Sarga 67

Verse 1

आक्रन्दितनिरानन्दा सास्रकण्ठजनाकुला।अयोध्यायामवतता सा व्यतीयाय शर्वरी।।।।

અયોધ્યામાં આનંદશૂન્ય વિલાપ છવાયેલો હતો; આંસુથી ગળા ભરાયેલા લોકોની ભીડ હતી; એવી તે રાત જાણે અનંત લંબાઈને ખેંચાતી રહી અને અંતે પસાર થઈ ગઈ.

Verse 2

व्यतीतायां तु शर्वर्यामादित्यस्योदये ततः।समेत्य राजकर्तारः सभामीयुर्द्विजातयः।।।।

રાત વીતી ગઈ અને ત્યાર પછી સૂર્યોદય થયો ત્યારે રાજાભિષેકના કર્મ કરનાર દ્વિજ બ્રાહ્મણો ભેગા થઈ સભામંડપમાં ગયા.

Verse 3

मार्कण्डेयोऽथ मौद्गल्यो वामदेवश्च काश्यपः।कात्यायनो गौतमश्च जाबालिश्च महायशाः।।।।एते द्विजा स्सहामात्यैः पृथग्वा च मुदीरयन्।वसिष्ठमेवाभिमुखाः श्रेष्ठं राजपुरोहितम्।।।।

પછી માર્કંડેય, મૌદગલ્ય, વામદેવ, કાશ્યપ, કાત્યાયન, ગૌતમ અને મહાયશસ્વી જાબાલિ—આ દ્વિજગણ મંત્રીઓ સાથે (અથવા અલગ-અલગ) પોતપોતાના મત પ્રગટ કરતા, શ્રેષ્ઠ રાજપુરોહિત વસિષ્ઠ તરફ અભિમુખ થઈ આગળ વધ્યા.

Verse 4

मार्कण्डेयोऽथ मौद्गल्यो वामदेवश्च काश्यपः।कात्यायनो गौतमश्च जाबालिश्च महायशाः।।2.67.3।।एते द्विजा स्सहामात्यैः पृथग्वा च मुदीरयन्।वसिष्ठमेवाभिमुखाः श्रेष्ठं राजपुरोहितम्।।2.67.4।।

પછી માર્કંડેય, મૌદગલ્ય, વામદેવ, કાશ્યપ, કાત્યાયન, ગૌતમ અને મહાયશસ્વી જાબાલિ—આ દ્વિજગણ મંત્રીઓ સાથે (અથવા અલગ-અલગ) પોતપોતાના મત પ્રગટ કરતા, શ્રેષ્ઠ રાજપુરોહિત વસિષ્ઠ તરફ અભિમુખ થઈ આગળ વધ્યા.

Verse 5

अतीता शर्वरी दुःखं या नो वर्षशतोपमा।अस्मिन्पञ्चत्वमापन्ने पुत्रशोकेन पार्थिवे।।।।

પુત્રશોકથી વ્યાકુળ આ પૃથ્વીપતિ પંચત્વને પામ્યો છે; તેથી ગઈ રાત અમારે માટે દુઃખમય રહી—જાણે સો વર્ષ સમી.

Verse 6

स्वर्गतश्च महाराजो रामश्चारण्यमाश्रितः।लक्ष्मणश्चापि तेजस्वी रामेणैव गतस्सह।।।।

મહારાજ સ્વર્ગે ગયા; રામ વનમાં આશ્રયે ગયા; અને તેજસ્વી લક્ષ્મણ પણ રામની સાથે જ ગયા.

Verse 7

उभौ भरतशत्रुघ्नौ केकयेषु परन्तपौ।पुरे राजगृहे रम्ये मातामहनिवेशने।।।।

શત્રુદમન એવા ભરત અને શત્રુઘ્ન—બન્ને કેકય દેશમાં છે; રમ્ય રાજગૃહ નગરે, માતામહના નિવાસસ્થાને.

Verse 8

इक्ष्वाकूणामिहाद्यैव कश्चिद्राजा विधीयताम्।अराजकं हि नो राष्ट्रं विनाशं समवाप्नुयात्।।।।

અતએવ આજે જ અહીં ઇક્ષ્વાકુ વંશમાંથી કોઈને રાજા તરીકે સ્થાપિત કરો; કારણ કે રાજાવિહોણું રાજ્ય નિશ્ચયે વિનાશને પામે છે.

Verse 9

नाराजके जनपदे विद्युन्माली महास्वनः।अभिवर्षति पर्जन्यो महीं दिव्येन वारिणा।।।।

રાજાવિહોણા જનપદમાં વીજળીની માળા ધારણ કરનાર, મહાગર્જનાવાળો પર્જન્ય ધરતી પર દિવ્ય જળ વરસાવતો નથી.

Verse 10

नाराजके जनपदे बीजमुष्टिः प्रकीर्यते।नाराजके पितुः पुत्रो भार्या वा वर्तते वशे।।।।

રાજાવિહોણા જનપદમાં બીજની એક મુઠ્ઠી પણ યોગ્ય રીતે વાવાતી નથી. રાજા ન હોય ત્યાં પિતાના વશમાં પુત્ર કે પત્ની પણ રહેતા નથી.

Verse 11

नाराजके धनं चास्ति नास्ति भार्या प्यराजके।इद मत्याहितं चान्यत्कुतस्सत्य मराजके।।।।

રાજા ન હોય ત્યાં ધન પણ સ્થિર રહેતું નથી; રાજાવિહોણા દેશમાં પત્ની પણ સુરક્ષિત રહેતી નથી. અને બીજો એક ગંભીર ભય છે—રાજા વિના દેશમાં સત્ય ક્યાં ટકી શકે?

Verse 12

नाराजके जनपदे कारयन्ति सभां नराः।उद्यानानि च रम्याणि हृष्टाः पुण्यगृहाणि च।।।।

રાજા વિહોણા જનપદમાં લોકો સભા બોલાવતા નથી; અને હર્ષભર્યા નિર્ભયતાથી રમ્ય ઉદ્યાનો તથા પુણ્યગૃહો પણ બાંધતા નથી.

Verse 13

नाराजके जनपदे यज्ञशीला द्विजातयः।सत्राण्यन्वासते दान्ता ब्राह्मणा स्संशितव्रताः।।।।

રાજા વિહોણા જનપદમાં યજ્ઞપ્રિય, દમિત ઇન્દ્રિય અને દૃઢવ્રત દ્વિજ બ્રાહ્મણો પણ સત્રયજ્ઞોમાં સતત ઉપસ્થિત રહેતા નથી.

Verse 14

नाराजके जनपदे महायज्ञेषु यज्वनः।ब्राह्मणा वसुसम्पन्ना विसृजन्त्याप्तदक्षिणाः।।।।

રાજા વિહોણા જનપદમાં મહાયજ્ઞોના યજમાન, ધનસંપન્ન બ્રાહ્મણો યથાવિધિ પ્રાપ્ત થવાપાત્ર દક્ષિણા અને દાન વિતરણ કરતા નથી.

Verse 15

नाराजके जनपदे प्रभूतनटनर्तकाः।उत्सवाश्च समाजाश्च वर्धन्ते राष्ट्रवर्धनाः।।।।

રાજા વિહોણા જનપદમાં અનેક નટ-નર્તકોની મંડળીઓ ફૂલતી નથી; અને રાજ્યવર્ધક ઉત્સવો તથા સમાજ-સમાગમો પણ વધતા નથી.

Verse 16

नाराजके जनपदे सिद्धार्था व्यवहारिणः।कथाभिरनुरज्यन्ते कथाशीलाः कथाप्रियैः।।।।

રાજા વિનાના જનપદમાં વાદી-પ્રતિવાદી પોતાના વ્યવહારમાં સિદ્ધિ પામતા નથી; અને કથાપ્રિય શ્રોતાઓને કથાશીલ વક્તાઓ પણ કથાઓથી રંજિત કરી શકતા નથી.

Verse 17

नाराजके जनपदे उद्यानानि समागताः।सायाह्ने क्रीडितुं यान्ति कुमार्यो हेमभूषिताः।।।।

રાજા વિનાના જનપદમાં સોનાના આભૂષણોથી શોભિત કન્યાઓ ભેગી થઈ હોવા છતાં સાંજ સમયે ઉદ્યાનોમાં રમવા-મોજ કરવા જતી નથી.

Verse 18

नाराजके जनपदे वाहनै शशीघ्रगामिभिः।नरा निर्यान्त्यरण्यानि नारीभिस्सह कामिनः।।।।

રાજા વિનાના જનપદમાં કામાસક્ત પુરુષો સ્ત્રીઓ સાથે અતિશીઘ્રગામી વાહનોમાં બેસી વિહાર માટે અરણ્યોમાં નીકળતા નથી.

Verse 19

नाराजके जनपदे धनवन्तस्सुरक्षिताः।शेरते विवृतद्वाराः कृषिगोरक्षजीविनः।।।।

રાજા વિનાના જનપદમાં ખેતી અને ગોરક્ષાથી જીવતા ધનવાન લોકો પણ સુરક્ષિત નથી; તેઓ ખુલ્લા દ્વાર રાખીને નિર્ભયે સૂઈ શકતા નથી.

Verse 20

नाराजके जनपदे बद्धघण्टाविषाणिनः।अटन्ति राजमार्गेषु कुञ्जरा षष्टिहायनाः।।।।

રાજા વિનાના જનપદમાં ઘંટા અને શૃંગોથી સજ્જ દાંતવાળા, સાઠ વર્ષના વૃદ્ધ હાથીઓ પણ રાજમાર્ગોમાં ફરતા નથી.

Verse 21

नाराजके जनपदे शरान्सन्ततमस्यताम्।श्रूयते तलनिर्घोष इष्वस्त्राणामुपासने।।।।

રાજાવિહોણા જનપદમાં સતત બાણછૂટ અને શસ્ત્રાભ્યાસ ક્ષીણ થઈ જાય છે; ઉપાસનામાં ઇષ્વસ્ત્રોના તલ-નિર્ઘોષ—ધનુષ્યની દોરીનો કટાક્ષ અને હાથના રક્ષક પર પડતો ઠપકો—સાંભળાતો નથી.

Verse 22

नाराजके जनपदे वणिजो दूरगामिनः।गच्छन्ति क्षेममध्वानं बहुपण्यसमाचिताः।।।।

રાજાવિહોણા જનપદમાં બહુવિધ માલસામાનથી ભરેલા, દૂરગામી વણિકો ક્ષેમ માર્ગે નિર્ભય થઈ જઈ શકતા નથી.

Verse 23

नाराजके जनपदे चरत्येकचरो वशी।भावयन्नात्मनाऽत्मानं यत्र सायंगृहो मुनिः।।।।

રાજાવિહોણા જનપદમાં એકલો વિચરતો, ઇન્દ્રિયજિત અને આત્મચિંતનમાં લીન મુનિ પણ નિર્ભયે ફરતો નથી, ન સાંજ સુધી શાંતિભર્યું આશ્રય પામે છે.

Verse 24

नाराजके जनपदे योगक्षेमं प्रवर्तते।नचाप्यराजके सेना शत्रून्विषहते युधि।।।।

રાજાવિહોણા જનપદમાં યોગક્ષેમ—સંપત્તિનું રક્ષણ અને સુખભોગ—પ્રવર્તતું નથી; અને રાજસત્તા વિના સેના પણ યુદ્ધમાં શત્રુઓને સહન કરી શકતી નથી.

Verse 25

नाराजके जनपदे हृष्टैः परमवाजिभिः।नरास्संयान्ति सहसा रथैश्च परिमण्डिताः।।।।

રાજાવિહોણા જનપદમાં પરમ શ્રેષ્ઠ ઘોડાઓથી જોડાયેલા, રથોથી શોભિત હર્ષિત નર પણ સહસાએ બહાર નીકળતા નથી; લોકવિશ્વાસ અને ઉત્સવનો તેજ ઓસરિ જાય છે.

Verse 26

नाराजके जनपदे नराश्शास्त्रविशारदाः।संवदन्तोऽवतिष्ठन्ते वनेषूपवनेषु च।।।।

રાજા વિનાના જનપદમાં શાસ્ત્રવિશારદ નરો પણ વનો અને ઉપવનોમાં સંવાદ-વિવાદ કરતા શાંતિથી સ્થિર રહી શકતા નથી; વિદ્યાને પણ ત્યાં નિર્ભય આશ્રય મળતો નથી.

Verse 27

नाराजके जनपदे माल्यमोदकदक्षिणाः।देवताभ्यर्चनार्थाय कल्प्यन्ते नियतैर्जनैः।।।।

રાજા વિનાના જનપદમાં નિયમનિષ્ઠ અને ભક્તજન પણ દેવપૂજાના હેતુથી માળા, મોદક અને દક્ષિણા યોગ્ય રીતે તૈયાર કરતા નથી.

Verse 28

नाराजके जनपदे चन्दनागरुरूषिताः।राजपुत्रा विराजन्ते वसन्त इव शाखिनः।।।।

રાજા વિનાના જનપદમાં ચંદન અને અગરુથી અનુલેપિત રાજપુત્રો પણ તેજથી વિરાજતા નથી—જેમ વસંત વિના વૃક્ષો શોભા પામતા નથી.

Verse 29

यथा ह्यनुदका नद्यः यथा वाऽप्यतृणं वनम्।अगोपाला यथा गावस्तथा राष्ट्रमराजकम्।।।।

રાજા વિનાનું રાજ્ય પાણી વિનાની નદીઓ જેવું, તૃણ વિનાનું વન જેવું અને ગોપાલ વિનાની ગાયો જેવું છે—તેનું જીવનાધાર અને માર્ગદર્શન બંને લોપ પામે છે.

Verse 30

ध्वजो रथस्य प्रज्ञानं धूमो ज्ञानं विभावसोः।तेषां यो नो ध्वजो राजा स देवत्वमितो गतः।।2.66.30।।

જેમ રથનો ધ્વજ તેની ઓળખ છે અને અગ્નિની ઓળખ ધુમાડો છે, તેમ અમારો પરિચય કરાવતો ધ્વજ સમો રાજા હતો; અને એ રાજા હવે અહીંથી દેવલોકને પધાર્યો છે.

Verse 31

नाराजके जनपदे स्वकं भवति कस्यचित्।मत्स्या इव नरा नित्यं भक्षयन्ति परस्परम्।।।।

રાજા વિના જનપદમાં કોઈનું પણ સ્વકિય કંઈ રહેતું નથી; મનુષ્યો માછલાંની જેમ સદા પરસ્પર એકબીજાને ભક્ષે છે.

Verse 32

ये हि सम्भिन्नमर्यादा नास्तिकाश्छिन्नसंशयाः।तेऽपि भावाय कल्पन्ते राजदण्डनिपीडिताः।।।।

જે લોકો મર્યાદાઓ તોડી નાખે છે—નાસ્તિક, નિઃસંકોચ—તેઓ પણ રાજદંડના દબાણથી સદાચાર તરફ વળે છે.

Verse 33

यथा दृष्टि श्शरीरस्य नित्यमेव प्रवर्तते।तथा नरेन्द्रो राष्ट्रस्य प्रभवस्सत्यधर्मयोः।।।।

જેમ દૃષ્ટિ સદા શરીરને કાર્યમાં સહાય કરે છે, તેમ નરેન્દ્ર રાજ્યમાં સત્ય અને ધર્મનો આધારભૂત સ્ત્રોત છે.

Verse 34

राजा सत्यं च धर्मश्च राजा कुलवतां कुलम्।राजा माता पिता चैव राजा हितकरो नृणाम्।।।।

રાજા જ સત્ય છે અને ધર્મ છે; રાજા જ કુલવંતોના કુલની પ્રતિષ્ઠા છે. રાજા માતા અને પિતા પણ છે; રાજા મનુષ્યોનું હિત કરનાર છે.

Verse 35

यमो वैश्रवण श्शक्रः वरुणश्च महाबलः।विशेष्यन्ते नरेन्द्रेण वृत्तेन महता ततः।।।।

અતએવ તેના મહાન સદાચારથી નરેન્દ્ર યમ, વૈશ્રવણ (કુબેર), શક્ર (ઇન્દ્ર) અને મહાબલી વરુણને પણ અતિક્રમે છે.

Verse 36

अहो तम इवेदं स्यान्नप्रज्ञायेत किञ्चन।राजा चे न्न भवे ल्लोके विभज साध्वसाधुनी।।।।

હાય! જો લોકમાં સારા-ખરાબ કર્મોનું વિભાજન કરનાર રાજા ન હોય, તો આ જગત અંધકાર સમાન બની જાય અને કશું જ ઓળખી ન શકાય.

Verse 37

जीवत्यपि महाराजे तवैव वचनं वयम्।नातिक्रमामहे सर्वे वेलां प्राप्येव सागरः।।।।

મહારાજ જીવતા હતા ત્યારે પણ અમે સૌ તમારું વચન કદી ઉલ્લંઘ્યું નથી; જેમ સાગર કિનારે પહોંચીને પોતાની મર્યાદા લાંઘતો નથી.

Verse 38

स न स्समीक्ष्य द्विजवर्य वृत्तं नृपं विना राज्यमरण्यभूतम्।कुमारमिक्ष्वाकुसुतं वदान्यं त्वमेव राजानमिहाभिषिञ्च।।।।

અતએવ, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! જે બન્યું છે તે વિચારીને—અને રાજા વિના રાજ્ય અરણ્ય સમાન બની જાય છે એમ જોઈને—ઇક્ષ્વાકુવંશજ, દાનશીલ કુમારને અહીં અમારો રાજા તરીકે તમે જ અભિષેક કરો.