Sarga 92

Verse 1

ततस्तां रजनीमुष्य भरतस्सपरिच्छदः। कृतातिथ्यो भरद्वाजं कामादभिजगाम ह।।2.92.1।।

પછી તે રાત વિતાવી, આતિથ્ય સ્વીકારીને, પરિચ્છદসহ ભરત મનમાં નિશ્ચિત હેતુ લઈને ભરદ્વાજ મુનિ પાસે ગયો.

Verse 2

तं ऋषिः पुरुषव्याघ्रं प्राञ्जलिं प्रेक्ष्य चाऽगतम्।हुताग्निहोत्रो भरतं भरद्वाजोऽभ्यभाषत।।2.92.2।।

અંજલિ બાંધી આવેલ પુરુષવ્યાઘ્ર ભરતને જોઈ, અગ્નિહોત્ર પૂર્ણ કરેલા ઋષિ ભરદ્વાજે તેને સંબોધન કર્યું.

Verse 3

कच्चिदत्र सुखा रात्रिस्तवास्मद्विषये गता। समग्रस्ते जनः कच्चिदातिथ्ये शंस मेऽनघ।।2.92.3।।

હે અનઘ, શું તું અમારા આશ્રમમાં અહીં રાત્રિ સુખથી વિતાવી? અને કહેજે, તારા સર્વ લોકોનું આતિથ્યમાં યોગ્ય રીતે સન્માન-સેવા થઈ હતી ને?

Verse 4

तमुवाचाञ्जलिं कृत्वा भरतोऽभिप्रणम्य च। आश्रमादभिनिष्क्रान्तमृषिमुत्तमतेजसम्।।2.92.4।।

આશ્રમમાંથી બહાર નીકળતા ઉત્તમ તેજવાળા ઋષિને જોઈ, ભરતે અંજલિ જોડીને ભક્તિપૂર્વક નમન કરી તેમને સંબોધ્યા.

Verse 5

ससुखोषितोऽस्मि भगवन्समग्रबलवाहनः। तर्पितस्सर्वकामैश्च सामात्यो बलवत्त्वया।।2.92.5।।

ભગવન્, હું—મારા અમાત્યો સાથે, સંપૂર્ણ બળ અને વાહન-પશુઓ સહિત—સુખપૂર્વક રાત્રિ વિતાવી છે; આપની બળવત્તાથી અમે સર્વ કામનાઓ અને આવશ્યકતાઓમાં તૃપ્ત થયા છીએ.

Verse 6

अपेतक्लमसन्तापा स्सुभिक्षास्सुप्रतिश्रयाः। अपि प्रेष्यानुपादाय सर्वे स्म सुसुखोषिताः।।2.92.6।।

અમે સૌ—દૂતઓ સહિત—થાક અને સંતાપથી રહિત રહ્યા; સુભિક્ષ અને સુપ્રતિશ્રય મળ્યા, અને સર્વે સુખપૂર્વક રાત વિતાવી.

Verse 7

आमन्त्रयेऽहं भगवन् कामं त्वामृषिसत्तमः। समीपं प्रस्थितं भ्रातुर्मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा।।2.92.7।।

હે ભગવન્, ઋષિઓમાં શ્રેષ્ઠ! હવે હું આપની વિદાય લઉં છું; ભાઈની નજીક જવા પ્રસ્થાન કરું છું—મૈત્રીભરી આશીર્વાદદૃષ્ટિથી મને નિહાળો.

Verse 8

आश्रमं तस्य धर्मज्ञ धार्मिकस्य महात्मनः। आचक्ष्व कतमो मार्गः कियानिति च शंस मे।।2.92.8।।

હે ધર્મજ્ઞ, તે ધાર્મિક મહાત્માના આશ્રમ વિષે મને કહો: ત્યાં પહોંચવાનો કયો માર્ગ છે, અને અહીંથી કેટલું અંતર છે—તે પણ જણાવો.

Verse 9

इति पृष्टस्तु भरतं भ्रातृदर्शनलालसम्। प्रत्युवाच महातेजा भरद्वाजो महातपाः।।2.92.9।।

આ રીતે પૂછવામાં આવતા, ભાઈના દર્શન માટે આતુર ભરતને મહાતેજસ્વી મહાતપસ્વી ભરદ્વાજ મુનિએ ઉત્તર આપ્યો.

Verse 10

भरतार्धतृतीयेषु योजनेष्वजने वने। चित्रकूटो गिरिस्तत्र रम्यनिर्झरकाननः।।2.92.10।।

હે ભરત! અહીંથી સાડા ત્રણ યોજન દૂર, નિર્જન વનમાં, મનોહર ઝરણાં અને વનરાજિથી શોભિત ચિત્રકૂટ પર્વત ત્યાં સ્થિત છે.

Verse 11

उत्तरं पार्श्वमासाद्य तस्य मन्दाकिनी नदी। पुष्पितद्रुमसञ्छन्ना रम्यपुष्पितकानना।।2.92.11।।

તેના ઉત્તર પાર્શ્વે પહોંચતાં મન્દાકિની નદી વહે છે; તેના કાંઠા પુષ્પિત વૃક્ષોથી ઢંકાયેલા છે અને તે રમ્ય, પુષ્પિત વનોથી શોભાયમાન છે.

Verse 12

अनन्तरं तत्सरितश्चित्रकूटश्च पर्वतः। तयोः पर्णकुटी तात तत्र तौ वसतो ध्रुवम्।।2.92.12।।

પછી તે નદીની પાર ચિત્રકૂટ પર્વત છે. હે તાત, ત્યાં જ તેમની પર્ણકુટી છે; નિશ્ચયે તે બે ત્યાં વસે છે.

Verse 13

दक्षिणेनैव मार्गेण सव्यदक्षिणमेव वा। गजवाजिरथाकीर्णां वाहिनीं वाहिनीपते।।2.92.13।। वाहयस्व महाभाग ततो द्रक्ष्यसि राघवम्।

હે વાહિનીપતિ, મહાભાગ! હાથી, ઘોડા અને રથોથી ભરેલી સેના ને દક્ષિણ માર્ગે અથવા દક્ષિણપશ્ચિમ દિશા તરફ લઈ જાઓ; ત્યાર પછી તમે રાઘવને દર્શન કરશો.

Verse 14

प्रयाणमिति तच्छ्रुत्वा रजराजस्य योषितः। हित्वा यानानि यानार्हाः ब्राह्मणं पर्यवारयन्।।2.92.14।।

‘પ્રયાણનો સમય થયો’ એમ સાંભળીને દશરથરાજની રાણીઓ—યાનમાં બેસવા યોગ્ય હોવા છતાં—વાહનો છોડીને બ્રાહ્મણ ઋષિને ચારે તરફથી ઘેરી ઊભી રહી.

Verse 15

वेपमाना कृशा दीना सह देव्या सुमित्रया। कौसल्या तत्र जग्राह कराभ्यां चरणौ मुनेः।।2.92.15।।

ત્યાં કૌસલ્યા—કંપતી, કૃશ અને દીન—દેવી સુમિત્રા સાથે, મુનિના ચરણો બંને હાથથી પકડી લીધી.

Verse 16

असमृद्धेन कामेन सर्वलोकस्य गर्हिता। कैकेयी तस्य जग्राह चरणौ सव्यपत्रपा।।2.92.16।।

અપૂર્ણ રહેલી ઇચ્છાથી વ્યાકુળ, સર્વલોકમાં નિંદિત અને લજ્જાથી દબાયેલી કૈકેયીએ પણ તેના ચરણો પકડી લીધા.

Verse 17

तं प्रदक्षिणमागम्य भगवन्तं महामुनिम्। अदूरार्भरतस्यैव तस्थौ दीनमनास्तदा।।2.92.17।।

તે ભગવંત મહામુનિ પાસે જઈ ભક્તિપૂર્વક પ્રદક્ષિણા કરી; ત્યારબાદ તે દુઃખથી ભારિત મનવાળી, ભરતથી બહુ દૂર નહિ, ત્યાં ઊભી રહી.

Verse 18

ततः पप्रच्छ भरतं भरद्वाजो दृढव्रतः। विशेषं ज्ञातुमिच्छामि मात्रूणां तव राघव।।2.92.18।।

પછી દૃઢવ્રતી ભરદ્વાજ મુનિએ ભરતને પૂછ્યું: “હે રાઘવ, તારી માતાઓ વિષે વિશેષ રીતે જાણવાની મારી ઇચ્છા છે.”

Verse 19

एवमुक्तस्तु भरतो भरद्वाजेन धीमता। उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यं वचनकोविदः।।2.92.19।।

વિદ્વાન ભરદ્વાજે આમ કહ્યું ત્યારે, વાણીમાં કુશળ ભરતે અંજલિ બાંધી આદરપૂર્વક ઉત્તર આપ્યો.

Verse 20

यामिमां भगवन् दीनां शोकानशनकर्शिताम्। पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि।।2.92.20।। एषा तं पुरषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम्। कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा।।2.92.21।।

“ભગવન્, અહીં તમે જે દીન, શોક અને ઉપવાસથી ક્ષીણ થયેલી, દેવતાસમાન તેજવાળી મહિષીને જુઓ છો, તે મારા પિતાની મુખ્ય પટરાણી દેવી કૌસલ્યા છે। એ જ પુરુષવ્યાઘ્ર, સિંહસમાન વિક્રમથી ચાલનાર રામને પ્રસવ્યા—જેમ અદિતિએ ધાતા દેવને જન્મ આપ્યો.”

Verse 21

यामिमां भगवन् दीनां शोकानशनकर्शिताम्। पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि।।2.92.20।। एषा तं पुरषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम्। कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा।।2.92.21।।

“ભગવન્, અહીં તમે જે દીન, શોક અને ઉપવાસથી ક્ષીણ થયેલી, દેવતાસમાન તેજવાળી મહિષીને જુઓ છો, તે મારા પિતાની મુખ્ય પટરાણી દેવી કૌસલ્યા છે। એ જ પુરુષવ્યાઘ્ર, સિંહસમાન વિક્રમથી ચાલનાર રામને પ્રસવ્યા—જેમ અદિતિએ ધાતા દેવને જન્મ આપ્યો.”

Verse 22

अस्या वामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः। कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे।।2.92.22।। एतस्यास्तु सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ। उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ।।2.92.23।।

જે સ્ત્રી દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ કૌશલ્યાના ડાબા ભુજને ચાંપીને ઊભી છે—વનમાં કર્ણિકારની એવી શાખા જેવી કે જેના પુષ્પો સુકાઈ ગયા હોય—તે રાણી સુમિત્રા છે. આ દેવીના બે પુત્રો, દેવસમાન તેજવાળા, બંને વીર—લક્ષ્મણ અને શત્રુઘ્ન—સત્યપરાક્રમવાળા જન્મ્યા.

Verse 23

अस्या वामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः। कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे।।2.92.22।। एतस्यास्तु सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ। उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ।।2.92.23।।

જે સ્ત્રી દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ કૌશલ્યાના ડાબા ભુજને ચાંપીને ઊભી છે—વનમાં કર્ણિકારની એવી શાખા જેવી કે જેના પુષ્પો સુકાઈ ગયા હોય—તે રાણી સુમિત્રા છે. આ દેવીના બે પુત્રો, દેવસમાન તેજવાળા, બંને વીર—લક્ષ્મણ અને શત્રુઘ્ન—સત્યપરાક્રમવાળા જન્મ્યા.

Verse 24

यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ। राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः।।2.92.24।। क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम्। ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यारूपिणीम्।।2.92.25।। ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम्। यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः।।2.92.26।।

જેના કારણે તે બે નરવ્યાઘ્રો પ્રાણનાશની ભીતિ ધરાવતા માર્ગે અહીંથી ગયા; અને પુત્રવિહોણા દશરથ પણ સ્વર્ગલોકને પામ્યા.

Verse 25

यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ। राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः।।2.92.24।। क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम्। ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यारूपिणीम्।।2.92.25।। ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम्। यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः।।2.92.26।।

કૈકેયીને જાણો—ક્રોધના વશમાં, અવિચારિણી, ગર્વિત, પોતાને અતિસુંદર માનનારી; ઐશ્વર્ય અને સત્તાની લાલસાવાળી; અંદરથી અનાર્યા છતાં બહારથી આર્યા જેવી દેખાતી.

Verse 26

यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ। राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः।।2.92.24।। क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम्। ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यारूपिणीम्।।2.92.25।। ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम्। यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः।।2.92.26।।

આને મારી માતા તરીકે જ જાણ—નિર્દય અને પાપમાં દૃઢનિશ્ચયી; કારણ કે મહાત્મા રામ પર આવેલું આ મહાવ્યસનનું મૂળ હું તેમાં જ જોઈ રહ્યો છું.

Verse 27

इत्युक्त्वा नरशार्दूलो बाष्पगद्गदया गिरा। स निश्स्वास ताम्राक्षो नागः कृद्ध इव श्वसन्।।2.92.27।।

એમ કહીને નરશાર્દૂલ ભરત, બાષ્પથી ગદગદ વાણીવાળો, તામ્ર નેત્રો સાથે ભારે શ્વાસ લેતો રહ્યો; ક્રોધિત નાગ જેમ ફુફકારતો હતો.

Verse 28

भरद्वाजो महर्षिस्तं ब्रुवन्तं भरतं तथा। प्रत्युवाच महाबुद्धिरिदं वचनमर्थवत्।।2.92.28।।

ત્યારે મહર્ષિ ભરદ્વાજ, મહાબુદ્ધિમાન, એમ બોલતા ભરતને અર્થસભર એવા વચનોમાં પ્રતિઉત્તર આપ્યા.

Verse 29

न दोषेणावगन्तव्या कैकेयी भरत त्वया। रामप्रव्राजनं ह्येतत्सुखोदर्कं भविष्यति।।2.92.29।।

હે ભરત, તારે કૈકેયીને દોષી ઠરાવવી ન જોઈએ; કારણ કે રામનું આ વનવાસપ્રસ્થાન અંતે સુખદ પરિણામ આપનારું થશે.

Verse 30

देवानां दानवानां च ऋषीणां भावितात्मनाम्। हितमेव भविष्यद्धि रामप्रव्राजनादिह।।2.92.30।।

દેવો, દાનવો તથા ભાવિતાત્મા ઋષિઓ—સર્વના હિત માટે જ અહીં રામના વનવાસથી નિશ્ચયે કલ્યાણ ઉપજશે.

Verse 31

अभिवाद्य तु संसिद्धः कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम्। आमन्त्र्य भरत स्सैन्यं युज्यतामित्यचोदयत्।।2.92.31।।

પછી ભરતે યાત્રા માટે સિદ્ધ થઈ, તેમને અભિવાદન કરી અને પ્રદક્ષિણા કરી; વિદાય લઈ સેનાને પ્રેરણા આપી—“યોક્તા થાઓ, પ્રસ્થાન માટે તૈયાર થાઓ।”

Verse 32

ततो वाजिरथान्युक्तान् दिव्यान्हेमपरिष्कृतान्। अध्यारोहत्प्रयाणार्थी बहून्बहुविधो जनः।।2.92.32।।

પછી પ્રસ્થાનની ઇચ્છાવાળા વિવિધ વર્ગોના અનેક લોકો, જોડાયેલા અને દિવ્ય, હેમ-અલંકૃત ઉત્તમ વાજિરથોમાં આરોહણ કરવા લાગ્યા.

Verse 33

गजकन्या गजाश्चैव हेमकक्ष्याः पताकिनः। जीमूता इव घर्मान्ते सघोषास्सम्प्रतस्थिरे।।2.92.33।।

હેમકક્ષ્યાથી સુશોભિત અને ધ્વજપતાકાઓ ધારણ કરનાર ગજકન્યાઓ તથા ગજો ઘોષભર્યા નાદ સાથે પ્રસ્થાન કર્યા—જેમ ઉનાળાના અંતે ગર્જતા મેઘસમૂહો ઊઠે તેમ।

Verse 34

विविधान्यपि यानानि महन्ति च लघूनि च। प्रययु स्सुमहार्हाणि पादै रेव पदातयः।।2.92.34।।

વિવિધ પ્રકારનાં અતિમૂલ્યવાન યાનો—મોટાં અને નાનાં—આગળ વધ્યાં; અને પદાતિ સૈનિકો તો પોતાના પગે જ પગપાળા કૂચ કરતા ગયા।

Verse 35

अथ यानप्रवेकैस्तु कौसल्याप्रमुखाः स्त्रियः। रामदर्शनकाङ्क्षिण्यः प्रययुर्मुदितास्तदा।।2.92.35।।

પછી યાનપ્રવેકોમાં કૌસલ્યા આગેવાન બની એવી સ્ત્રીઓ—રામદર્શનની અભિલાષી—આનંદિત થઈ પ્રસ્થાન કરી।

Verse 36

चन्द्रार्कतरुणाभासां निर्युक्तां शिबिकां शुभाम्। आस्थाय प्रययौ श्रीमान्भरत स्सपरिच्छदः।।2.92.36।।

ચંદ્ર અને નવસૂર્ય સમાન તેજસ્વી, સુસજ્જ અને શુભ શિબિકામાં આરુઢ થઈ, પરિચર અને સામગ્રીসহ શ્રીમાન્ ભરત આગળ વધ્યા।

Verse 37

सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला। दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थितः।।2.92.37।। वनानि तु व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभिः। गङ्गायाः परवेलायां गिरिष्वपि नदीषु च।।2.92.38।।

એ મહાસેના—ગજ, વાજી અને રથોથી ઘનઘોર—દક્ષિણ દિશા તરફ વિસ્તરીને આગળ વધી, આકાશમાં ઊઠેલા મહામેઘ સમાન લાગી। મૃગ અને પક્ષીઓથી સેવિત વનોને વટાવી, ગંગાની પરવેલે, તેમજ પર્વતો અને નદીઓ વચ્ચેથી પણ તે આગળ વધતી ગઈ।

Verse 38

सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला। दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थितः।।2.92.37।। वनानि तु व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभिः। गङ्गायाः परवेलायां गिरिष्वपि नदीषु च।।2.92.38।।

એ મહાસેના—ગજ, વાજી અને રથોથી ઘનઘોર—દક્ષિણ દિશા તરફ વિસ્તરીને આગળ વધી, આકાશમાં ઊઠેલા મહામેઘ સમાન લાગી। મૃગ અને પક્ષીઓથી સેવિત વનોને વટાવી, ગંગાની પરવેલે, તેમજ પર્વતો અને નદીઓ વચ્ચેથી પણ તે આગળ વધતી ગઈ।

Verse 39

सा सम्प्रहृष्टद्विपवाजियोधा वित्रासयन्ती मृगपक्षिसङ्घान्। महद्वनं तत्प्रतिगाहमाना रराज सेना भरतस्य तत्र।।2.92.39।।

ત્યાં ભરતની સેના—હર્ષિત ગજ, અશ્વ અને પરાક્રમી યોધાઓથી યુક્ત—મહાન વનમાં પ્રવેશી; મૃગો અને પક્ષીઓના સમૂહોને ભયભીત કરતી, પોતાની સમૂહ-શોભાથી તેજસ્વી બની રળી ઊઠી.