Sarga 106

Verse 1

एवमुक्त्वा तु विरते रामे वचनमर्थवत् ।ततो मन्दाकिनीतीरे रामं प्रकृतिवत्सलम् ॥१॥उवाच भरत श्चित्रं धार्मिको धार्मिकं वचः ।

રામે અર્થસભર વચનો કહી વિરામ લીધો ત્યારે, મન્દાકિનીના તટે, સ્વભાવથી સ્નેહાળ એવા રામને ધર્મનિષ્ઠ ભરતે ધર્માધારિત, સ્પષ્ટ અને ચિત્તાકર્ષક વાણીથી સંબોધ્યા.

Verses 2-3

को हि स्यादीदृशो लोके यादृश स्त्वमरिन्दमः ॥२॥न त्वां प्रव्यथयेद्दुःखं प्रीतिर्वा नप्रहर्षयेत् ।सम्मतश्चासि वृद्धानां तांश्च पृच्छसि संशयान् ॥३॥

હે અરિંદમ! લોકમાં તમારાં જેવો કોણ હશે? દુઃખ તમને વ્યથિત કરતું નથી, આનંદ પણ તમને મત્ત કરતો નથી. વૃદ્ધો તમને માન આપે છે; અને સંશય ઊભો થાય ત્યારે તમે તેમનો ઉપદેશ પૂછો છો॥

Verse 4

यथा मृत स्तथा जीवन्यथाऽसति तथा सति ।यस्यैष बुद्धिलाभ स्स्यात्परितप्येत केन सः ॥४॥

જેને આવી પરમ સમજ પ્રાપ્ત થઈ છે, તેના માટે જીવવું અને મરવું સમાન છે; અસત્ અને સત્ પણ સમભાવથી જ દેખાય—તો પછી તેને કઈ વસ્તુથી સંતાપ થઈ શકે?

Verse 5

परावरज्ञो यश्च स्याद् यथा त्वं मनुजाधिप ।स एव व्यसनं प्राप्य न विषीदितुमर्हति ॥५॥

હે મનુજાધિપ! જે પર અને અપરનું જ્ઞાન ધરાવે, અને જેમ તમે ભૂત-ભવિષ્યને જોવો તેમ જોતો હોય, તે તો વ્યસન આવી પડે તોય શોકમાં ડૂબવા યોગ્ય નથી.

Verse 6

अमरोपमसत्त्व स्त्वं महात्मा सत्यसङ्गरः ।सर्वज्ञ स्सर्वदर्शी च बुद्धिमांश्चासि राघव ॥६॥

હે રાઘવ! તમે અમરો સમ સ્વભાવવાળા મહાત્મા છો; સત્યમાં અડગ છો; સર્વજ્ઞ, સર્વદર્શી અને વિવેકબુદ્ધિથી યુક્ત છો.

Verse 7

न त्वामेवं गुणैर्युक्तं प्रभवाभवकोविदम् ।अविषह्यतमं दुःखमासादयितुमर्हति ॥७॥

આવા ગુણોથી યુક્ત અને ઉદય-અસ્ત, જીવન-મરણનું તત્ત્વ જાણનારા તમને, અતિ અસહ્ય દુઃખ પ્રાપ્ત થવું યોગ્ય નથી.

Verse 8

प्रोषिते मयि यत्पापं मात्रा मत्कारणात्कृतम् ।क्षुद्रया तदनिष्टं मे प्रसीदतु भवान्मम ॥८॥

મારા પ્રોષિત રહેતાં, મારા કારણે માતાએ જે પાપ કર્યું—ક્ષુદ્રતાથી અને મારી ઇચ્છા વિરુદ્ધ—તે વિષয়ে, હે પ્રભુ, મારી તરફથી કૃપા કરીને પ્રસન્ન થાઓ અને ક્ષમા કરો.

Verse 9

धर्मबन्धेन बद्धोऽस्मि तेनेमां नेह मातरम् ।हन्मितीव्रेण दण्डेन दण्डार्हां पापकारिणीम् ॥९॥

હું ધર્મના બંધનથી બંધાયેલો છું; તેથી અહીં હું મારી માતાને—even પાપ કરનાર અને કઠોર દંડને લાયક હોવા છતાં—ઘાતક દંડથી દંડિત કરતો નથી.

Verse 10

कथं दशरथा ज्जात श्शुद्धाभिजनकर्मणः ।जानन् धर्ममधर्मिष्ठं कुर्यां कर्म जुगुप्सितम् ॥१०॥

દશરથ જેવા શુદ્ધ અભિજાત્ય અને ધર્મકર્મવાળા પિતાથી જન્મેલો હું, ધર્મ જાણતાં જાણતાં, અધર્મરૂપ અને ઘૃણાસ્પદ કર્મ કેવી રીતે કરી શકું?

Verse 11

गुरुः क्रियावान्वृद्धश्च राजा प्रेतः पितेतिच ।तातं न परिगर्हेयं दैवतं चेति संसदि ॥११॥

તે મારા ગુરુ હતા—વિધિ-કર્મમાં નિષ્ઠાવાન, વૃદ્ધ, રાજા—અને હવે પરલોકગત; તે જ મારા પિતા. તેથી સભામાં હું મારા તાતને, જે મને દેવતાસમાન છે, નિંદી શકતો નથી.

Verse 12

को हि धर्मार्थयोर्हीनमीदृशं कर्म किल्बिषम् ।स्त्रियाः प्रियं चिकीर्षु स्सन्कुर्याद्धर्मज्ञ धर्मवित् ॥१२॥

હે રામ, ધર્મજ્ઞ! ધર્મ અને અર્થથી રહિત એવું પાપકર્મ, માત્ર સ્ત્રીને પ્રસન્ન કરવા ઇચ્છતો કોઈ ધર્મવિદ્ કેવી રીતે કરી શકે?

Verse 13

अन्तकाले हि भूतानि मुह्यन्तीति पुरा श्रुतिः ।राज्ञैवं कुर्वता लोके प्रत्यक्षं सा श्रुतिः कृता ॥१३॥

પ્રાચીન શ્રુતિ કહે છે કે અંતકાળે પ્રાણીઓ મોહમાં પડી જાય છે; રાજાએ આમ વર્તીને એ શ્રુતિને લોકમાં પ્રત્યક્ષ સત્ય કરી બતાવી છે.

Verse 14

साध्वर्थमभिसन्धाय क्रोधान्मोहाच्च साहसात् ।तातस्य यदतिक्रान्तं प्रत्याहरतु तद्भवान् ॥१४॥

સાચા ધર્માર્થને મનમાં ધરી, ક્રોધ, મોહ અને અવિચારિત સાહસથી પિતાજી તરફથી જે અતિક્રમ થયો હોય, તે આપ પાછો ખેંચી સુધારો.

Verse 15

पितुर्हि समतिक्रान्तं पुत्रो यस्साधु मन्यते ।तदपत्यं मतं लोके विपरीतमतोऽन्यथा ॥१५॥

પિતાના અતિક્રમને જે પુત્ર ‘સાધુ’ માને છે, તે લોકમાં સાચું સંતાન ગણાતો નથી; નહિંતર તે પુત્રધર્મના વિપરીત બની જાય છે.

Verse 16

तदपत्यं भवानस्तु मा भवान् दुष्कृतं पितुः ।अभिपत्ता कृतं कर्म लोके धीरविगर्हितम् ॥१६॥

તમે એ સાચા પુત્ર બનો; પિતાએ કરેલું દુષ્કૃત્ય—જેને લોકમાં ધીર પુરુષો નિંદે છે—તેને સમર્થન આપનાર ન બનો.

Verse 17

कैकेयीं मां च तातं च सुहृदो बान्धवांश्च नः ।पौरजानपदान्सर्वांस्त्रातु सर्वमिदं भवान् ॥१७॥

કૈકેયી, મને, પિતાજીને, અમારા સુહૃદો અને બાંધવોને, તેમજ સર્વ નાગરિકો અને જનપદવાસીઓને—આ સર્વને, હા, સમગ્ર રાજ્યને—તમે રક્ષો.

Verse 18

क्व चारण्यं क्वच क्षात्रं क्व जटाः क्व च पालनम् ।ईदृशं व्याहतं कर्म न भवान्कर्तुमर्हति ॥१८॥

ક્ષત્રિયને વનમાં રહેવાનું શું કામ? જટાધારી થવું અને પ્રજાનું પાલન-રક્ષણ—એનું શું મેળ? આવું પરસ્પર વિરોધી અને ધર્મને આઘાત કરતું કર્મ તમે કરવું યોગ્ય નથી॥

Verse 19

एष हि प्रथमो धर्मः क्षत्रियस्याभिषेचनम् ।येन शक्यं महाप्राज्ञ प्रजानां परिपालनम् ॥१९॥

હે મહાપ્રાજ્ઞ મહાત્મા! ક્ષત્રિયનો પ્રથમ ધર્મ તો અભિષેક (રાજ્યાભિષેક) છે; એ અભિષેકથી જ પ્રજાનું પાલન અને રક્ષણ શક્ય બને છે॥

Verse 20

कश्च प्रत्यक्षमुत्सृज्य संशयस्थ मलक्षणम् ।आयतिस्थं चरे द्धर्मं क्षत्रबन्दुरनिश्चितम् ॥२०॥

કયો ક્ષત્રિય પ્રત્યક્ષ, તાત્કાલિક કર્તવ્યને ત્યજીને, શંકાસ્પદ અને અમંગળ લક્ષણવાળી, ફળ દૂર ભવિષ્યમાં આપનારી અનિશ્ચિત ‘ધર્મચર્યા’માં પ્રવૃત્ત થાય?॥

Verse 21

अथ क्लेशज मेव त्वं धर्मं चरितु मिच्छसि ।धर्मेण चतुरो वर्णान्पालयन् क्लेश माप्नुहि ॥२१॥

જો તમે ક્લેશથી પ્રાપ્ત થતો ધર્મ આચરવા ઇચ્છો છો, તો રાજ્યપાલનનો ક્લેશ સ્વીકારો; ધર્મપૂર્વક ચાર વર્ણનું પાલન-રક્ષણ કરો અને એ પરિશ્રમ સહન કરો॥

Verse 22

चतुर्णामाश्रमाणां हि गार्हस्थ्यं श्रेष्ठमुत्तमम् ।आहुर्धर्मज्ञ धर्मज्ञास्तं कथं त्यक्तु मर्हसि ॥२२॥

ચાર આશ્રમોમાં ગાર્હસ્થ્ય આશ્રમને ધર્મજ્ઞો શ્રેષ્ઠ અને ઉત્તમ કહે છે. હે ધર્મજ્ઞ, તેને ત્યાગવા તું કેવી રીતે યોગ્ય થઈ શકે?

Verse 23

श्रुतेन बालः स्थानेन जन्मना भवतो ह्यहम् ।स कथं पालयिष्यामि भूमिं भवति तिष्ठति ॥२३॥

શ્રુતિ, સ્થાન અને જન્મ—આ બધામાં હું આપથી નાનો છું. આપ અહીં હાજર હોતા હોતા, મારા જેવા માણસે પૃથ્વીનું શાસન કેવી રીતે કરી શકું?

Verse 24

हीनबुद्धिगुणो बालो हीनः स्थानेन चाप्यहम् ।भवता च विनाभूतो न वर्तयितुमुत्सुहे ॥२४॥

હું બાળક છું, બુદ્ધિ અને ગુણોમાં હીન છું, અને પદમાં પણ નાનો છું. આપથી વિયોગ પામીને તો જીવવાનું પણ મને ઉત્સાહ નથી.

Verse 25

इदं निखिल मव्यग्रं राज्यं पित्र्यमकण्टकम् ।अनुशाधि स्वधर्मेण धर्मज्ञ सहबान्धवैः ॥२५॥

હે ધર્મજ્ઞ, નિર્વિઘ્ન અને કંટકરહિત આ સમગ્ર પિતૃપરંપરાગત રાજ્યને, સ્વધર્મ અનુસાર, સર્વ બાંધવો સાથે શાસન કરો.

Verse 26

इहैव त्वाऽभिषिञ्चन्तु सर्वाः प्रकृतय स्सह ।ऋत्विज स्सवसिष्ठाश्च मन्त्रविन्मन्त्रकोविदाः ॥२६॥

અહીં જ સર્વ પ્રજાજનો સહીત, અને વસિષ્ઠ સહિતના ઋત્વિજ—મંત્રજ્ઞ અને મંત્રપાઠમાં કુશળ—તમારો અભિષેક કરે.

Verse 27

अभिषिक्तस्त्वमस्माभिरयोध्यां पालने व्रज ।विजित्य तरसा लोकान्मरुद्भिरिव वासवः ॥२७॥

અમારા દ્વારા અભિષેક પામીને તું અયોધ્યામાં જઈ રાજ્યપાલન કર; જેમ મરુતો સાથે વાસવ (ઇન્દ્ર) બળપૂર્વક લોકોને જીત્યા પછી પાછો ફર્યો હતો.

Verse 28

ऋणानि त्रीण्यपाकुर्वन्दुर्हृदस्साधु निर्दहन् ।सुहृदस्तर्पयन्कामैस्त्वमेवात्रानुशाधि माम् ॥२८॥

દેવ, પિતૃ અને ઋષિ—આ ત્રણ ઋણો પૂર્ણ રીતે ઉતારી, દુષ્ટહૃદય શત્રુઓને સદ્‌ગતિથી દમન કરી, અને સુહૃદોને તેમની ઇચ્છિત વસ્તુઓથી તૃપ્ત કરીને—અયોધ્યામાં અહીં તું જ મને આજ્ઞા આપવાનો અધિકારી છે.

Verse 29

अद्याऽर्य मुदिता स्सन्तु सुहृदस्तेऽभिषेचने ।अद्य भीताः पलायन्तां दुर्हृदस्ते दिशो दश ॥२९॥

હે આર્ય, આજે તારા અભિષેકે તારા સુહૃદો આનંદિત થાઓ; અને આજે જ તારા દુર્હૃદ શત્રુઓ ભયભીત થઈ દસેય દિશાઓમાં પલાયન કરે.

Verse 30

आक्रोशं मम मातुश्च प्रमृज्य पुरुषर्षभ ।अद्य तत्र भवन्तं च पितरं रक्ष किल्बिषात् ॥३०॥

હે પુરુષર્ષભ, મારી માતા પર પડેલા આક્ષેપને ધોઈ નાંખ; અને હવે ત્યાં રહેલા પૂજ્ય પિતાને પાપથી રક્ષા કર.

Verse 31

शिरसा त्वाऽभियाचेऽहं कुरुष्व करुणां मयि ।बान्धवेषु च सर्वेषु भूतेष्विव महेश्वरः ॥३१॥

હું શિર નમાવી તમને વિનંતી કરું છું—મારા પર અને અમારા સર્વ બાંધવો પર કરુણા કરો; જેમ મહેશ્વર સર્વ પ્રાણીઓ પર દયા વરસાવે છે તેમ.

Verse 32

अथैतत्पृष्ठतः कृत्वा वनमेव भवानितः ।गमिष्यति गमिष्यामि भवता सार्धमप्यहम् ॥३२॥

પરંતુ જો તમે આ વિનંતીઓને પાછળ મૂકી અહીંથી વનમાં જવા નીકળશો, તો હું પણ જઈશ—તમારી સાથે જ.

Verse 33

तथाहि रामो भरतेन ताम्यता प्रसाद्यमानश्शिरसा महीपतिः ।नचैव चक्रे गमनाय सत्त्ववान्मतिं पितुस्तद्वचने प्रतिष्ठितः ॥३३॥

ભરત દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ શિર નમાવી વારંવાર પ્રસન્ન કરવા વિનંતી કરતો રહ્યો; છતાં સદ્ગુણી ધરાધિપતિ રામે પાછા ફરવાનો નિશ્ચય ન કર્યો—પિતાના વચનમાં અડગ સ્થિર રહ્યો.

Verse 34

तदद्भुतं स्थैर्यमवेक्ष्य राघवे समं जनो हर्षमवाप दुःखितः ।न यात्ययोध्यामिति दुःखितोऽभवत् स्थिरप्रतिज्ञत्वमवेक्ष्य हर्षितः ॥३४॥

રાઘવમાં તે અદ્ભુત સ્થૈર્ય જોઈ જનસમૂહ સમાન રીતે દુઃખિત પણ થયો અને હર્ષિત પણ: ‘તે અયોધ્યા નહીં જાય’ એમ દુઃખિત, અને તેની અડગ પ્રતિજ્ઞા જોઈ હર્ષિત.

Verse 35

तमृत्विजो नैगमयूथवल्लभास्तदा विसंज्ञाश्रुकलाश्च मातरः ।तथा ब्रुवाणं भरतं प्रतुष्टुवुः प्रणम्य रामं च ययाचिरे सह ॥

ત્યારે ઋત્વિજોએ, નૈગમ-યૂથના નેતાઓએ અને માતાઓએ—દુઃખથી અર્ધમૂર્ચ્છિત અને આંસુ સૂકી ગયેલા—આ રીતે બોલતા ભરતની સ્તુતિ કરી; અને સૌએ સાથે રામને પ્રણામ કરી ફરી વિનંતી કરી.