈને બહુ મેલું થઈ ગયું.
Verse 4
तस्मादन्यत्र गच्छाम इति सञ्चिन्त्य राघवः।प्रातिष्ठत स वैदेह्या लक्ष्मणेन च सङ्गतः।।।।
અતએવ ‘ચાલો, અન્યત્ર જઈએ’ એમ નિશ્ચય કરીને રાઘવ વૈદેહી અને લક્ષ્મણ સાથે પ્રસ્થાન કર્યો.
Verse 5
सोऽत्रेराश्रममासाद्य तं ववन्दे महायशाः।तं चापि भगवानत्रिः पुत्रवत्प्रत्यपद्यत।।।।
અત્રિ ઋષિના આશ્રમમાં પહોંચીને મહાયશસ્વી રામે તેમને વંદન કર્યું; અને ભગવાન અત્રિએ પણ પુત્ર સમાન ભાવથી તેમને આવકાર્યા.
Verse 6
स्वयमातिथ्यमादिश्य सर्वमन्यत्सुसत्कृतम्।सौमित्रिं च महाभागां सीतां च समसान्त्वयत्।।।।
અત્રિએ સ્વયં સર્વ રીતે યોગ્ય આતિથ્યની વ્યવસ્થા કરી અને સૌમિત્રિ તથા મહાભાગા સીતાને પણ સ્નિગ્ધ વચનોથી સાંત્વના આપી.
Verse 7
पत्नीं च समनुप्राप्तां वृद्धामामन्त्र्य सत्कृताम्।सान्त्वयामास धर्मज्ञः सर्वभूतहिते रतः।।।।
ધર્મજ્ઞ અને સર્વભૂતહિતમાં રત એવા ઋષિએ હમણાં જ આવેલી, સર્વે દ્વારા સત્કૃત વૃદ્ધ પત્નીને બોલાવી સાંત્વનાપૂર્વક વાત કરી.
Verse 8
आनसूयां महाभागां तापसीं धर्मचारिणीम्प्रतिगृह्णीष्व वैदेहीमब्रवीदृषिसत्तमः।रामाय चाऽचचक्षे तां तापसीं धर्मचारिणीम्।।।।
ઋષિશ્રેષ્ઠે ધર્માચરણમાં સ્થિર મહાભાગા તાપસી અનુસૂયાને કહ્યું: ‘વૈદેહીને સ્વીકારો.’ અને રામને પણ તે ધર્મનિષ્ઠ તાપસી વિશે જણાવ્યું.
Verse 9
दश वर्षाण्यनावृष्ट्या दग्धे लोके निरन्तरम्।।।।यया मूलफले सृष्टे जाह्नवी च प्रवर्तिता।उग्रेण तपसा युक्ता नियमैश्चाप्यलङ्कृता।।।।दश वर्ष सहास्राणि तया तप्तं महत्तपः।अनसूया व्रतै स्स्नाता प्रत्यूहाश्च निवर्तिताः।।।।देवकार्यनिमित्तं च यया सन्त्वरमाणया।दशरात्रं कृता रात्रि स्सेयं मातेव तेऽनघ।।।।
હે નિર્દોષ રામ! દસ વર્ષ સતત અનાવૃષ્ટિથી જગત દગ્ધ થતું હતું ત્યારે તેણીએ મૂળ-ફળોની સૃષ્ટિ કરાવી અને જાહ્નવી (ગંગા)ને પ્રવાહિત કરી. ઉગ્ર તપથી યુક્ત અને નિયમોથી અલંકૃત થઈ, તેણીએ દસ હજાર વર્ષ મહાતપ તપ્યું; વ્રતોમાં સ્નાત થઈ તેણે સર્વ પ્રતિબંધો નિવાર્યા. દેવકાર્યના હિતે ઉત્સુક બની તેણે દસ રાત્રિઓને એક જ રાત્રિ સમાન કરી દીધી—એવી આ અનસૂયા, તને માતા સમી છે.
Verse 10
दश वर्षाण्यनावृष्ट्या दग्धे लोके निरन्तरम्।।2.117.9।।यया मूलफले सृष्टे जाह्नवी च प्रवर्तिता।उग्रेण तपसा युक्ता नियमैश्चाप्यलङ्कृता।।2.117.10।।दश वर्ष सहास्राणि तया तप्तं महत्तपः।अनसूया व्रतै स्स्नाता प्रत्यूहाश्च निवर्तिताः।।2.117.11।।देवकार्यनिमित्तं च यया सन्त्वरमाणया।दशरात्रं कृता रात्रि स्सेयं मातेव तेऽनघ।।2.117.12।।
જેણે મૂળ અને ફળો પ્રગટ કર્યા અને જાહ્નવી (ગંગા) નદીને પ્રવાહમાન કરી; કઠોર નિયમોથી શોભિત, તે ઉગ્ર તપશ્ચર્યામાં નિષ્ઠાવાન હતી.
Verse 11
दश वर्षाण्यनावृष्ट्या दग्धे लोके निरन्तरम्।।2.117.9।।यया मूलफले सृष्टे जाह्नवी च प्रवर्तिता।उग्रेण तपसा युक्ता नियमैश्चाप्यलङ्कृता।।2.117.10।।दश वर्षसहास्राणि यया तप्तं महत् तपः।अनसूया व्रतै स्स्नाता प्रत्यूहाश्च निवर्तिताः।।2.117.11।।देवकार्यनिमित्तं च यया सन्त्वरमाणया।दशरात्रं कृता रात्रि स्सेयं मातेव तेऽनघ।।2.117.12।।
દસ હજાર વર્ષ સુધી તેણીએ મહાન અને કઠોર તપ કર્યું; વ્રતો દ્વારા શુદ્ધ થયેલી અનુસૂયા દેવી ઉદ્ભવેલા વિઘ્નોને પણ નિવારતી રહી.
Verse 12
दश वर्षाण्यनावृष्ट्या दग्धे लोके निरन्तरम्।।2.117.9।।यया मूलफले सृष्टे जाह्नवी च प्रवर्तिता।उग्रेण तपसा युक्ता नियमैश्चाप्यलङ्कृता।।2.117.10।।दश वर्ष सहास्राणि तया तप्तं महत्तपः।अनसूया व्रतै स्स्नाता प्रत्यूहाश्च निवर्तिताः।।2.117.11।।देवकार्यनिमित्तं च यया सन्त्वरमाणया।दशरात्रं कृता रात्रि स्सेयं मातेव तेऽनघ।।2.117.12।।
દેવકાર્યના હિતાર્થે, તત્પરતાથી પ્રવૃત્ત થઈ, તેણીએ દસ રાત્રિઓને એક જ રાત્રિ સમાન કરી દીધી; હે નિર્દોષ, તે તને માતા સમાન છે.
Verse 13
तामिमां सर्वभूतानां नमस्कार्यां यशस्विनीम्अभिगच्छतु वैदेही वृद्धामक्रोधनां सदा।अनसूयेति या लोके कर्मभिः ख्यातिमागता।।।।
સર્વ પ્રાણીઓ માટે નમસ્કારયોગ્ય, યશસ્વિની, વૃદ્ધા અને સદા અક્રોધી—કર્મોથી ‘અનસૂયા’ નામે લોકમાં ખ્યાતિ પામેલી—એવી તેણી પાસે વૈદેહી જાય.
Verse 14
एवं ब्रुवाणं तमृषिं तथेत्युक्त्वा स राघवः।सीतामुवाच धर्मज्ञामिदं वचनमुत्तमम्।।।।
આ રીતે બોલતા ઋષિને ‘તથાસ્તુ’ કહી રાઘવે, ધર્મજ્ઞા સીતાને આ ઉત્તમ વચન કહ્યું.
Verse 15
राजपुत्रि श्रुतमिदं मुनेरस्य समीरितम्।श्रेयोऽर्थमात्मनश्शीघ्रमभिगच्छ तपस्विनीम्।।।।
હે રાજકુમારી, મુનિએ જે કહ્યું તે તું સાંભળ્યું; પોતાના કલ્યાણ માટે શીઘ્રે જઈ તપસ્વિની સ્ત્રીને શરણ જઈ મળ.
Verse 16
सीता त्वेतद वचः श्रुत्वा राघवस्य हितैषिणः।तामत्रिपन्तीं धर्मज्ञामभिचक्राम मैथिली।।।।
રાઘવના હિતકારી વચન સાંભળી, મિથિલાની સીતા અહીં અત્રિની પત્ની, ધર્મજ્ઞા અનુસૂયાને અભિમુખ થઈ ગઈ.
Verse 17
शिथिलां वलितां वृद्धां जरापाण्डुरमूर्धजाम्।सततं वेपमानाङ्गीं प्रवाते कदलीं यथा।। ।।तां तु सीता महाभागामनसूयां पतिव्रताम्।अभ्यवादयदव्यग्रा स्वं नाम समुदाहरत्।।।।
તે શિથિલ, વળાંકયુક્ત, વૃદ્ધ હતી; જરાથી તેના કેશ પાંડુર થયેલા; પ્રચંડ પવનમાં કેળાના છોડ જેવી તેના અંગો સદા કંપતા.
Verse 18
शिथिलां वलितां वृद्धां जरापाण्डुरमूर्धजाम्।सततं वेपमानाङ्गीं प्रवाते कदलीं यथा।। 2.117.17।।तां तु सीता महाभागामनसूयां पतिव्रताम्।अभ्यवादयदव्यग्रा स्वंनाम समुदाहरत्।।2.117.18।।
પછી સીતા નિર્વ્યગ્ર રહી મહાભાગા, પતિવ્રતા અનુસૂયાને વંદન કરી, પોતાનું નામ ઉચ્ચાર્યું.
Verse 19
अभिवाद्य च वैदेही तापसीं तामनिन्दिताम्।बद्धाञ्जलिपुटा हृष्टा पर्यपृच्छदनामयम्।।।।
વૈદેહીએ તે નિર્દોષ તાપસીને વંદન કરી, આનંદિત થઈ બંધ અંજલિ સાથે તેના કુશળક્ષેમ પૂછ્યા.
Verse 20
ततस्सीतां महाभागां दृष्ट्वा तां धर्मचारिणीम्।सान्त्वयन्त्यब्रवीद्धृष्टा दिष्ट्या धर्ममवेक्षसे।।।।
ત્યારે ધર્મમાં અડગ એવી મહાભાગા સીતાને જોઈ આનંદિત થયેલી અનુસૂયા તેને સાંત્વનાભર્યા વચનો બોલી: “ધન્ય છે તું—તું ધર્મનું પાલન કરે છે.”
Verse 21
त्यक्त्वा ज्ञातिजनं सीते मानमृद्धं च भामिनि।अवरुद्धं वने रामं दिष्ट्या त्वमनुगच्छसि।।।।
“હે સીતા, હે ભામિની, સ્વજનોને અને સમૃદ્ધ સુખ-સામગ્રીને ત્યજી, વનમાં અવરોધિત થયેલા રામને તું ધન્યભાગ્યે અનુસરે છે.”
Verse 22
नगरस्थो वनस्थो वा पापो वा यदि वा शुभः।यासां स्त्रीणां प्रियो भर्ता तासां लोका महोदयाः।।।।
“પતિ નગરમાં રહે કે વનમાં, પાપી હોય કે શુભ—જેનાં માટે પતિ પ્રિય રહે છે, એવી સ્ત્રીઓ મહાન ફળવાળા લોકોને પામે છે.”
Verse 23
दुश्शीलः कामवृत्तो वा धनैर्वा परिवर्जितः।स्त्रीणामार्यस्वभावानां परमं दैवतं पतिः।।।।
“દુશ્શીલ હોય, કામવૃત્તિવાળો હોય, કે ધનથી વંચિત હોય—આર્ય સ્વભાવવાળી સ્ત્રીઓ માટે પતિ પરમ દૈવત સમાન છે.”
Verse 24
नातो विशिष्टं पश्यामि बान्धवं विमृशन्त्यहम्।सर्वत्र योग्यं वैदेहि तपः कृतमिवाव्ययम्।।।।
“હે વૈદેહી, વિચાર કરતાં મને પતિથી વિશિષ્ટ કોઈ બંધુ દેખાતો નથી; સર્વત્ર આશ્રયયોગ્ય—કરેલ તપ જેવું અક્ષય.”
Verse 25
न त्वेवमवगच्छन्ति गुणदोषमसत्त्स्रियः।कामवक्तव्यहृदया भर्तृनाथाश्चरन्ति याः।।।।
પરંતુ દુષ્ટ સ્ત્રીઓ ગુણ અને દોષને આ રીતે સમજી શકતી નથી; કામના અને સ્વેચ્છાથી ચલિત હૃદયવાળી, જે પતિને જાણે પોતાના આધિન હોય તેમ માનીને ભટકતી રહે છે.
Verse 26
प्राप्नुवन्त्य यशश्चैव धर्मभ्रंशं च मैथिलि।अकार्यवशमापन्नाः स्त्रियो याः खलु तद्विधाः।।।।
હે મેથિલિ, એવી જાતની સ્ત્રીઓ—જે અકાર્યના વશમાં પડી જાય છે—અપયશ અને ધર્મભ્રંશ, બન્નેને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 27
त्वद्विधास्तु गुणैर्युक्ता दृष्ट लोक परावराः।स्त्रिय स्स्वर्गे चरिष्यन्ति यथा धर्मकृतस्तथा।।।।
પરંતુ તારા જેવી સ્ત્રીઓ—ગુણોથી યુક્ત અને લોકમાં ઊંચું-નીચું ઓળખનાર—ધર્મકર્મ કરનારની જેમ સ્વર્ગમાં નિર્ભયે વિહાર કરશે.
Verse 28
तदेवमेनं त्वमनुव्रता सती पतिव्रतानां समयानुवर्तिनी।भव स्वभर्तु स्सहधर्मचारिणी यशश्च धर्मं च तत स्समाप्स्यसि।।।।
અતએવ, રામને અનુસરતી સતી અનુવ્રતા બની, પતિવ્રતાઓના નિશ્ચિત આચારનું પાલન કર; પોતાના પતિની સહધર્મચારિણી થા—એથી તું યશ અને ધર્મ, બન્નેને પ્રાપ્ત કરીશ.
Frequently Asked Questions
Rāma must decide whether to remain at a place burdened by grief-laden memories and ritual/physical impurity from an army camp; he chooses relocation, prioritizing mental steadiness, appropriate residence, and dharmic propriety during exile.
Anasūyā frames fidelity and disciplined conduct as a woman’s stabilizing dharma: the husband is treated as the highest relational refuge, discernment guards against desire-driven wrongdoing, and steadfast virtue yields lasting renown and merit.
The key landmark is Atri’s forest āśrama, a cultural node of ascetic hospitality and instruction; associated motifs include the skandhāvāra (army encampment) and the sacred Gaṅgā (Jāhnavī) invoked in Anasūyā’s hagiography.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.