Sarga 22

Verse 1

अथ तं व्यथया दीनं सविशेषममर्षितम्।श्वसन्तमिव नागेन्द्रं रोषविस्फारितेक्षणम्।।।।आसाद्य रामस्सौमित्रिं सुहृदं भ्रातरं प्रियम्।उवाचेदं स धैर्येण धारयन्सत्त्वमात्मवान्।।।।

પછી આત્મસંયમી રામે ધૈર્યથી પોતાનું સત્ત્વ ધારણ કરીને, વ્યથાથી દીન અને વિશેષ રોષે ભરાયેલા—નાગરાજ સમ શ્વાસ લેતા, ક્રોધથી વિસ્તૃત નેત્રવાળા—પ્રિય ભાઈ અને સુહૃદ લક્ષ્મણ (સૌમિત્રિ) પાસે જઈ, તેને આ રીતે કહ્યું.

Verse 2

अथ तं व्यथया दीनं सविशेषममर्षितम्। श्वसन्तमिव नागेन्द्रं रोषविस्फारितेक्षणम्।।2.22.1।।आसाद्य रामस्सौमित्रिं सुहृदं भ्रातरं प्रियम्।उवाचेदं स धैर्येण धारयन्सत्त्वमात्मवान्।।2.22.2।।

પછી આત્મસંયમી અને ધૈર્યવાન શ્રીરામ સૌમિત્રિ—પ્રિય ભાઈ અને સુહૃદ—ની પાસે ગયા. વ્યથા થી દીન અને વિશેષ અમર્ષથી દગ્ધ, ક્રોધે વિસ્તરેલી આંખો સાથે મહાનાગ જેમ શ્વાસ ફૂંકતો હતો; તેને જોઈ રામે સત્ત્વ ધારણ કરી ધીરજપૂર્વક કહ્યું.

Verse 3

निगृह्य रोषं शोकं च धैर्यमाश्रित्य केवलम्।अवमानं निरस्येमं गृहीत्वा हर्षमुत्तमम्।।।।उपक्लृप्तं हि यत्किञ्चिदभिषेकार्थमद्य मेसर्वं विसर्जय क्षिप्रं कुरु कार्यं निरत्ययम्।।।।

ક્રોધ અને શોક—બન્નેને દમન કરીને માત્ર ધૈર્યનો આશ્રય લે; આ અપમાનભાવને ત્યજી, ઉત્તમ હર્ષને દૃઢપણે ધારણ કર.

Verse 4

निगृह्य रोषं शोकं च धैर्यमाश्रित्य केवलम्।अवमानं निरस्येमं गृहीत्वा हर्षमुत्तमम्।।2.22.3।।उपक्लृप्तं हि यत्किञ्चिदभिषेकार्थमद्य मेसर्वं विसर्जय क्षिप्रं कुरु कार्यं निरत्ययम्।।2.22.4।।

આજે મારા અભિષેક માટે જે કંઈ વ્યવસ્થા ગોઠવાઈ છે, તે સર્વેને તાત્કાળ રદ કરી દો; શીઘ્ર કાર્ય કરો અને નિર્વિઘ્ને જે કરવું છે તે પૂર્ણ કરો.

Verse 5

सौमित्रे योऽभिषेकार्थे मम सम्भार सम्भ्रमः।अभिषेकनिवृत्त्यर्थे सोऽस्तु संभारसम्भ्रमः।।।।

હે સૌમિત્રે! મારા અભિષેક માટે જે ઉત્સાહભર્યો પ્રયત્ન થયો હતો, એ જ પ્રયત્ન હવે આ અભિષેકની તૈયારીઓને સમાપ્ત કરવા માટે થવો જોઈએ.

Verse 6

यस्या मदभिषेकार्थे मानसं परितप्यते।माता मे सा यथा न स्यात्सविशङ्का तथा कुरु।।।।

જેનાં હૃદયે મારા અભિષેકના વિચારથી દહન અનુભવ્યું હતું, એવી મારી માતા શંકાથી વ્યાકુળ ન રહે—એ રીતે તું વ્યવસ્થા કર.

Verse 7

तस्याश्शङ्कामयं दुःखं मुहूर्तमपि नोत्सहे।मनसि प्रतिसंजातं सौमित्रेऽहमुपेक्षितुम्।।।।

હે સૌમિત્રે! તેના મનમાં ઊભેલા શંકાજન્ય દુઃખને હું એક ક્ષણ માટે પણ અવગણવા સમર્થ નથી.

Verse 8

न बुद्धिपूर्वं नाबुद्धं स्मरामीह कदाचन।मातृ़णां वा पितुर्वाऽहं कृतमल्पं च विप्रियम्।।।।

અહીં હું કદી યાદ નથી કરતો કે જાણીને કે અજાણતાં મેં મારી માતાઓ કે પિતાને અતિ અલ્પ પણ અપ્રિય કંઈ કર્યું હોય.

Verse 9

सत्यस्सत्याभिसन्धश्च नित्यं सत्यपराक्रमः।परलोकभयाद्भीतो निर्भयोऽस्तु पिता मम।।।।

મારા પિતા—સત્યવ્રતી, સત્યમાં અડગ સંકલ્પવાળા, સત્યપરાક્રમી—પરલોકના ભયથી ભીત હોવા છતાં, હવે નિર્ભય થાઓ.

Verse 10

तस्याऽपि हि भवेदस्मिन्कर्मण्यप्रतिसंहृते।सत्यं नेति मनस्तापस्तस्य तापस्तपेच्च माम्।।।।

જો આ કર્મ—મારા અભિષેકની તૈયારી—અહીં અવિરત રહી અને પાછું ન ખેંચાય, તો પિતાજી પણ ‘મારું સત્ય પૂર્ણ ન થયું’ એવી મનસ્તાપની જ્વાળાથી દગ્ધ થશે; અને તેમનો એ જ તાપ મને પણ દહન કરશે.

Verse 11

अभिषेकविधानं तु तस्मात्संहृत्य लक्ष्मण।अन्वगेवाहमिच्छामि वनं गन्तुमितःपुनः।।।।

અતએવ, હે લક્ષ્મણ, અભિષેકવિધાનને સંહરી લે; તે થયા પછી જ હું અહીંથી વનમાં જવા ઇચ્છું છું.

Verse 12

मम प्रव्राजनादद्य कृतकृत्या नृपात्मजा।सुतं भरतमव्यग्रमभिषेचयिता ततः।।।।

આજે હું પ્રવ્રજ્યા માટે નીકળી જાઉં ત્યાર પછી, નૃપાત્મજા—પોતાનું કાર્ય સિદ્ધ કરીને—પછી નિર્વિઘ્ને પોતાના પુત્ર ભરતનો અભિષેક કરાવશે.

Verse 13

मयि चीराजिनधरे जटामण्डलधारिणि।गतेऽरण्यं च कैकेय्या भविष्यति मनस्सुखम्।।।।

જ્યારે હું ચીર અને અજિન ધારણ કરીને, જટામંડળ ધારણ કરેલો, વનમાં જઈશ, ત્યારે કૈકેયીને અંતે મનસ્સુખ થશે.

Verse 14

बुद्धिः प्रणीता येनेयं मनश्च सुसमाहितम्।तं तु नार्हामि संक्लेष्टुं प्रव्रजिष्यामि मा चिरम्।।।।

જેણે આ બુદ્ધિ નિશ્ચિત કરી છે અને જેમનું મન સુસ્થિર છે, તેમને હું કષ્ટ આપવો યોગ્ય નથી; હું વિલંબ વિના પ્રવ્રજ્યા માટે નીકળીશ.

Verse 15

कृतान्तस्त्वेव सौमित्रे द्रष्टव्यो मत्प्रवासने।राज्यस्य च वितीर्णस्य पुनरेव निवर्तने।।।।

હે સૌમિત્રે, મારા વનમાં પ્રસ્થાનમાં તથા અપાયેલ રાજ્ય પાછું ખેંચાય તેમાં કારણરૂપે માત્ર કૃતાંત—વિધિ—ને જ જોવું જોઈએ.

Verse 16

कैकेय्याः प्रतिपत्तिर्हि कथं स्यान्मम पीडने।यदि भावो न दैवोऽयं कृतान्तविहितो भवेत्।।।।

જો આ ભાવ અને આ દુર્ભાગ્ય કૃતાંતવિધિત દૈવ ન હોત, તો મને પીડવા કૈકેયી કેવી રીતે એવો નિશ્ચય કરી શકત?

Verse 17

जानासि हि यथा सौम्य न मातृषु ममान्तरम्।भूतपूर्वं विशेषो वा तस्या मयि सुतेऽपि वा।।।।

હે સૌમ્ય, તું જાણે છે કે મારી માતાઓમાં મેં કદી ભેદભાવ રાખ્યો નથી; અને ભૂતકાળમાં તેણીએ પણ મને અને પોતાના પુત્રને લઈને કોઈ વિશેષતા કરી નથી.

Verse 18

सोऽभिषेकनिवृत्त्यर्थैप्रवासार्थैश्च दुर्वचैः।उग्रैर्वाक्यैरहं तस्या नान्यद्दैवात्समर्थये।।।।

મારા અભિષેકને અટકાવવા અને મને વનમાં મોકલવા માટે તેણીએ જે કઠોર, ઉગ્ર વચનો કહ્યા—તેનું કારણ હું દૈવ સિવાય બીજું કશું માનતો નથી.

Verse 19

कथं प्रकृतिसम्पन्ना राजपुत्री तथागुणा।ब्रूयात्सा प्राकृतेव स्त्री मत्पीडां भर्तृसन्निधौ।।।।

જો દૈવ કાર્યરત ન હોત, તો સ્વભાવથી મહાન, રાજપુત્રી અને ગુણવતી કૈકેયી પતિની સમક્ષ સામાન્ય સ્ત્રીની જેમ મને પીડે એવા વચનો કેવી રીતે બોલી શકત?

Verse 20

यदचिन्त्यन्तु तद्दैवं भूतेष्वपि न विहन्यते।व्यक्तं मयि च तस्यां च पतितो हि विपर्ययः।।।।

જે અચિંત્ય છે તે જ દૈવ છે; તેની ગતિ કોઈ પ્રાણીમાં પણ અટકાવી શકાતી નથી. સ્પષ્ટ છે કે વિપરીતતા મારા પર પણ અને તેના પર પણ આવી પડી છે.

Verse 21

कश्चिद्दैवेन सौमित्रे योद्धुमुत्सहते पुमान्।यस्य न ग्रहणं किञ्चित्कर्मणोऽन्यत्र दृश्यते।।।।

હે સૌમિત્રે, દૈવ સામે યુદ્ધ કરવા કોણ પુરુષ ઉત્સાહ કરે? જેના પકડનું કોઈ સીધું ગ્રહણ નથી; તે તો કર્મની ગતિ અને પરિણામથી જ જાણી શકાય છે, બીજે ક્યાંય નહીં.

Verse 22

सुखदुःखे भयक्रोधौ लाभालाभौ भवाभवौ।यच्च किञ्चित्तथाभूतं ननु दैवस्य कर्म तत्।।।।

સુખ-દુઃખ, ભય-ક્રોધ, લાભ-અલાભ, જન્મ-મરણ—અને જે કંઈ પણ એમ જ બને છે, તે નિશ્ચયે દૈવનું કર્મ છે.

Verse 23

ऋषयोऽप्युग्रतपसो दैवेनाभिप्रपीडिताः।उत्सृज्य नियमांस्तीव्रान्भ्रश्यन्ते काममन्युभिः।।।।

ઉગ્ર તપ કરનારા ઋષિઓ પણ દૈવથી પીડિત થાય ત્યારે કઠોર નિયમો ત્યજી દે છે અને કામ તથા ક્રોધથી વશ થઈ ભ્રષ્ટ થઈ જાય છે.

Verse 24

असङ्कल्पितमेवेह यदकस्मात्प्रवर्तते।निवर्त्यारम्भमारब्धं ननु दैवस्य कर्म तत्।।।।

અહીં અચાનક જે અકલ્પિત વિઘ્ન ઊભું થઈ શરૂ કરેલા કાર્યને અટકાવે, તે પણ નિશ્ચયે દૈવનું કર્મ છે.

Verse 25

एतया तत्त्वया बुद्ध्या संस्तभ्यात्मानमात्मना।व्याहतेऽप्यभिषेके मे परितापो न विद्यते।।।।

આ તત્ત્વમયી બુદ્ધિથી મેં આત્માને આત્માથી સ્થિર કર્યો છે; મારો અભિષેક વિઘ્નિત થયો છતાં મને કોઈ પરિતાપ નથી.

Verse 26

तस्मादपरितापस्संस्त्वमप्यनुविधाय माम्।प्रतिसंहारय क्षिप्रमाभिषेचनिकीं क्रियाम्।।।।

અતએવ, જેમ હું નિઃપરિતાપ છું તેમ તું પણ શોકરહિત રહેજે; મારી અનુસરણ કરીને અભિષેક માટેની ક્રિયા ત્વરિત પાછી ખેંચી લે.

Verse 27

एभिरेव घटै स्सर्वैरभिषेचनसम्भृतैः।मम लक्ष्मण तापस्ये व्रतस्नानं भविष्यति।।।।

અભિષેક માટે ભેગા કરેલા આ જ સર્વ ઘટો વડે, હે લક્ષ્મણ, આગળ આવનારા તપસ્વી વ્રતજીવન માટે હું વ્રતસ્નાન કરીશ.

Verse 28

अथवा किं ममैतेन राजद्रव्यमयेन तु।उद्धृतं मे स्वयं तोयं व्रतादेशं करिष्यति।।।।

અથવા, રાજાના પાત્રોમાં રાખેલું આ રાજદ્રવ્યમય જળ મને શું કામનું? હું પોતાના હાથથી ઉઠાવેલું જળ જ મારા વ્રતના આચરણ માટે યોગ્ય થશે.

Verse 29

मा च लक्ष्मण सन्तापं कार्षीर्लक्ष्म्या विपर्यये।राज्यं वा वनवासो वा वनवासो महोदयः।।।।

હે લક્ષ્મણ, ભાગ્યના આ ઉલટફેરમાં શોક ન કર. રાજ્ય હોય કે વનવાસ—વનવાસ જ મહાન યશ અને મહોદય છે.

Verse 30

न लक्ष्मणास्मिन्खलु कर्मविघ्नेमाता यवीयस्यतिशङ्कनीया।दैवाभिपन्ना हि वदत्यनिष्टंजानासि दैवं च तथा प्रभावम्।।।।

હે લક્ષ્મણ, આ કાર્યવિઘ્નમાં અમારી નાની માતા પર અતિશય શંકા કરવી યોગ્ય નથી. દૈવના વશમાં પડી તે અપ્રિય વચન બોલે છે; તું દૈવની એવી પ્રબળ અસર જાણે છે.