Sarga 48
अयोध्यायाः शोकवर्णनम् (Ayodhya’s Lament and Civic Desolation)
अयोध्याकाण्ड
આ સર્ગમાં રામને અનુસરીને પાછા અયોધ્યા ફરેલા નાગરિકોની સામૂહિક વ્યથા ચિતરાય છે. તેઓ આંસુઓથી અંધ સમા, જાણે પ્રાણવાયુ છૂટતો હોય તેમ, મૃત્યુની ઇચ્છા ધરાવતા હોય એવા દેખાય છે. ઘરોમાં સર્વત્ર રોદન; સ્ત્રીઓ તીખા વચનોથી પતિઓને ધિક્કારે છે; વેપાર, રસોઈ, ઉત્સવો અને સંતાનજન્મનો આનંદ પણ અર્થહીન બની જાય છે. સાથે જ રામ સાથે ગયેલાઓ—સીતાસહ લક્ષ્મણ—ની મહિમા પ્રગટ થાય છે અને પ્રકૃતિને પણ আতિથ્યશીલ રાજ્ય સમી કલ્પના કરવામાં આવે છે: વનો, નદીઓ, પર્વતો, પુષ્પિત વૃક્ષો અને ઝરણાં રામને પ્રિય અતિથિ સમો સન્માન આપશે, ઋતુ બહારનાં ફૂલો અને નિર્મળ જળ અર્પણ કરશે. સ્ત્રીઓ સીતાની સેવા અને પુરુષો રામની સેવા એમ વહેંચણી સૂચવી, વનવાસને પણ ચાલતું-ફરતું સેવાસમુદાય માને છે. પછી નાગરિકો કૈકેયીના અધર્મપૂર્ણ નિર્ણયની નિંદા કરે છે, નેતૃત્વવિહિન રાજ્યના વિનાશની આશંકા વ્યક્ત કરે છે અને દશરથના અવસાન તથા ત્યારપછીના વિલાપની પૂર્વકલ્પના કરે છે. રામના ગુણોનું સંક્ષિપ્ત સ્તવન થાય છે. સાંજ પડતાં યજ્ઞાગ્નિ અને શાસ્ત્રપાઠ થંભી જાય છે, બજારો બંધ થાય છે; અયોધ્યા તારાવિહીન અંધકારમાં, ઘટેલા જળવાળા સમુદ્ર જેવી ક્ષીણ—ધર્મક્ષયનું નગરરૂપક—દેખાય છે.
Shlokas
Verse 1
तेषामेवं विषण्णानां पीडितानामतीव च।बाष्पविप्लुतनेत्राणां सशोकानां मुमूर्षया।।2.48.1।।अनुगम्य निवृत्तानां रामं नगरवासिनाम्।उद्गतानीव सत्वानि बभूवुरमनस्विनाम्।।2.48.2।।
રામને અનુસરી પછી નગરમાં પરત ફરેલા નગરવાસીઓ અત્યંત વિષણ্ণ અને ભારે પીડિત બન્યા. આંસુઓથી ભીંજાયેલા નેત્રો, શોકથી દબાયેલા અને મરણેચ્છાથી વ્યાકુલ—તેમના પ્રાણ જાણે ઊડી ગયા હોય તેમ, મનોબળ શૂન્ય બની ગયું.
Verse 2
तेषामेवं विषण्णानां पीडितानामतीव च।बाष्पविप्लुतनेत्राणां सशोकानां मुमूर्षया।।2.48.1।।अनुगम्य निवृत्तानां रामं नगरवासिनाम्।उद्गतानीव सत्वानि बभूवुरमनस्विनाम्।।2.48.2।।
રામને અનુસરી પછી નગરમાં પરત ફરેલા નગરવાસીઓ અત્યંત વિષણ্ণ અને ભારે પીડિત બન્યા. આંસુઓથી ભીંજાયેલા નેત્રો, શોકથી દબાયેલા અને મરણેચ્છાથી વ્યાકુલ—તેમના પ્રાણ જાણે ઊડી ગયા હોય તેમ, મનોબળ શૂન્ય બની ગયું.
Verse 3
स्वं स्वं निलयमागम्य पुत्रदारैस्समावृता।अश्रूणि मुमुचुस्सर्वे बाष्पेण पिहिताननाः।।2.48.3।।
પછી સૌ પોતપોતાના નિવાસે પરત ફરી, પુત્રો અને પત્નીઓથી ઘેરાયેલા, સર્વે લોકો રડી પડ્યા; આંસુઓના બાષ્પથી તેમના મુખ ઢંકાઈ ગયા.
Verse 4
न चाहृष्यन् नचामोदन् वणिजो न प्रसारयन्।न चाशोभन्त पण्यानि नापचन् गृहमेधिनः।।2.48.4।।
કોઈ હર્ષિત ન થયો, કોઈ આનંદિત ન થયો; વેપારીઓએ વેચાણ માટે માલ બહાર ન મૂક્યો. બજારનાં પદાર્થો શોભા વિનાના લાગ્યા, અને ગૃહસ્થોએ રસોઈ પણ ન કરી.
Verse 5
नष्टं दृष्ट्वा नाभ्यनन्दन् विपुलं वा धनागमम्।पुत्रं प्रथमजं लब्ध्वा जननी नाभ्यनन्दत।।2.48.5।।
નષ્ટ જોઈને તેઓ આનંદિત ન થયા, અને વિશાળ ધન પ્રાપ્ત થતાં પણ હર્ષિત ન થયા. પ્રથમજ પુત્ર પ્રાપ્ત કરીને પણ માતાએ આનંદ અનુભવ્યો નહિ.
Verse 6
गृहे गृहे रुदन्त्यश्च भर्तारं गृहमागतम्।व्यगर्हयन्त दुःखार्ता वाग्भिस्तोत्रैरिव द्विपान्।।2.48.6।।
ઘરેઘરે સ્ત્રીઓ રડતી હતી; અને પતિઓ ઘર પરત આવ્યા ત્યારે દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ તેઓને ઠપકો આપતી—તેમના શબ્દો જાણે અંકુશ સમા ઘા કરતાં.
Verse 7
किं नु तेषां गृहैः कार्यं किं दारै: किं धनेन वा।पुत्रैर्वा किं सुखैर्वापि ये न पश्यन्ति राघवम्।।2.48.7।।
જેઓ રાઘવ (શ્રીરામ)નું દર્શન નથી કરતા, તેમના માટે ઘર શું કામનું? પત્ની શું કામની? ધન શું કામનું? પુત્રો કે સુખભોગો પણ શું કામના?
Verse 8
एकः सत्पुरुषो लोके लक्ष्मण स्सह सीतया।योऽनुगच्छति काकुत्स्थं रामं परिचरन् वने।।2.48.8।।
લક્ષ્મણ, લોકમાં એકમાત્ર સદ્ગુણી અને ધન્ય પુરુષ તો એ જ છે—જે સીતાસહિત કાકુત્સ્થ શ્રીરામને અનુસરે છે અને વનમાં તેમની સેવા કરે છે.
Verse 9
आपगाः कृतपुण्यास्ता पद्मिन्यश्च सरांसि च।येषु स्नास्यति काकुत्स्थो विगाह्य सलिलं शुचि।।2.48.9।।
તે નદીઓ, કમળવાળી સરોવરો અને તળાવો ખરેખર પુણ્યવાન છે; કારણ કે કાકુત્સ્થ શ્રીરામ શુદ્ધ જળમાં પ્રવેશ કરી તેમાં સ્નાન કરશે.
Verse 10
शोभयिष्यन्ति काकुत्स्थमटव्यो रम्यकाननाः।आपगाश्च महानूपाः सानुमन्तश्च पर्वताः।।2.48.10।।
રમ્ય વનકાનનોંથી ભરેલી અરણ્યો, વિશાળ પ્રવાહવાળી નદીઓ અને સૌમ્ય ઢાળવાળા પર્વતો—આ બધું વનમાં નિવાસ કરનાર કાકુત્સ્થનંદન (રામ)ને વધુ શોભા આપશે.
Verse 11
काननं वापि शैलं वा यं रामोऽधिगमिष्यति।प्रियातिथिमिव प्राप्तं नैनं शक्ष्यन्त्यनर्चितुम्।।2.48.11।।
રામ જે અરણ્ય કે પર્વત પાસે પહોંચશે, તે તેને પ્રિય અતિથિ સમાન પ્રાપ્ત થયેલો માની સ્વીકારશે; સન્માન વિના તેને છોડવા સમર્થ નહીં થાય.
Verse 12
विचित्रकुसुमापीडा बहुमञ्जरि धारिणः।राघवं दर्शयिष्यन्ति नगा भ्रमरशालिनः।।2.48.12।।
વિવિધ પુષ્પોના મુગટથી શોભિત, અનેક મંજરીઓથી ભારવંત અને ભમરાઓથી ગુંજતા વૃક્ષો રાઘવ (રામ)ને દર્શન આપશે—જાણે અભિવાદન કરવા આગળ આવ્યા હોય.
Verse 13
अकाले चापि मुख्यानि पुष्पाणि च फलानि च।दर्शयिष्यन्त्यनुक्रोशाद्गिरयो राममागतम्।।2.48.13।।
અકાળે પણ કરુણાવશ પર્વતો રામના આગમને પોતાના શ્રેષ્ઠ પુષ્પો અને ફળો પ્રગટ કરશે.
Verse 14
प्रस्रविष्यन्ति तोयानि विमलानि महीधराः।विदर्शयन्तो विविधान् भूयश्चित्रांश्च निर्झरान्।।2.48.14।।
મહીધરો નિર્મળ જળો વહાવશે અને વારંવાર અનેક પ્રકારના મનોહર, ચિત્રવર્ણી ઝરણાં-ધોધો દર્શાવશે.
Verse 15
पादपाः पर्वताग्रेषु रमयिष्यन्ति राघवम्।यत्र रामो भयं नात्र नास्ति तत्र पराभवः।।2.48.15।।
પર્વતશિખરો પરના વૃક્ષો રાઘવને રમાવશે. જ્યાં રામ છે ત્યાં ભય નથી; અને જ્યાં તે છે ત્યાં અપમાન કે પરાજય નથી.
Verse 16
स हि शूरो महाबाहुः पुत्रो दशरथस्य च।पुरा भवति नोदूरादनुगच्छाम राघवम्।।2.48.16।।
તે તો શૂર, મહાબાહુ, દશરથનો પુત્ર છે; તે અમાથી બહુ દૂર જાય તે પહેલાં ચાલો રાઘવને અનુસરીએ.
Verse 17
पादच्छाया सुखा भर्तुस्तादृशस्य महात्मनः।स हि नाथो जनस्यास्य स गति स्सपरायणम्।।2.48.17।।
એવા મહાત્મા સ્વામીના પાદછાયાં પણ સુખદાયી છે. એ જ આ પ્રજાનો નાથ છે—એ જ તેમનો માર્ગ, તેમનું લક્ષ્ય અને પરમ આશ્રય છે.
Verse 18
वयं परिचरिष्यामः सीतां यूयं तु राघवम्।इति पौरस्त्रियो भर्तृ़न् दुखार्तास्तत्तदब्रुवन्।।2.48.18।।
“અમે સીતા માતાની સેવા કરીશું; અને તમે તો રાઘવની સેવા કરજો.” એમ દુઃખથી વ્યાકુળ નગરની સ્ત્રીઓએ પોતાના પતિઓને વિવિધ રીતે કહી સંભળાવ્યું.
Verse 19
युष्माकं राघवोऽरण्ये योगक्षेमं विधास्यति।सीता नारीजनस्यास्य योगक्षेमं करिष्यति।।2.48.19।।
અરણ્યમાં રાઘવ તમારો યોગક્ષેમ—કલ્યાણ અને રક્ષા—વિધી કરશે; અને સીતા માતા આ નારીજનનું પણ યોગક્ષેમ નિશ્ચિત કરશે.
Verse 20
को न्वनेनाऽप्रतीतेन सोत्कण्ठितजनेन च।सम्प्रियेतामनोज्ञेन वासेन हृतचेतसा।।2.48.20।।
જ્યાં લોકો ગળું ભરાઈ શોકથી તડપે છે અને નિવાસ અનમનોહર બની ચિત્ત હરી લે છે—એવા સ્થાને દુઃખથી ગ્રસ્ત મનવાળો કોણ રહેવામાં આનંદ પામી શકે?
Verse 21
कैकेय्या यदि चे द्राज्यं स्यादधर्म्यमनाथवत्।न हि नो जीवितेनार्थः कुतः पुत्रैः कुतो धनैः।।2.48.21।।
જો કૈકેયીના હાથમાં અધર્મપૂર્વક રાજ્ય આવી પડે અને અમે અનાથ સમા રહી જઈએ, તો અમને જીવનથી જ શું કામ? તો પછી પુત્રો ક્યાંથી, અને ધન ક્યાંથી?
Verse 22
यया पुत्रश्च भर्ता च त्यक्तावैश्वर्यकारणात्।कं सा परिहरेदन्यं कैकेयी कुलपांसनी।।2.48.22।।
જે સત્તા અને વૈભવના કારણે પુત્રને પણ અને પતિને પણ ત્યજી દીધા—એ કુલકલંક કૈકેયી બીજાને કોને કદી બચાવશે?
Verse 23
कैकेय्या न वयं राज्ये भृतका निवसेमहि।जीवन्त्या जातु जीवन्त्यः पुत्रैरपि शपामहे।।2.48.23।।
કૈકેયી જીવતી હોય ત્યાં સુધી અમે—જીવતા હોઈએ ત્યાં સુધી—આ રાજ્યમાં ભાડૂતી સેવક સમા રહીશું નહીં; પુત્રો પર પણ શપથ કરીને કહીએ છીએ.
Verse 24
या पुत्रं पार्थिवेन्द्रस्य प्रवासयति निर्घृणा।कस्तां प्राप्य सुखं जीवेदधर्म्यां दुष्टचारिणीम्।।2.48.24।।
જે નિર્દયી ધરતીપતિના પુત્રને વનમાં પ્રবাসે મોકલે છે—એ અધર્મિણી દુષ્ટચારિણીને પામી કોણ સુખથી જીવી શકે?
Verse 25
उपद्रुतमिदं सर्वमनालम्बमनायकम्।कैकेय्या हि कृते सर्वं विनाशमुपयास्यति।।2.48.25।।
આ સમગ્ર રાજ્ય ઉપદ્રવગ્રસ્ત છે—આધારવિહોણું અને સાચા નાયક વિના; કૈકેયીના કારણે આ બધું વિનાશ તરફ જ જશે.
Verse 26
न हि प्रव्रजिते रामे जीविष्यति महीपतिः।मृते दशरथे व्यक्तं विलापस्तदनन्तरम्।।2.48.26।।
રામને વનમાં મોકલ્યા પછી રાજા વધુ સમય જીવશે નહીં; અને દશરથના અવસાન પછી તો સ્પષ્ટ જ છે—તત્કાળ વિલાપ જ થશે.
Verse 27
ते विषं पिबतालोड्य क्षीणपुण्या स्सुदुर्गताः।राघवं वानुगच्छध्वमश्रुतिं वापि गच्छत।।2.48.27।।
હે ક્ષીણપુણ્ય થઈ દુર્દશામાં પડેલાઓ! ઇચ્છો તો વિષ પી લો; અથવા રાઘવને અનુસરો; નહિ તો કોઈ અજાણ્યા સ્થાને ચાલ્યા જાઓ.
Verse 28
मिथ्याप्रव्राजितो राम स्ससीत स्सहलक्ष्मणः।भरते सन्निसृष्टास्स्म स्सौनिके पशवो यथा।।2.48.28।।
સીતા અને લક્ષ્મણ સહિત રામને કપટથી વનવાસે હાંકી કાઢવામાં આવ્યો છે; અને અમને ભરતને સોંપી દીધા છે—જેમ કસાઈને પશુ સોંપાય તેમ.
Verse 29
पूर्णचन्द्रानन श्श्यामो गूढजत्रुररिन्दमः।आजानुबाहुः पद्माक्षो रामो लक्ष्मणपूर्वजः।।2.48.29।।पूर्वाभिभाषी मधुर स्सत्यवादी महाबलः।सौम्यस्सर्वस्य लोकस्य चन्द्रवत्प्रियदर्शनः।।2.48.30।।नूनं पुरुषशार्दूलो मत्तमातङ्गविक्रमः।शोभयिष्यत्यरण्यानि विचरन् स महारथः।।2.48.31।।
લક્ષ્મણના અગ્રજ શ્રીરામ—શ્યામવર્ણ, પૂર્ણચંદ્ર સમાન મુખવાળા, ગૂઢ કાંધવાળા, શત્રુદમન, પદ્મનેત્ર, અને આજાનુબાહુ છે.
Verse 30
पूर्णचन्द्रानन श्श्यामो गूढजत्रुररिन्दमः।आजानुबाहुः पद्माक्षो रामो लक्ष्मणपूर्वजः।।2.48.29।।पूर्वाभिभाषी मधुर स्सत्यवादी महाबलः।सौम्यस्सर्वस्य लोकस्य चन्द्रवत्प्रियदर्शनः।।2.48.30।।नूनं पुरुषशार्दूलो मत्तमातङ्गविक्रमः।शोभयिष्यत्यरण्यानि विचरन् स महारथः।।2.48.31।।
તે સૌપ્રથમ અભિવાદન કરીને મધુર વાણી બોલે છે; સ્વભાવથી સૌમ્ય, વચનમાં સત્યવાદી, મહાબલવાન—સમસ્ત લોકને પ્રિય, અને ચંદ્ર સમાન મનોહર દર્શનવાળા છે.
Verse 31
पूर्णचन्द्रानन श्श्यामो गूढजत्रुररिन्दमः।आजानुबाहुः पद्माक्षो रामो लक्ष्मणपूर्वजः।।2.48.29।।पूर्वाभिभाषी मधुर स्सत्यवादी महाबलः।सौम्यस्सर्वस्य लोकस्य चन्द्रवत्प्रियदर्शनः।।2.48.30।।नूनं पुरुषशार्दूलो मत्तमातङ्गविक्रमः।शोभयिष्यत्यरण्यानि विचरन् स महारथः।।2.48.31।।
નિશ્ચયે પુરુષશાર્દૂલ, મત્ત ગજ સમ પરાક્રમી તે મહારથી; અરણ્યોમાં વિચરતો પણ વનને શોભિત કરી દેશે.
Verse 32
तास्तथा विलपन्त्यस्तु नगरे नागरस्त्रियः।चुक्रुशु र्दुःखसन्तप्ता मृत्योरिव भयागमे।।2.48.32।।
એ રીતે નગરની નાગર સ્ત્રીઓ વિલાપ કરતી રહી; દુઃખથી દગ્ધ થઈ, મૃત્યુના આગમન સમ ભય પામી ચીસો પાડી ઉઠી.
Verse 33
इत्येवं विलपन्तीनां स्त्रीणां वेश्मसु राघवम्।जगामास्तं दिनकरो रजनी चाभ्यवर्तत।।2.48.33।।
રાઘવ વિષે ઘરોમાં સ્ત્રીઓ આમ વિલાપ કરતી હતી, એટલામાં દિવસકર અસ્ત થયો અને રજની આવી પહોંચી.
Verse 34
नष्टज्वलनसन्तापा प्रशान्ताध्यायसत्कथा।तिमिरेणाभिलिप्तेव सा तदा नगरी बभौ।।2.48.34।।
ત્યારે નગરી તિમિરથી લિપ્ત જેવી લાગી; યજ્ઞાગ્નિની ઉષ્મા લુપ્ત થઈ ગઈ અને અધ્યયન તથા સત્કથાનો સ્વર શાંત પડી ગયો.
Verse 35
उपशान्तवणिक्पण्या नष्टहर्षा निराश्रया।अयोध्या नगरी चासीन्नष्टतारमिवाम्बरम्।।2.48.35।।
વણિકોના બજારો શાંત, હર્ષ નષ્ટ અને આશ્રય વિહોણી—અયોધ્યા નગરી તારાવિહોણા આકાશ જેવી દેખાતી હતી.
Verse 36
तथा स्त्रियो रामनिमित्तमातुरायथा सुते भ्रातरि वा विवासिते।विलप्य दीना रुरुदुर्विचेतसस्सूतैर्हि तासामधिको हि सोऽभवत्।।2.48.36।।
તથા સ્ત્રીઓ રામના નિમિત્તે વ્યાકુળ થઈ, જાણે પુત્ર કે ભાઈ વનમાં નિર્વાસિત થયો હોય તેમ. દીન અને વિમૂઢ બની વિલાપ કરતી તે રડતી રહી; કારણ કે તેમના માટે શ્રીરામ પોતાના પુત્રોથી પણ અધિક પ્રિય હતા.
Verse 37
प्रशान्तगीतोत्सवनृत्तवादनाव्यपास्तहर्षा पिहितापणोदया।तदा ह्ययोध्या नगरी बभूव सामहार्णव स्सङ्क्षपितोदको यथा।।2.48.37।।
ગીત, ઉત્સવ, નૃત્ય અને વાદ્યધ્વનિ શાંત થઈ ગયા; હર્ષ દૂર થયો અને બજારનાં દ્વાર બંધ થઈ ગયા. ત્યારે અયોધ્યા નગરી એવી લાગી, જાણે મહાસાગરનું જળ સંકોચાઈ પાછું હટી ગયું હોય.
Frequently Asked Questions
The sarga frames an ethical crisis of political legitimacy: citizens consider life in Ayodhyā “disagreeable” without Rāma and reject the prospect of Kaikeyī’s adharmic rule, even swearing not to live as servants under it (2.48.20–25).
The chapter teaches that social well-being depends on dharma rather than material abundance: when righteousness and rightful leadership are perceived as removed, joy, ritual continuity, and economic life collapse, while service and hospitality become the community’s remaining moral resources (2.48.3–7; 2.48.18–19; 2.48.34–37).
Ayodhyā is portrayed through cultural markers—markets, household cooking, sacrificial fires, and scriptural recitation—while the forest landscape is mapped via rivers, lotus-pools, mountains with slopes, flowering trees with bees, and waterfalls, all imagined as offering atithi-like hospitality to Rāma (2.48.9–15; 2.48.34–35).
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.