Sarga 69
भरतस्य दुःस्वप्नदर्शनम् — Bharata’s Ominous Dream
अयोध्याकाण्ड
આ સર્ગમાં દૂતોના નગરમાં આગમન સાથે જ પ્રાતઃકાળે ભરત એક દુઃસ્વપ્નથી આંતરિક સંકટમાં પડી જાય છે. સ્વપ્નમાં તે પિતા દશરથને અપવિત્ર સ્થાનોમાં અને અશુભ ક્રિયાઓમાં જુએ છે—પર્વત પરથી પડી ગોમય-કાદવમાં પડેલો, તેલમાં તરતો તેલ પીતા, તિલ-ભાત ખાતા, અને વારંવાર માથું પહેલાં કરીને તેલમાં ડૂબતા તથા શરીર પર લેપ લાગેલો. પછી પ્રકૃતિ અને રાજચિહ્નોની ઊલટફેર દર્શાય છે—સમુદ્ર સૂકી જવો, ચંદ્ર પડી જવો, ધરતી અંધારી થવી, રાજહાથીનો દાંત તૂટી જવો, અગ્નિ અચાનક બુઝાઈ જવો, ભૂમિ ફાટી જવી, વૃક્ષો સૂકી જવા, ધુમ્મસભર્યા ઉજાડ પર્વતો—જે લોકવ્યવસ્થા અને રાજ્યવ્યવસ્થામાં અવ્યવસ્થાનું સૂચન કરે છે. આગળ રાજા કાળા વસ્ત્રમાં લોખંડના આસન પર બેઠેલો અને શ્યામવર્ણ સ્ત્રીઓ દ્વારા ઉપહાસિત દેખાય છે. પછી તે લાલ માળા અને લાલ અનુલેપનથી શોભિત થઈ ગધેડાં જોડેલા રથમાં દક્ષિણ દિશા તરફ ઝડપથી જાય છે; અંતે લાલ વસ્ત્રધારિણી વિકૃત રાક્ષસી તેને ઘસડી લઈ જાય છે. ભરત આને મૃત્યુનું અપશકુન માને છે; પોતાને, રામને, રાજાને અથવા લક્ષ્મણને લઈને ભય પામે છે અને સ્વપ્નનિયમ યાદ કરે છે—ગધેડાં જોડેલા વાહન પર કોઈને ચઢેલો જોવો એટલે ટૂંક સમયમાં ચિતાધૂમનો સંકેત. મિત્રો ગીત, નૃત્ય, નાટક અને હાસ્યથી તેને વિમુખ કરવા પ્રયત્ન કરે છે, પરંતુ ભરત શાંત થતો નથી; ગળું સૂકાય છે, અવાજ તૂટી જાય છે, ચહેરો મલિન થાય છે અને કારણ વિના આત્મગ્લાનિ થાય છે. સ્વપ્નમાં રાજાનું “અગમ્ય” રૂપે દર્શન થવાથી તેનો ભય વધુ ઘેરો બને છે.
Shlokas
Verse 1
यामेव रात्रिं ते दूताः प्रविशन्ति स्म तां पुरीम्।भरतेनापि तां रात्रिं स्वप्नो दृष्टोऽयमप्रियः।।।।
જે જ રાત્રે તે દૂતોએ નગરીમાં પ્રવેશ કર્યો, એ જ રાત્રે ભરતે પણ એક અપ્રિય, વ્યથિત કરનારું સ્વપ્ન જોયું.
Verse 2
व्युष्टामेव तु तां रात्रिं दृष्ट्वा तं स्वप्नमप्रियम्।पुत्रो राजाधिराजस्य सुभृशं पर्यतप्यत।।।।
રાત્રી હમણાં જ ઉષા બની હતી; તે અપ્રિય સ્વપ્ન જોઈને મહારાજાધિરાજના પુત્રને અત્યંત વ્યથા થઈ.
Verse 3
तप्यमानं समाज्ञाय वयस्याः प्रियवादिनः।आयासं हि विनेष्यन्त स्सभायां चक्रिरे कथाः।।।।
તેણે શોકથી તપતો છે એમ જાણી, પ્રિયવચન બોલનારા તેના સમવયસ્કોએ સભામાં તેનો આયાસ દૂર કરવા વિવિધ વાતો શરૂ કરી.
Verse 4
वादयन्ति तथा शान्तिं लास यन्त्यपि चापरे।नाटकान्यपरे प्राहुर्हास्यानि विविधानि च।।।।
તેને શાંત કરવા કેટલાકે વાદ્યો વગાડ્યાં, કેટલાકે નૃત્ય કર્યું; કેટલાકે નાટકો રજૂ કર્યા અને કેટલાકે અનેક પ્રકારની હાસ્યકથાઓ કહી.
Verse 5
स तैर्महात्मा भरतस्सखिभिः प्रियवादिभिः।गोष्ठीहास्यानि कुर्वद्भिर्न प्राहृष्यत राघवः।।।।
પરંતુ મહાત્મા રાઘવ ભરત, પ્રિયવચન બોલનારા સખાઓએ ગોષ્ઠીમાં હાસ્ય-પરिहास કરતાં હોવા છતાં, આનંદિત ન થયો.
Verse 6
तमब्रवीत्प्रियसखो भरतं सखिभिर्वृतम्।सुहृद्भिः पर्युपासीनः किं सखे नानुमोदसे।।।।
ત્યારે પ્રિય સખાએ, સુહૃદો વચ્ચે નજીક બેઠો અને સખાઓથી ઘેરાયેલા ભરતને કહ્યું: “હે સખા, તું કેમ આનંદ માનતો નથી?”
Verse 7
एवं ब्रुवाणं सुहृदं भरतः प्रत्युवाच ह।श्रुणु त्वं यन्निमित्तं मे दैन्यमेतदुपागतम्।।।।
આ રીતે સુહૃદે કહ્યે ત્યારે ભરતે ઉત્તર આપ્યો: “સાંભળ; કયા કારણે મને આ દૈન્ય આવી પડ્યું છે તે કહું છું.”
Verse 8
स्वप्ने पितरमद्राक्षं मलिनं मुक्त मूर्धजम्।पतन्तमद्रिशिखरात्कलुषे गोमयह्रदे।।।।
સ્વપ્નમાં મેં પિતાજીને જોયા—મલિન, અસ્તવ્યસ્ત વાળવાળા—પર્વતશિખર પરથી પડીને કલુષિત ગોમયહ્રદમાં પડતા.
Verse 9
प्लवमानश्च मे दृष्टस्स तस्मिन्गोमयह्रदे।पिबन्नञ्जलिना तैलं हसन्नपि मुहुर्मुहुः।।।।
તે જ ગોમયહ્રદમાં તેઓ તરતા દેખાયા; અંજલિમાં તેલ પીતા અને વારંવાર હસતા હતા.
Verse 10
ततस्तिलौदनं भुक्त्वा पुनः पुनरधश्शिराः।तैलेनाभ्यक्तसर्वाङ्गः तैलमेवान्वगाहत।।।।
પછી મેં તેને તિલમિશ્રિત ભાત ખાતો જોયો; સર્વ અંગે તેલ લગાવેલું, તે વારંવાર માથું નીચે કરીને તેલમાં જ ડૂબકી મારતો હતો.
Verse 11
स्वप्नेऽपि सागरं शुष्कं चन्द्रं च पतितं भवि।उपरुद्धां च जगतीं तमसेव समावृताम्।।।।औपवाह्यस्य नागस्य विषाणं शकलीकृतम्।सहसाचापि संशान्तं ज्वलितं जातवेदसम्।।।।अवतीर्णां च पृथिवीं शुष्कां श्च विविधान् द्रुमान्।अहं पश्यामि विध्वस्तान् सधूमांश्चापि पर्वतान्।।।।
સ્વપ્નમાં પણ મેં સાગર સૂકાઈ ગયેલો અને ચંદ્ર ધરા પર પડેલો જોયો; જગત જાણે અવરોધિત થઈ અંધકારથી આવૃત હતું. રાજયારૂઢ હાથીના દાંતનો દંડ તૂટી ટુકડા થયો; પ્રજ્વલિત અગ્નિ અચાનક શાંત થઈ ગયો. ધરતી ફાટી પડી, અનેક પ્રકારના વૃક્ષો સૂકાઈ ગયા; પર્વતો ધ્વસ્ત થઈ ધુમાડા સાથે દેખાતા હતા.
Verse 12
स्वप्नेऽपि सागरं शुष्कं चन्द्रं च पतितं भवि।उपरुद्धां च जगतीं तमसेव समावृताम्।।2.69.11।।औपवाह्यस्य नागस्य विषाणं शकलीकृतम्।सहसाचापि संशान्तं ज्वलितं जातवेदसम्।।2.69.12।।अवतीर्णां च पृथिवीं शुष्कां श्च विविधान् द्रुमान्।अहं पश्यामि विध्वस्तान् सधूमांश्चापि पर्वतान्।।2.69.13।।
સ્વપ્નમાં મેં રાજયોગ્ય, સવારીલાયક હાથીનું દાંત તૂટી ટુકડા થયેલું જોયું; અને જ્વલિત અગ્નિ પણ અચાનક શાંત થઈ ગયો—બળ અને શુભવ્યવસ્થાના ક્ષયના અપશકુન સમા સંકેત.
Verse 13
स्वप्नेऽपि सागरं शुष्कं चन्द्रं च पतितं भवि।उपरुद्धां च जगतीं तमसेव समावृताम्।।2.69.11।।औपवाह्यस्य नागस्य विषाणं शकलीकृतम्।सहसाचापि संशान्तं ज्वलितं जातवेदसम्।।2.69.12।।अवतीर्णां च पृथिवीं शुष्कां श्च विविधान् द्रुमान्।अहं पश्यामि विध्वस्तान् सधूमांश्चापि पर्वतान्।।2.69.13।।
મેં ધરતીને જાણે ધસી પડી ફાટી ગયેલી જોઈ; અનેક જાતનાં વૃક્ષો સુકાઈ ગયાં, અને પર્વતો પણ ધ્વસ્ત થઈ ધુમાડો કાઢતા દેખાયા—જગતની સ્થિરતા અને મંગળતા લોપ પામતી હોય તેમ.
Verse 14
पीठे कार्ष्णायसे चैनं निषण्णं कृष्णवाससम्।प्रहसन्ति स्म राजानं प्रमदाः कृष्णपिङ्गलाः।।।।
મેં રાજાને લોખંડની પીઠ પર બેઠેલો, કાળા વસ્ત્ર ધારણ કરેલો જોયો; અને કાળી-પિંગળ વર્ણની સ્ત્રીઓ તેને હસી રહી હતી—રાજગૌરવના અપમાનનું દૃશ્ય.
Verse 15
त्वरमाणश्च धर्मात्मा रक्तमाल्यानुलेपनः।रथेन खरयुक्तेन प्रयातो दक्षिणामुखः।।।।
મેં ધર્માત્મા રાજાને ઉતાવળે જતા જોયો—લાલ માળા અને લાલ અનુલેપનથી શોભિત—ગધેડાં જોડેલા રથમાં દક્ષિણમુખે પ્રયાણ કરતો, જાણે યમલોક તરફ ધકેલાતો હોય.
Verse 16
प्रहसन्तीव राजानं प्रमदा रक्तवासिनी।प्रकर्षन्ती मया दृष्टा राक्षसी विकृतानना।।।।
મેં લાલ વસ્ત્રધારિણી, વિકૃત મુખવાળી રાક્ષસી સ્ત્રીને રાજાને ખેંચી લઈ જતી જોઈ; જાણે ઉપહાસ કરતી હોય—શત્રુબળે ધર્મસત્તાને દબાવી દેવાનો સંકેત.
Verse 17
एवमेतन्मया दृष्टमिमां रात्रिं भयावहम्।अहं रामोऽथवा राजा लक्ष्मणो वा मरिष्यति।।।।
આ રીતે ગઈ રાત્રે મેં આ ભયંકર સ્વપ્ન જોયું; હું, અથવા શ્રીરામ, અથવા રાજા, અથવા લક્ષ્મણ—એમાંથી કોઈકનું મરણ થશે.
Verse 18
नरो यानेन य स्स्वप्ने स्वरयुक्तेन याति हि।अचिरात्तस्य धूमाग्रं चितायां सम्प्रदृश्यते।।।।
કારણ કે સ્વપ્નમાં જો કોઈ પુરુષ ગધેડાં જોડાયેલા રથમાં યાત્રા કરતો દેખાય, તો ટૂંક સમયમાં તેની ચિતામાંથી ઊઠતો વળાંકદાર ધુમાડો દેખાય—આ જ અપશકુન છે.
Verse 19
एतन्निमित्तं दीनोऽहं तन्नवः प्रतिपूजये।शुष्यतीव च मे कण्ठः न स्वस्थमिव मे मनः।।।।
આ નિમિત્તે હું અત્યંત દીન થયો છું; તેથી તમારો યોગ્ય સન્માનપૂર્વક પ્રતિઉત્તર આપી શકતો નથી. મારું કણ્ઠ જાણે સૂકાઈ જાય છે, અને મન પણ અસ્વસ્થ લાગે છે.
Verse 20
न पश्यामि भयस्थानं भयं चैवोपधारयेभ्रष्टश्च स्वरयोगो मे छाया चोपहता मम।जुगुप्सन्निव चाऽत्मानं न पश्यमि च कारणम्।।।।
મને ભયનું કોઈ નિશ્ચિત સ્થાન દેખાતું નથી, છતાં ભય જ મનમાં ધારણ થાય છે. મારી વાણીનો સૂર ભંગ થયો છે, મારી છાયા પણ ક્ષીણ થઈ ગઈ છે; હું જાણે પોતાને જ ઘૃણા કરું છું, અને કારણ પણ દેખાતું નથી.
Verse 21
इमां च दुस्स्वप्नगतिं निशाम्यतामनेकरूपामवितर्कितां पुरा।भयं महत्तद्धृदयान्नयाति मे विचिन्त्य राजानमचिन्तदर्शनम्।।।।
આ ભયંકર દુસ્વપ્નની ગતિ—અਨੇક રૂપવાળી અને પૂર્વે કદી ન કલ્પાયેલી—જાણી, અને અચિંત્ય દશાવાળા રાજાને વિચારીને, મારા હૃદયમાંથી મહાભય દૂર થતું નથી.
Frequently Asked Questions
The dilemma is interpretive and moral: Bharata must process foreboding signs without clear evidence, while remaining responsible in speech and conduct; he fears imminent death within the royal family and struggles to respond appropriately to companions and circumstance.
The chapter emphasizes the epic’s moral psychology: fear can arise without visible cause, and omens function as narrative instruments linking inner apprehension to public catastrophe; companionship may console, yet dharma requires steadiness when signs suggest impermanence and loss.
Ayodhyā and the sabhā (assembly) frame the social setting, while dream-landmarks—adriśikhara (mountain peak), gomaya-hrada (cow-dung pool), citā (funeral pyre), and the southward direction—encode cultural notions of impurity, death-portents, and inauspicious transit.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.