Sarga 95
मन्दाकिनीनदीदर्शनम् (The Vision of the Mandākinī at Citrakūṭa)
अयोध्याकाण्ड
ચિત્રકૂટ પર્વત પરથી નીચે ઉતરી શ્રીરામ સીતાને મન્દાકિની નદીનું દિવ્ય સૌંદર્ય દર્શાવે છે. તેઓ રંગબેરંગી રેતાળ પટ, કમળોથી ભરેલું જળ અને ફૂલ-ફળથી લદાયેલા વૃક્ષોથી છલકાતા કાંઠા બતાવી, નદીની શોભાને કુબેરના નલિની સરોવર સાથે સરખાવે છે. અહીં પ્રકૃતિદર્શન તપોવનના નિયમબદ્ધ ધાર્મિક જીવન સાથે જોડાય છે—ઋષિઓ નિર્ધારિત સમયે સ્નાન કરે છે અને અન્ય તપસ્વીઓ ઊંચા કરેલા હાથોથી સૂર્યની ઉપાસના કરે છે. પવનથી હલતી શિખર-શાખાઓને કારણે પર્વત નૃત્ય કરતો હોય તેમ લાગે છે; ખીલેલા ફૂલો ઝરીને જળ પર તરતાં ઢગલા બને છે, અને તેના પર મધુરસ્વરી ચક્રવાક પક્ષીઓ બેસે છે. રામનું વચન વનવાસને શ્રેષ્ઠ જીવનરૂપે પ્રગટ કરે છે—સીતાસહ ચિત્રકૂટ અને મન્દાકિનીનું દર્શન તેમને અયોધ્યાવાસ કરતાં પણ વધુ પ્રિય લાગે છે. તેઓ સીતાને ‘મિત્ર’ જેવી રીતે નદીમાં પ્રવેશવા આમંત્રિત કરે છે અને મન્દાકિનીને સરયૂ તથા પર્વતને અયોધ્યા માની મન તૃપ્ત કરવા કહે છે. અંતે સરળ આહાર, દિવસમાં ત્રણ વાર સ્નાન અને પરસ્પર સંગ—આમાં જ સંતોષ છે; ધર્મશાંતિથી રાજ્ય-નગરની ઇચ્છા સ્થગિત થાય છે.
Shlokas
Verse 1
अथ शैलाद्विनिष्क्रम्य मैथिलीं कोसलेश्वरः ।अदर्शयच्छुभजलां रम्यां मन्दाकिनीं नदीम् ॥१॥
પછી શૈલ પરથી ઉતરી, કોસલેશ્વર શ્રીરામે મૈથિલી સીતાને શુભ જળોથી યુક્ત, રમણીય મન્દાકિની નદી દર્શાવી.
Verse 2
अब्रवीच्च वरारोहां चारुचन्द्रनिभाननाम् ।विदेहराजस्य सुतां रामो राजीवलोचनः ॥२॥
પદ્મલોચન શ્રીરામે, વિદેહરાજની પુત્રી, સુશોભિત અંગવાળી અને ચંદ્રસમાન મનોહર મુખવાળી સીતાને કહ્યું.
Verse 3
विचित्रपुलिनां रम्यां हंससारससेविताम् ।कमलैरुपसम्पन्नां पश्य मन्दाकिनीं नदीम् ॥३॥
હે પ્રિયે, જુઓ આ મનોહર મંદાકિની નદી—તેના પુલિન વિવિધ રંગછટાથી વિચિત્ર છે, હંસ અને સારસો તેને સેવે છે, અને કમળોથી સમૃદ્ધ રીતે શોભાયમાન છે.
Verse 4
नानाविधैस्तीररुहै र्वृतां पुष्पफलद्रुमैः ।राजन्तीं राजराजस्य नलिनीमिव सर्वतः ॥४॥
નાનાવિધ તીરવૃક્ષો—પુષ્પ અને ફળોથી ભરપૂર દ્રુમો—એને સર્વત્ર ઘેરી રહ્યા છે; તેથી તે સર્વત્ર કુબેરરાજની નલિની સરોવર જેવી તેજસ્વી રીતે ઝળહળે છે.
Verse 5
मृगयूथनिपीतानि कलुषाम्भांसि साम्प्रतम् ।तीर्थानि रमणीयानि रतिं सञ्जनयन्ति मे ॥५॥
હમણાં મૃગોના ઝુંડોએ પીધાં હોવાથી જળ થોડાં કલુષિત થયા છે; છતાં આ રમણીય તીર્થો અને ઉતરાણાં મને આનંદ અને રતિ ઉપજાવે છે.
Verse 6
जटाजिनधराः काले वल्कलोत्तरवाससः ।ऋषय स्त्ववगाहन्ते नदीं मन्दाकिनीं प्रिये ॥६॥
પ્રિયે, નિર્ધારિત સમયે જટાધારી, અજિનધારી અને વલ્કલને ઉપરવસ્ત્રરૂપે ધારણ કરનાર ઋષિઓ મન્દાકિની નદીમાં અવગાહન કરી સ્નાન કરે છે.
Verse 7
आदित्यमुपतिष्ठन्ते नियमादूर्ध्वबाहवः ।एते परे विशालाक्षि मुनय स्संशितव्रताः ॥७॥
વિશાલાક્ષિ, નિયમપાલનથી ઊર્ધ્વબાહુ થઈ આદિત્યદેવને ઉપાસે છે; અહીં અન્ય પણ સંશિતવ્રત, દૃઢવ્રતી મુનિઓ છે.
Verse 8
मारुतोद्धूतशिखरैः प्रनृत्त इव पर्वतः ।पादपैः पत्रपुष्पाणि सृजद्भिरभितो नदीम् ॥८॥
પવનથી ઉછળતા વૃક્ષશિખરો સાથે પર્વત જાણે નૃત્ય કરતો હોય એમ લાગતો; નદીની આસપાસ વૃક્ષો પાંદડાં અને પુષ્પો વરસાવતા હતા.
Verse 9
चिन्मणिनिकाशोदां क्वचित्पुलिनशालिनीम् ।क्वचित्सिद्धजनाकीर्णां पश्य मन्दाकिनीं नदीम् ॥९॥
મન્દાકિની નદી જુઓ—ક્યાંક તેનું જળ ચિન્મણિ સમાન સ્વચ્છ છે, ક્યાંક રેતાળ પુલિનોથી શોભે છે, અને ક્યાંક સિદ્ધજનોથી ભરેલી છે.
Verse 10
निर्धूतान्वायुना पश्य विततान्पुष्पसञ्चयान् ।पोप्लूयमानानपरान्पश्य त्वं जलमध्यगान् ॥१०॥
પવનથી ઝડીને વિખેરાયેલા પુષ્પસમૂહોને જો; અને જળમધ્યે તરતાં અન્ય પુષ્પરાશિઓને પણ તું નિહાળ.
Verse 11
तांश्चातिवल्गुवचसो रथाङ्गाह्वयना द्विजाः ।अधिरोहन्ति कल्याणि निष्कूजन्त श्शुभा गिरः ॥११॥
હે કલ્યાણી સીતે! અતિ મધુર વાણીવાળા ‘રથાંગ’ નામના દ્વિજપક્ષીઓ તે પુષ્પરાશિઓ પર બેસે છે અને શુભ સ્વરોમાં મીઠાં કલરવ કરે છે.
Verse 12
दर्शनं चित्रकूटस्य मन्दाकिन्याश्च शोभने ।अधिकं पुरवासाच्च मन्ये तव च दर्शनात् ॥१२॥
હે શોભને સીતે! તારા દર્શનસાથે ચિત્રકૂટ અને શોભામય મન્દાકિનીનું દર્શન મને અયોધ્યામાં નગરવાસ કરતાં પણ વધુ આનંદદાયક લાગે છે.
Verse 13
विधूतकलुषै स्सिद्धैस्तपोदमशमान्वितैः ।नित्यविक्षोभितजलां विगाहस्व मया सह ॥१३॥
પાપમલ વિહોણા, સિદ્ધ મહાત્માઓ તપ, દમ અને શમથી યુક્ત થઈ જેમના જળને સદા ઉથલપાથલ કરે છે—એવી આ નદીમાં મારી સાથે પ્રવેશ કર, અને તેમાં ડૂબકી લગાવ.
Verse 14
सखीवच्च विगाहस्व सीते मन्दाकिनीं नदीम् ।कमलान्यवमज्जन्ती पुष्कराणि च भामिनि ॥१४॥
સીતા, હે ભામિની! સખી સમાન આ મન્દાકિની નદીમાં પ્રવેશ કર; જળમાં રમતાં લાલ કમળો અને શ્વેત પુષ્કરોને ડૂબાડતી રહેજે.
Verse 15
त्वं पौरजनवद्व्यालानयोध्यामिव पर्वतम् ।मन्यस्व वनिते नित्यं सरयूवदिमां नदीम् ॥१५॥
હે વનિતે! સદા આ વન્ય પ્રાણીઓને નગરજન સમાન માન; આ પર્વતને અયોધ્યા સમાન, અને આ નદીને સરયૂ સમાન ગણ.
Verse 16
लक्ष्मणश्चापि धर्मात्मा मन्निदेशे व्यवस्थितः ।त्वं चानुकूला वैदेहि प्रीतिं जनयथो मम ॥१६॥
લક્ષ્મણ પણ ધર્માત્મા, મારા આદેશમાં સ્થિર રહી તૈયાર છે; અને તું, હે વૈદેહી, સદા અનુકૂળ રહી, મારા હૃદયમાં પ્રીતિ ઉત્પન્ન કરે છે.
Verse 17
उपस्पृशंस्त्रिषवणं मधुमूलफलाशनः ।नायोध्यायैन राज्याय स्पृहयेऽद्य त्वया सह ॥१७॥
ત્રિસવણ ઉપસ્પર્શ (સ્નાન-આચમન) કરતો, મધુ, મૂળ અને ફળ પર જીવતો—આજે તારા સહવાસે મને અયોધ્યા માટે પણ, રાજ્ય માટે તો કદી નહીં, કોઈ સ્પૃહા રહેતી નથી.
Verse 18
इमांहि रम्यां मृगयूथशालिनीं निपीततोयां गजसिंहवानरैः ।सुपुष्पितां पुष्पभरैरलङ्कृतां नसोऽस्ति य स्स्यान्न गतक्लम स्सुखी ॥१८॥
આ મનોહર મંદાકિની મૃગોના ઝુંડોથી શોભાયમાન છે; તેના જળને હાથી, સિંહ અને વાનરો પી ગયા છે. પૂર્ણ પુષ્પિત વૃક્ષોથી પડેલા પુષ્પસમૂહોથી અલંકૃત એવી તેને જોઈને કોનું ક્લમ દૂર ન થાય અને કોણ સુખી ન બને?
Verse 19
इतीव रामो बहुसङ्गतं वचः प्रियासहाय स्सरितं प्रति ब्रुवन् ।चचार रम्यं नयनाञ्जनप्रभं स चित्रकूटं रघुवंशवर्धनः ॥१९॥
આ રીતે—દીર્ઘ અને યોગ્ય વચનો દ્વારા—નદી વિષે બોલતા, પ્રિયાસહિત રઘુવંશવર્ધક શ્રીરામ અંજનસમાન શ્યામપ્રભા ધરાવતાં રમ્ય ચિત્રકૂટમાં વિહાર કરતા રહ્યા.
Inside Sarga 95
Voices in this sarga
- Rama
Frequently Asked Questions
Rather than a conflict, the pivotal action is Rāma’s deliberate revaluation of exile: he invites Sītā into the Mandākinī and explicitly states he does not yearn for Ayodhyā or kingship, converting displacement into chosen dharmic steadiness.
The sarga teaches that inner fulfilment arises from disciplined living, sacred routine, and harmonious companionship; political power is shown as secondary when the mind is stabilized by dharma, tapas-aligned communities, and reverent engagement with nature.
Citrakūṭa and the Mandākinī form the primary sacred landscape, linked by comparison to Ayodhyā and the Sarayū; cultural markers include triṣavaṇa bathing, ascetic immersion, and Sun worship (Āditya-upasthāna), mapping the river as a living tīrtha.
Ask anything about Sarga 95 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
