Sarga 54

Verse 1

ते तु तस्मिन्महावृक्षे उषित्वा रजनीं शिवाम्।विमलेऽभ्युदिते सूर्ये तस्माद्देशात्प्रतस्थिरे।।।।

તે મહાવૃક્ષની છાયામાં શુભ રાત્રી વિતાવી; નિર્મળ સૂર્ય ઉગતાં જ તેઓ તે સ્થાનથી પ્રસ્થાન કર્યા.

Verse 2

यत्र भागीरथीं गङ्गां यमुनाभिप्रवर्तते।जग्मुस्तं देशमुद्दिश्य विगाह्य सुमहद्वनम्।।।।ते भूमिभागान्विविधान् देशांश्चापि मनोरमान्।अदृष्टपूर्वान् पश्यन्तस्तत्र तत्र यशश्विनः।।।।

ભાગીરથી ગંગામાં યમુના જ્યાં મળે છે તે સ્થાન તરફ તેઓ મહાન વનમાં પ્રવેશ્યા. યશસ્વી રામ, સીતા અને લક્ષ્મણ માર્ગમાં અનેકવિધ ભૂભાગો અને મનોહર પ્રદેશો—અગાઉ કદી ન જોયેલા—જોતાં જોતાં આગળ વધ્યા.

Verse 3

यत्र भागीरथीं गङ्गां यमुनाभिप्रवर्तते।जग्मुस्तं देशमुद्दिश्य विगाह्य सुमहद्वनम्।।2.54.2।।ते भूमिभागान्विविधान् देशांश्चापि मनोरमान्।अदृष्टपूर्वान् पश्यन्तस्तत्र तत्र यशश्विनः।।2.54.3।।

તે યશસ્વી પુરુષો (રામ અને સહચરો) અહીં ત્યાં નજર ફેરવતાં, વિવિધ ભૂમિભાગો અને મનોહર દેશો—જે પહેલાં કદી ન જોયા હતા—ત્યાં ત્યાં નિહાળતા રહ્યા.

Verse 4

यथा क्षेमेण गच्छन् स पश्यंश्च विविधान् द्रुमान्।निवृत्तमात्रे दिवसे रामः सौमित्रिमब्रवीत्।।।।

માર્ગે ક્ષેમથી આગળ વધતા અને વિવિધ વૃક્ષો નિહાળતા, દિવસ ઢળતાં શ્રીરામે સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ)ને કહ્યું.

Verse 5

प्रयागमभितः पश्य सौमित्रे धूममुन्नतम्।अग्नेर्भगवतः केतुं मन्ये सन्निहितो मुनिः।।।।

‘સૌમિત્રે, પ્રયાગની આસપાસ જો—ઉંચો ધુમાડો ઊઠે છે; તે ભગવત અગ્નિનો ધ્વજ સમાન લાગે છે. મને લાગે છે કે અહીં નજીક કોઈ મુનિનો આશ્રમ છે.’

Verse 6

नूनं प्राप्ताः स्म सम्भेदं गङ्गायमुनयोर्वयम्।तथा हि श्रूयते शब्दो वारिणो वारिघट्टितः।।।।

નિશ્ચયે અમે ગંગા અને યમુનાના સંગમને પ્રાપ્ત થયા છીએ; કારણ કે જળ પર જળ અથડાતાં જે ધ્વનિ ઊઠે છે તે સ્પષ્ટ સંભળાય છે.

Verse 7

दारूणि परिभिन्नानि वनजैरुपजीविभिः।भरद्वाजाश्रमे चैते दृश्यन्ते विविधा द्रुमाः।।।।

અહીં ભરદ્વાજ મુનિના આશ્રમ પાસે વનઉપજીવી વનવાસીઓએ ફાડેલા લાકડાં દેખાય છે; અને અનેક પ્રકારના વૃક્ષો પણ અહીં દૃશ્યમાન છે.

Verse 8

धन्विनौ तौ सुखं गत्वा लम्बमाने दिवाकरे।गङ्गायमुनयोस्सन्धौ प्रापतुर्निलयं मुनेः।।।।

સૂર્ય ઢળતો હતો ત્યારે તે બે ધનુર્ધર સુખપૂર્વક આગળ વધ્યા અને ગંગા-યમુનાના સંગમે મુનિના નિવાસસ્થાને પહોંચ્યા.

Verse 9

रामस्त्वाश्रममासाद्य त्रासयन्मृगपक्षिणः।गत्वा मुहूर्तमध्वानं भरद्वाजमुपागमत्।।।।

રામ આશ્રમ પાસે પહોંચતાં મૃગો અને પક્ષીઓને ભયભીત કરી દીધા; પછી માર્ગે થોડું અંતર જઈ તેઓ ભરદ્વાજ મહર્ષિ પાસે પહોંચ્યા.

Verse 10

ततस्त्वाश्रमासाद्य मुनेर्दर्शनकाङ्क्षिणौ।सीतयानुगतौ वीरौ दूरादेवावतस्थतुः।।।।

પછી મુનિના આશ્રમ પાસે પહોંચી, દર્શનની ઇચ્છા ધરાવતા—સીતા સાથે અનુગત—તે બે વીર દૂરથી જ ઊભા રહ્યા.

Verse 11

स प्रविश्य महात्मानमृषिं शिष्यगणैर्वृतम्।संशितव्रतमेकाग्रं तपसा लब्धचक्षुषम्।।।।हुताग्निहोत्रं दृष्ट्वैव महाभागं कृताञ्जलिः।रामः सौमित्रिणा सार्धं सीतया चाभ्यवादयत्।।।।

આશ્રમમાં પ્રવેશીને રામે શિષ્યગણથી ઘેરાયેલા મહાત્મા ઋષિને જોયા—કઠોર વ્રતધારી, એકાગ્ર, અને તપથી પ્રાપ્ત આંતરિક દૃષ્ટિવાળા. અગ્નિહોત્રના પવિત્ર અગ્નિઓ પ્રજ્વલિત રાખનાર તે મહાભાગને જોઈ, રામે સૌમિત્રિ લક્ષ્મણ અને સીતા સાથે કૃતાઞ્જલિ થઈ વંદન કર્યું.

Verse 12

स प्रविश्य महात्मानमृषिं शिष्यगणैर्वृतम्।संशितव्रतमेकाग्रं तपसा लब्धचक्षुषम्।।2.54.11।।हुताग्निहोत्रं दृष्ट्वैव महाभागं कृताञ्जलिः।रामः सौमित्रिणा सार्धं सीतया चाभ्यवादयत्।।2.54.12।।

આશ્રમમાં પ્રવેશ કરીને રામે મહાત્મા ઋષિને જોયા—શિષ્યસમૂહથી ઘેરાયેલા, કઠોર વ્રતમાં સ્થિર, એકાગ્રચિત્ત, અને તપથી પ્રાપ્ત થયેલી દિવ્ય દૃષ્ટિવાળા. અગ્નિહોત્રના પવિત્ર અગ્નિઓનું હવન કરતા તે મહાભાગને જોઈ, રામે સૌમિત્રિ લક્ષ્મણ તથા સીતા સાથે કૃતાંજલિ થઈ નમસ્કાર કર્યો.

Verse 13

न्यवेदयत चात्मानं तस्मै लक्ष्मणपूर्वजः।पुत्रौ दशरथस्यावां भगवन् रामलक्ष्मणौ।।।।

પછી સૌમિત્રિ લક્ષ્મણના અગ્રજ રામે તે ઋષિને પોતાનો પરિચય આપ્યો: “ભગવન્, અમે દશરથના બે પુત્ર—રામ અને લક્ષ્મણ.”

Verse 14

भार्या ममेयं वैदेही कल्याणी जनकात्मजा।मां चानुयाता विजनं तपोवनमनिन्दिता।।।।

“આ મારી પત્ની વૈદેહી—જનકાત્મજા કલ્યાણી સીતા છે. નિર્દોષા એવી તે, મને અનુસરી, આ નિર્જન તપોવનમાં પણ આવી છે.”

Verse 15

पित्रा प्रव्राज्यमानं मां सौमित्रिरनुज प्रियः।अयमन्वगमद्भ्राता वनमेव दृढव्रतः।।।।

“જ્યારે પિતાએ મને વનવાસ માટે પ્રસ્થાપિત કર્યો, ત્યારે આ પ્રિય અનુજ—સૌમિત્રિ—દૃઢવ્રતી બની, ભાઈ તરીકે મને અનુસરી વનમાં જ આવ્યો.”

Verse 16

पित्रा नियुक्ता भगवन् प्रवेक्ष्यामस्तपोवनम्।धर्ममेव चरिष्याम स्तत्र मूलफलाशनाः।।।।

“ભગવન્, પિતાની આજ્ઞાથી અમે તપોવનમાં પ્રવેશ કરીશું. ત્યાં મૂળ અને ફળ ભોજન કરીને, માત્ર ધર્મનું જ આચરણ કરીશું.”

Verse 17

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः।उपानयत धर्मात्मा गामर्घ्यमुदकं ततः।।।।

ધીમંત રાજપુત્રનાં તે વચનો સાંભળી ધર્માત્મા મુનિએ ત્યારબાદ ગૌ (વૃષભ), અર્ઘ્ય તથા પાદ્યાર્થે ઉદક—અતિથિ-સત્કારનાં ઉપહાર—આણ્યાં.

Verse 18

नानाविधानन्नरसान् वन्यमूलफलाश्रयान्।तेभ्यो ददौ तप्ततपा वासं चैवाभ्यकल्पयत्।।।।

તપ્તતપા મુનિએ વનનાં મૂળ-ફળ ઉપર આધારિત નાનાવિધ અન્ન અને રસો તેમને આપ્યાં; તેમજ નિવાસ માટે સ્થાન પણ સુવ્યવસ્થિત કર્યું.

Verse 19

मृगपक्षिभिरासीनो मुनिभिश्च समन्ततः।राममागतमभ्यर्च्य स्वागतेनाहतं मुनिः।।।।

ચારે તરફ મુનિઓ વચ્ચે બેઠેલા, અને નજીક મૃગો તથા પક્ષીઓ સાથે, મુનિએ રામના આગમન પર સ્વાગતવચનોથી પૂજા કરી, પછી બોલ્યા.

Verse 20

प्रतिगृह्य च तामर्चामुपविष्टं स राघवम्।भरद्वाजोऽब्रवीद्वाक्यं धर्मयुक्तमिदं तदा।।।।

તે આદર-સત્કાર સ્વીકારી રાઘવ બેઠા પછી, ભરદ્વાજ મુનિએ ત્યારે ધર્મસંગત એવા વચનો કહ્યા.

Verse 21

चिरस्य खलु काकुत्स्थ पश्यामि त्वामिहागतम्।श्रुतं तव मया चेदं विवासनमकारणम्।।।।

હે કાકુત્સ્થ! ઘણાં સમય પછી આજે તને અહીં આવેલો જોઉં છું; અને તારો આ નિરકારણ વનવાસ પણ મેં સાંભળ્યો છે.

Verse 22

अवकाशो विविक्तोऽयं महानद्योस्समागमे।पुण्यश्च रमणीयश्च वसत्विह भवान् सुखम्।।।।

આ વિશાળ અને નિર્વિઘ્ન એકાંત સ્થાન બે મહાનદીઓના સંગમે આવેલું છે; તે પુણ્ય અને રમણીય છે—અહીં આપ સુખપૂર્વક નિવાસ કરો.

Verse 23

एवमुक्तस्तु वचनं भरद्वाजेन राघवः।प्रत्युवाच शुभं वाक्यं रामः सर्वहिते रतः।।।।

ભરદ્વાજે આમ કહ્યા પછી, સર્વહિતમાં રત રાઘવ રામે શુભ અને મંગલ વચનો વડે પ્રત્યુત્તર આપ્યો.

Verse 24

भगवन्नित आसन्नः पौरजानपदो जनः।सुदर्शमिह मां प्रेक्ष्य मन्येऽहमिममाश्रमम्।।।।आगमिष्यति वैदेहीं मां चापि प्रेक्षको जनः।अनेन कारणेनाहमिह वासं न रोचये।।।।

ભગવન્, અહીં નજીક રહેતા નગરવાસી અને ગ્રામજન, મને અહીં સહેલાઈથી દેખી આ આશ્રમમાં વારંવાર આવશે એમ મને લાગે છે; વૈદેહી અને મને પણ જોવા લોકો આવશે. આ કારણથી મને અહીં વસવું રુચતું નથી.

Verse 25

भगवन्नित आसन्नः पौरजानपदो जनः।सुदर्शमिह मां प्रेक्ष्य मन्येऽहमिममाश्रमम्।।2.54.24।।आगमिष्यति वैदेहीं मां चापि प्रेक्षको जनः।अनेन कारणेनाहमिह वासं न रोचये।।2.54.25।।

ભગવન્, નજીકના નગરવાસી અને ગ્રામજન, મને અહીં સહેલાઈથી દેખી, વૈદેહી અને મને જોવા માટે આ આશ્રમમાં સતત આવતા રહેશે એમ મને લાગે છે; તેથી મને અહીં નિવાસ કરવો ગમતો નથી.

Verse 26

एकान्ते पश्य भगवन्नाश्रमस्थानमुत्तमम्।रमेत यत्र वैदेही सुखार्हा जनकात्मजा।।।।

ભગવન્, કૃપા કરીને એકાંતમાં ઉત્તમ આશ્રમસ્થાન દર્શાવો, જ્યાં સુખને યોગ્ય જનકનંદિની વૈદેહી આનંદથી નિવાસ કરી શકે.

Verse 27

एतछ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरद्वाजो महामुनिः।राघवस्य ततो वाक्यमर्थग्राहकमब्रवीत्।।।।

રાઘવના શુભ વચનો સાંભળી અને તેમનો અભિપ્રાય સમજી, મહામુનિ ભરદ્વાજે ત્યાર પછી અર્થગ્રાહક ઉત્તરવાણી ઉચ્ચારી.

Verse 28

दशक्रोश इतस्तात गिरिर्यत्रनिवत्स्यसि।महर्षिसेवितः पुण्यः सर्वतः सुखदर्शनः।।।।गोलाङ्गूलानुचरितो वानरर्क्षनिषेवितः।चित्रकूट इति ख्यातो गन्धमादनसन्निभः।।।।

તાત, અહીંથી દસ ક્રોશ દૂર તે પર્વત છે જ્યાં તું નિવાસ કરી શકીશ—પવિત્ર, મહર્ષિઓ દ્વારા સેવિત, સર્વ દિશામાં સુખદ દર્શનવાળો. લાંબી પૂંછવાળા વાનરો ત્યાં વિહરે છે, વાનર અને ઋક્ષો (ભાલુઓ)થી નિવાસિત; તે ‘ચિત્રકૂટ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે, ગંધમાદન પર્વત સમાન.

Verse 29

दशक्रोश इतस्तात गिरिर्यत्रनिवत्स्यसि।महर्षिसेवितः पुण्यः सर्वतः सुखदर्शनः।।2.54.28।।गोलाङ्गूलानुचरितो वानरर्क्षनिषेवितः।चित्रकूट इति ख्यातो गन्धमादनसन्निभः।।2.54.29।।

તાત, અહીંથી દસ ક્રોશ દૂર તે પર્વત છે જે તારા નિવાસ માટે યોગ્ય છે—પવિત્ર, મહર્ષિઓ દ્વારા મુલાકાત લેવાયેલ, સર્વ દિશામાં મનોહર. વાનરો, કપિઓ અને ઋક્ષો (ભાલુઓ) ત્યાં વિહરે છે; તે ‘ચિત્રકૂટ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે, ગંધમાદન સમાન.

Verse 30

यावता चित्रकूटस्य नरशृङ्गान्यवेक्षते।कल्याणानि समाधत्ते न पापे कुरुते मनः।।।।

જ્યાં સુધી મનુષ્ય ચિત્રકૂટના નરશૃંગ સમાન શિખરોને નિહાળે છે, ત્યાં સુધી તે કલ્યાણકર્મોમાં પ્રવૃત્ત થાય છે અને તેનું મન પાપ તરફ વળતું નથી.

Verse 31

ऋषयस्तत्र बहवो विहृत्य शरदां शतम्।तपसा दिवमारूढाः कपालशिरसा सह।।।।

ત્યાં અનેક ઋષિઓ શત શરદઋતુઓ સુધી નિવાસ કરી વિહરતા હતા; તપસ્યાના બળે તેઓ દિવ્ય લોકે આરોહણ પામ્યા—એવા કૃશ કે જાણે કપાલમાત્ર શિરવાળા હોય.

Verse 32

प्रविविक्तमहं मन्ये तं वासं भवतस्सुखम्।इह वा वनवासाय वस राम मया सह।।।।

મને લાગે છે કે તમારું એ એકાંત નિવાસ સુખદ થશે; અથવા, હે રામ, વનવાસના સમય માટે અહીં મારી સાથે જ વસો.

Verse 33

स रामं सर्वकामैस्तं भरद्वाजः प्रियातिथिम्।सभार्यं सह च भ्रात्रा प्रतिजग्राह धर्मवित्।।।।

ધર્મજ્ઞ ભરદ્વાજે સર્વ પ્રકારની আতিথ્ય-સેવા દ્વારા પોતાના પ્રિય અતિથિ રામને—પત્ની તથા ભાઈসহ—આદરપૂર્વક સ્વીકાર્યા.

Verse 34

तस्य प्रयागे रामस्य तं महर्षिमुपेयुषः।प्रपन्ना रजनी पुण्याः चित्राः कथयतः कथाः।।।।

પ્રયાગમાં તે મહર્ષિની પાસે ઉપસ્થિત રહેલા રામને, વિવિધ અને પુણ્ય કથાઓ સાંભળતા-કહેતા, પવિત્ર રાત્રી આવી પડી.

Verse 35

सीतातृतीयः काकुत्स्थः परिश्रान्तः सुखोचितः।भरद्वाजाश्रमे रम्ये तां रात्रिमवसत्सुखम्।।।।

સીતા ત્રીજી (રામ અને લક્ષ્મણ સાથે) એવા કાકુત્સ્થ રામ, પરિશ્રાંત હોવા છતાં સુખમાં ઉછરેલા, ભરદ્વાજના રમ્ય આશ્રમમાં તે રાત્રી સુખપૂર્વક નિવાસ કરી.

Verse 36

प्रभातायां रजन्यां तु भरद्वाजमुपागमत्।उवाच नरशार्दूलो मुनिं ज्वलिततेजसम्।।।।

પ્રભાતે રાત્રી ઉજળી ત્યારે નરશાર્દૂલ શ્રીરામ તેજસ્વી મુનિ ભરદ્વાજ પાસે ગયા અને વાણી ઉચ્ચારી.

Verse 37

शर्वरीं भगवन्नद्य सत्यशील तवाश्रमे।उषिताः स्मेह वसतिमनुजानातु नो भवान्।।।।

હે ભગવન્, હે સત્યશીલ મુનિ! આપના આશ્રમે અમે આ રાત્રી નિવાસ કરી; હવે આપ કૃપા કરીને અમને પ્રસ્થાનની અનુમતિ આપો.

Verse 38

रात्र्यां तु तस्यां व्युष्टायां भरद्वाजोऽब्रवीदिदम्।मधुमूलफलोपेतं चित्रकूटं व्रजेति ह।।।।

તે રાત્રી વિતી પ્રભાત થતાં ભરદ્વાજે કહ્યું: ‘મધુ, મૂળ અને ફળોથી સમૃદ્ધ ચિત્રકૂટ તરફ જાઓ।’

Verse 39

वासमौपयिकं मन्ये तव राम महाबलनानानगगणोपेतः किन्नरोरगसेवितः।मयूरनादाभिरुतो गजराजनिषेवितः।।।।गम्यतां भवता शैल श्चित्रकूटः स विश्रुतः।पुण्यश्च रमणीयश्च बहुमूलफलायुतः।।।।

હે મહાબલી રામ! તારા નિવાસ માટે આ સ્થાન યોગ્ય છે એમ હું માનું છું—વિખ્યાત ચિત્રકૂટ પર્વત. તે નાનાવિધ વૃક્ષસમૂહોથી ભરેલો છે, કિન્નરો અને નાગો દ્વારા સેવિત છે, મયૂરના નાદથી ગુંજતો છે અને ગજરાજો દ્વારા પણ નિષેવિત છે. મૂળ-ફળોથી સમૃદ્ધ, પવિત્ર અને મનોહર એવો તે છે—તમે ત્યાં જાઓ.

Verse 40

वासमौपयिकं मन्ये तव राम महाबलनानानगगणोपेतः किन्नरोरगसेवितः।मयूरनादाभिरुतो गजराजनिषेवितः।।2.54.39।।गम्यतां भवता शैल श्चित्रकूटः स विश्रुतः।पुण्यश्च रमणीयश्च बहुमूलफलायुतः।।2.54.40।।

હે મહાબલી રામ! તારા નિવાસ માટે આ સ્થાન યોગ્ય છે એમ હું માનું છું—વિખ્યાત ચિત્રકૂટ પર્વત. તે નાનાવિધ વૃક્ષસમૂહોથી ભરેલો છે, કિન્નરો અને નાગો દ્વારા સેવિત છે, મયૂરના નાદથી ગુંજતો છે અને ગજરાજો દ્વારા પણ નિષેવિત છે. મૂળ-ફળોથી સમૃદ્ધ, પવિત્ર અને મનોહર એવો તે છે—તમે ત્યાં જાઓ.

Verse 41

तत्र कुञ्जरयूथानि मृगयूथानि चाभितः।विचरन्ति वनान्तेस्मिन् तानि द्रक्ष्यसि राघव।।।।

ત્યાં આ વનપ્રદેશમાં સર્વત્ર હાથીઓના ઝુંડ અને હરણોના ઝુંડ ફરતા રહે છે; હે રાઘવ, તું તેમને જોઈશ.

Verse 42

सरित्प्रस्रवणप्रस्थान् दरीकन्दरनिर्झरान्।चरतः सीतया सार्धं नन्दिष्यति मनस्तव।।।।

સીતા સાથે વિહાર કરતાં, નદીઓ, ઝરણાં, સમતલ પ્રદેશો, ગુફાઓ, ખીણો અને પર્વતીય નિર્ઝરો નિહાળી, તારો મન આનંદથી પરિપૂર્ણ થશે.

Verse 43

प्रहृष्टकोयष्टिककोकिलस्वनैर्विनादितं तं वसुधाधरं शिवम्।मृगैश्च मत्तैर्बहुभिश्च कुञ्जरैः सुरम्यमासाद्य समावसाश्रमम्।।।।

આ શુભ વસુધાધર પર્વત આનંદિત ટિટ્ટિભ અને કોયલના મધુર સ્વરોથી ગુંજાયમાન છે. અનેક મૃગો અને બહુ મત્ત હાથીઓ જ્યાં આવે છે એવો અતિસુરમ્ય પ્રદેશ છે; ત્યાં પહોંચી આશ્રમમાં નિવાસ કર.