Sarga 50

Verse 1

विशालान् कोसलान् रम्यान् यात्वा लक्ष्मणपूर्वजः।अयोध्याभिमुखो धीमान् प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्।।2.50.1।।

વિશાળ અને રમ્ય કોસલદેશમાંથી પસાર થઈ, લક્ષ્મણના જ્યેષ્ઠ ભાઈ એવા ધીમાન રામ અયોધ્યા તરફ મુખ કરી; અંજલિ બાંધી તેણે આ વચન કહ્યું.

Verse 2

आपृच्छे त्वां पुरीश्रेष्ठे काकुत्स्थपरिपालिते।दैवतानि च यानि त्वां पालयन्ति वसन्ति च।।2.50.2।।

હે પુરિશ્રેષ્ઠ અયોધ્યા, કાકુત્સ્થ વંશ દ્વારા પરિપાલિત! હું તને વિદાય લઉં છું; અને તારા અંદર નિવાસ કરીને તારી રક્ષા કરનાર સર્વ દેવતાઓને પણ નમસ્કારપૂર્વક વિદાય કહું છું.

Verse 3

निवृत्तवनवासस्त्वामनृणो जगतीपतेः।पुनर्द्रक्ष्यामि मात्रा च पित्रा च सह सङ्गतः।।2.50.3।।

વનવાસ પૂર્ણ કરીને અને જગતપતિ પિતાપ્રતિનું ઋણ ઉતારીને, માતા અને પિતા સાથે પુનઃ સંગત થઈ હું તને ફરીથી દર્શન કરીશ.

Verse 4

ततो रुधिरताम्राक्षो भुजमुद्यम्य दक्षिणम्।अश्रुपूर्णमुखो दीनोऽब्रवीज्जानपदं जनम्।।2.50.4।।

પછી રક્તતામ્ર નેત્રોવાળો, મુખે અશ્રુ ભરેલો અને દીન બનેલો, તેણે જમણો ભુજ ઊંચો કરી ત્યાં ભેગા થયેલા જનપદના લોકોને કહ્યું.

Verse 5

अनुक्रोशो दया चैव यथार्हं मयि वः कृतः।चिरं दुःखस्य पापीयो गम्यतामर्थसिद्धये।।2.50.5।।

મારા પ્રત્યે તમે યથાર્થ અનુકંપા અને દયા દર્શાવી છે; દુઃખને લાંબું ખેંચવું પાપીયું છે—અર્થસિદ્ધિ માટે હવે જાઓ, તમારાં કર્તવ્યો પૂર્ણ કરો.

Verse 6

तेऽभिवाद्य महात्मानं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्।विलपन्तो नरा घोरं व्यतिष्ठन्त क्वचित् क्वचित्।।2.50.6।।

મહાત્માને અભિવાદન કરી અને પ્રદક્ષિણ કરીને, પુરુષો ઘોર વિલાપ કરતા કરતા ક્યાંક ક્યાંક ઊભા રહી ગયા.

Verse 7

तथा विलपतां तेषामतृप्तानां च राघवः।अचक्षुर्विषयं प्रायाद्यथार्कः क्षणदामुखे।।2.50.7।।

તેઓ રડતા જ રહ્યા, વધુ સમય સુધી દર્શન કરવાની તૃપ્તિ ન મળતાં; ત્યારે રાઘવ તેમની નજરની સીમા પાર કરી આગળ વધ્યો—જેમ રાત્રિ આવે ત્યારે સૂર્ય અદૃશ્ય થઈ જાય।

Verse 8

ततो धान्यधनोपेतान् दानशीलजनान् शिवान्।अकुतश्चिद्भयान् रम्यांश्चैत्ययूपसमावृतान्।।2.50.8।।उद्यानाम्रवनोपेतान् सम्पन्नसलिलाशयान्।तुष्टपुष्टजनाकीर्णान् गोकुलाकुलसेवितान्।।2.50.9।।लक्षणीयान्नरेन्द्राणां ब्रह्मघोषाभिनादितान्। रथेन पुरुषव्याघ्रः कोसलानत्यवर्तत।।2.50.10।।

પછી પુરુષવ્યાઘ્ર રાઘવ રથમાં બેસી કોસલ દેશને પાર ગયો—ધાન્ય અને ધનથી સમૃદ્ધ, દાનશીલ અને શુભ જનોથી વસેલું, સર્વત્ર નિર્ભય, ચૈત્ય અને યૂપોથી શોભિત; ઉદ્યાનો અને આમ્રવનોથી યુક્ત, જળાશયોથી પરિપૂર્ણ; સંતોષી અને પુષ્ટ લોકોથી ભરેલું, ગોકુલો અને ગાયો-ઢોરના સમૂહોથી ગુંજતું; નરેન્દ્રો માટે દર્શનીય અને બ્રહ્મઘોષ—વેદપાઠના નાદથી પ્રતિધ્વનિત।

Verse 9

ततो धान्यधनोपेतान् दानशीलजनान् शिवान्।अकुतश्चिद्भयान् रम्यांश्चैत्ययूपसमावृतान्।।2.50.8।।उद्यानाम्रवनोपेतान् सम्पन्नसलिलाशयान्।तुष्टपुष्टजनाकीर्णान् गोकुलाकुलसेवितान्।।2.50.9।।लक्षणीयान्नरेन्द्राणां ब्रह्मघोषाभिनादितान्। रथेन पुरुषव्याघ्रः कोसलानत्यवर्तत।।2.50.10।।

પછી પુરુષવ્યાઘ્ર રાઘવ રથમાં બેસી કોસલ દેશને પાર ગયો—ધાન્ય અને ધનથી સમૃદ્ધ, દાનશીલ અને શુભ જનોથી વસેલું, સર્વત્ર નિર્ભય, ચૈત્ય અને યૂપોથી શોભિત; ઉદ્યાનો અને આમ્રવનોથી યુક્ત, જળાશયોથી પરિપૂર્ણ; સંતોષી અને પુષ્ટ લોકોથી ભરેલું, ગોકુલો અને ગાયો-ઢોરના સમૂહોથી ગુંજતું; નરેન્દ્રો માટે દર્શનીય અને બ્રહ્મઘોષ—વેદપાઠના નાદથી પ્રતિધ્વનિત।

Verse 10

ततो धान्यधनोपेतान् दानशीलजनान् शिवान्।अकुतश्चिद्भयान् रम्यांश्चैत्ययूपसमावृतान्।।2.50.8।।उद्यानाम्रवनोपेतान् सम्पन्नसलिलाशयान्।तुष्टपुष्टजनाकीर्णान् गोकुलाकुलसेवितान्।।2.50.9।।लक्षणीयान्नरेन्द्राणां ब्रह्मघोषाभिनादितान्। रथेन पुरुषव्याघ्रः कोसलानत्यवर्तत।।2.50.10।।

પછી પુરુષવ્યાઘ્ર રામ રથમાં બેસી કોસલદેશને ઓળંગી ગયો—ધાન્ય અને ધનથી સમૃદ્ધ, દાનશીલ જનોથી શુભ; ચારે તરફથી નિર્ભય અને મનોહર; ચૈત્યસ્થાનો અને યૂપોથી શોભિત; ઉદ્યાનો અને આમ્રવનોથી યુક્ત તથા જળાશયોથી પરિપૂર્ણ; સંતોષી અને પુષ્ટ લોકોથી ભરેલો, ગોકુલોના સમૂહોથી સેવિત; નરેશોને દર્શનીય અને બ્રહ્મઘોષના નાદથી ગુંજતો.

Verse 11

मध्येनमुदितं स्फीतं रम्योद्यानसमाकुलम्।राज्यं भोग्यं नरेन्द्राणां ययौ धृतिमतां वरः।।2.50.11।।

ધૈર્યવાન પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ રાઘવ તે રાજ્યના મધ્યમાંથી પસાર થયો—આનંદિત અને સમૃદ્ધ, રમણીય ઉદ્યાનોોથી ભરેલું, નરેન્દ્રો માટે ભોગવવા યોગ્ય રાજ્ય।

Verse 12

तत स्त्रिपथगां दिव्यां शिवतोयामशैवलाम्।ददर्श राघवो गङ्गां पुण्यामृषिनिषेविताम्।।2.50.12।।

પછી રાઘવે પુણ્યમયી ગંગાને દર્શન કરી—દિવ્ય, ત્રિલોકમાં વહેતી, શિવ જળોથી યુક્ત અને શૈવાળરહિત, ઋષિઓ દ્વારા સેવિત અને પૂજિત।

Verse 13

आश्रमैरविदूरस्थैः श्रीमद्भिस्समलङ्कृताम्।कालेऽप्सरोभिर्हृष्टाभि स्सेविताम्भोह्रदां शिवाम्।।2.50.13।।

શુભ ગંગા—કાંઠાથી દૂર ન હોય એવા શ્રીમંત આશ્રમોથી અલંકૃત—ક્યારેક હર્ષિત અપ્સરાઓ દ્વારા સેવિત થતી; તેઓ તેના નિર્મળ જળના સરોવરોમાં ક્રીડા કરતા।

Verse 14

देवदानवगन्धर्वैः किन्नरैरुपशोभिताम्।नानागन्धर्वपत्नीभि स्सेवितां सततं शिवाम्।।2.50.14।।

દેવો, દાનવો, ગંધર્વો અને કિન્નરો દ્વારા શોભિત એવી તે શુભ ગંગા, અનેક ગંધર્વપત્નીઓ દ્વારા સદા સેવિત, કલ્યાણમય રૂપે તેજસ્વી હતી.

Verse 15

देवाऽऽक्रीडशताकीर्णां देवोद्यानशतायुताम्।देवार्थमाकाशगमां विख्यातां देवपद्मिनीम्।।2.50.15।।

સૈંકડો દિવ્ય ક્રીડાસ્થાનો થી ભરપૂર અને સૈંકડો દેવઉદ્યાનો સાથે જોડાયેલી, દેવહિતાર્થે આકાશમાર્ગે વહેતી, ‘દેવપદ્મિની’—દિવ્ય કમળોની નદી તરીકે પ્રસિદ્ધ હતી.

Verse 16

जलाघाताट्टहासोग्रां फेननिर्मलहासिनीम्।क्वचिद्वेणीकृतजलां क्वचिदावर्तशोभिताम्।।2.50.16।।

જળના ઘાતથી ઊઠતો તેનો ઉગ્ર અટ્ટહાસ જાણે ભયંકર હાસ્ય હોય; ફેન તેની નિર્મળ સ્મિતછાયા સમાન ઝળહળતો. ક્યાંક તેની ધારા કન્યાની વેણી જેવી સીધી વહેતી, તો ક્યાંક આવર્તોથી શોભિત થઈ ચમકતી હતી.

Verse 17

क्वचित् स्तिमितगम्भीरां क्वचिद्वेगजलाकुलाम्।क्वचिद्गम्भीरनिर्घोषां क्वचिद्भैरवनिस्वनाम्।।2.50.17।।

ક્યાંક તે ઊંડી અને સ્થિર હતી, ક્યાંક વેગવંત પ્રવાહોથી જળ ઉથલપાથલ હતું; ક્યાંક ગಂಭીર, મહિમાવંત ગર્જના સંભળાતી, તો ક્યાંક ભયંકર નાદે ગુંજતી હતી.

Verse 18

देवसङ्घाप्लुतजलां निर्मलोत्पलशोभिताम्।क्वचिदाभोगपुलिनां क्वचिन्निर्मलवालुकाम्।।2.50.18।।

દેવસમૂહો જેમાં સ્નાન કરતા તે જળવતી, નિર્મળ નીલોત્પલોથી શોભિત હતી; ક્યાંક વિસ્તૃત વાળુના તટો હતા, તો ક્યાંક ઉજળી, સ્વચ્છ રેતી ઝળહળતી હતી.

Verse 19

हंससारससङ्घुष्टां चक्रवाकोपकूजिताम्।सदा मदैश्च विहगैरभिसन्नादितान्तराम्।।2.50.19।।

હંસ અને સારસના કલરવથી ગુંજતી, ચક્રવાક પક્ષીઓના મધુર કૂજનથી રણઝણતી; સદા મદથી ઉલ્લાસિત વિહગોના નાદથી તેની અંદરની ધારા વારંવાર પ્રતિધ્વનિત થતી હતી.

Verse 20

क्वचित्तीररुहैर्वृक्षैर्मालाभिरिवशोभिताम्।क्वचित्फुल्लोत्पलच्छन्नां क्वचित्पद्मवनाकुलाम्।।2.50.20।।

ક્યાંક તેના તટપર ઊગેલા વૃક્ષો માળા સમા શોભતા હતા; ક્યાંક તે ખીલેલા નીલોત્પલોથી ઢંકાઈ હતી, અને ક્યાંક કમળવનોથી ઘનઘોર ભરેલી હતી.

Verse 21

क्वचित्कुमुदषण्डैश्च कुड्मलैरुपशोभिताम्।नानापुष्परजोध्वस्तां समदामिव च क्वचित्।।2.50.21।।

ક્યાંક કુમુદના ઝુંડ અને અર્ધખીલેલા કળીઓથી તે વધુ શોભિત હતી; અને ક્યાંક અનેક પુષ્પોના પરાગથી ધૂળિયાઈ, તે જાણે મૃદુ મદિરા-મત્તા થઈ હોય તેમ લાગતી હતી.

Verse 22

व्यपेतमलसङ्घातां मणिनिर्मलदर्शनाम्।दिशागजैर्वनगजै र्मत्तैश्च वरवारणैः।।2.50.22।।देवोपवाह्यैश्च मुहुस्सन्नादितवनान्तराम्।

મલિનતાના ઢગલાથી રહિત થઈ તે નિર્મળ મણિ સમી દેખાતી હતી; અને તેના તટવર્તી વનાંતરો વારંવાર ઉત્તમ, મદમત્ત વરવારણોના—વનગજોના તથા દિશાગજ સમા મહાબળવાન, દેવવાહ્ય હાથીઓના—ઘોર નાદથી ગુંજતાં હતાં.

Verse 23

प्रमदामिव यत्नेन भूषितां भूषणोत्तमैः।।2.50.23।।फलैः पुष्पैः किसलयैर्वृतां गुल्मैर्द्विजैस्तथा।शिंशुमारैश्च नक्रैश्च भुजङ्गैश्च निषेविताम्।।2.50.24।।

તે જાણે શ્રેષ્ઠ આભૂષણોથી યત્નપૂર્વક સજાવેલી કોઈ મહાન સ્ત્રી હોય તેમ દેખાતી હતી.

Verse 24

प्रमदामिव यत्नेन भूषितां भूषणोत्तमैः।।2.50.23।।फलैः पुष्पैः किसलयैर्वृतां गुल्मैर्द्विजैस्तथा।शिंशुमारैश्च नक्रैश्च भुजङ्गैश्च निषेविताम्।।2.50.24।।

તેના તટ ફળો, પુષ્પો, કોમળ કિસલયો, ઝાડીઓ અને પક્ષીઓથી ઘેરાયેલા હતા; અને તેના જળમાં શિંશુમાર, નક્ર અને ભુજંગો નિવાસ કરતા હતા.

Verse 25

विष्णुपादच्युतां दिव्यामपापां पापनाशिनीम्।तां शङ्करजटाजूटाद्भ्रष्टां सागरतेजसा।।2.50.25।।समुद्रमहिषीं गङ्गां सारसक्रौञ्चनादिताम्।आससाद महाबाहुः शृङ्गिबेरपुरं प्रति।।2.50.26।।

વિષ્ણુના પાદોથી અવતરેલી, દિવ્ય, નિષ્પાપ અને પાપનાશિની એવી ગંગા—શંકરના જટાજૂટમાંથી પ્રસરી, સગરવંશના તેજ (ભગીરથના તપ)થી પ્રભાસિત, સારસ અને ક્રૌંચ પક્ષીઓના નાદથી ગુંજતી, સમુદ્રની મહિષી—તેને મહાબાહુ શ્રીરામે શૃંગિબેરપુર તરફ જતા પ્રાપ્ત કરી.

Verse 26

विष्णुपादच्युतां दिव्यामपापां पापनाशिनीम्।तां शङ्करजटाजूटाद्भ्रष्टां सागरतेजसा।।2.50.25।।समुद्रमहिषीं गङ्गां सारसक्रौञ्चनादिताम्।आससाद महाबाहुः शृङ्गिबेरपुरं प्रति।।2.50.26।।

વિષ્ણુના પાદોથી અવતરેલી, દિવ્ય, નિષ્પાપ અને પાપનાશિની એવી ગંગા—શંકરના જટાજૂટમાંથી પ્રસરી, સગરવંશના તેજ (ભગીરથના તપ)થી પ્રભાસિત, સારસ અને ક્રૌંચ પક્ષીઓના નાદથી ગુંજતી, સમુદ્રની મહિષી—તેને મહાબાહુ શ્રીરામે શૃંગિબેરપુર તરફ જતા પ્રાપ્ત કરી.

Verse 27

तामूर्मिकलिलावर्तामन्ववेक्ष्य महारथः।सुमन्त्रमब्रवीत्सूतमिहैवाद्य वसामहे।।2.50.27।।

તરંગો અને ભમરાઓથી ઉથલપાથલ ગંગાને નિહાળી, મહારથી શ્રીરામે સૂત સુમંત્રને કહ્યું: “સારથી, આજે રાત્રે આપણે અહીં જ નિવાસ કરીશું.”

Verse 28

अविदूरादयं नद्या बहुपुष्पप्रवालवान्।सुमहानिङ्गुदीवृक्षो वसामोऽत्रैव सारथे।।2.50.28।।

“સારથી, નદીથી બહુ દૂર નહીં એવો આ અતિ વિશાળ ઇંગુદી વૃક્ષ છે, અનેક ફૂલો અને કોમળ અંકુરોથી ભરપૂર; આપણે અહીં જ નિવાસ કરીએ.”

Verse 29

द्रक्ष्याम स्सरितां श्रेष्ठां सम्मान्यसलिलां शिवाम्।देवदानवगन्धर्वमृगमानुषपक्षिणाम्।।2.50.29।।

“અમે નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવી શિવમય ગંગાને દર્શન કરીશું—જેનું પવિત્ર જળ દેવો, દાનવો, ગંધર્વો તેમજ પશુ, મનુષ્ય અને પક્ષીઓ સૌ આદરપૂર્વક માન્ય રાખે છે.”

Verse 30

लक्ष्मणश्च सुमन्त्रश्च बाढमित्येव राघवम्।उक्त्वा तमिङ्गुदीवृक्षं तदोपययतुर्हयैः।।2.50.30।।

લક્ષ્મણ અને સુમંત્રે રાઘવને “બાઢમ્” કહી, ત્યારબાદ ઘોડાઓને ઇંગુદી વૃક્ષ તરફ દોરી ગયા.

Verse 31

रामोऽभियाय तं रम्यं वृक्षमिक्ष्वाकुनन्दनः।रथादवातरत्तस्मात्सभार्य स्सहलक्ष्मणः।।2.50.31।।

ઇક્ષ્વાકુવંશના આનંદ રામ તે રમ્ય વૃક્ષ પાસે પહોંચી, પત્ની તથા લક્ષ્મણ સહિત રથમાંથી ઉતર્યા.

Verse 32

सुमन्त्रोऽप्यवतीर्यास्मान्मोचयित्वा हयोत्तमान्।वृक्षमूलगतं राममुपतस्थे कृताञ्जलिः।।2.50.32।।

સુમંત્ર પણ રથમાંથી ઉતરી, ઉત્તમ ઘોડાઓને છોડી, વૃક્ષમૂળે બેઠેલા રામ પાસે અંજલિ બાંધી ઊભા રહ્યા.

Verse 33

तत्र राजा गुहो नाम रामस्यात्मसमस्सखा।निषादजात्यो बलवान् स्थपतिश्चेति विश्रुतः।।2.50.33।।

ત્યાં ગુહ નામે એક રાજા રહેતો હતો—રામનો આત્માસમાન સખા; નિષાદ જાતિનો બળવાન અને પોતાના લોકોમાં મુખ્ય તરીકે પ્રસિદ્ધ.

Verse 34

स शृत्वा पुरुषव्याघ्रं रामं विषयमागतम्।वृद्धैः परिवृतोऽमात्यैः ज्ञातिभिश्चाभ्युपागतः।।2.50.34।।

પુરુષવ્યાઘ્ર રામ પોતાના પ્રદેશમાં આવ્યા છે એમ સાંભળી, ગુહ વૃદ્ધ મંત્રીઓ, અમાત્યો અને જ્ઞાતિજનો વડે ઘેરાઈ તેમને આવકારવા આગળ વધ્યા.

Verse 35

ततो निषादाधिपतिं दृष्ट्वा दूरादुपस्थितम्।सह सौमित्रिणा राम स्समागच्छद्गुहेन सः।।2.50.35।।

પછી દૂરથી નજીક આવતાં નિષાદોના અધિપતિને જોઈ, સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ) સાથે શ્રીરામ ગુહને મળવા આગળ વધ્યા.

Verse 36

तमार्तस्सम्परिष्वज्य गुहो राघवमब्रवीत्।यथाऽयोध्या तथेयं ते राम किं करवाणि ते।।2.50.36।।ईदृशं हि महाबाहो कः प्राप्स्यत्यतिथिं प्रियम्।

દુઃખિત ગુહે રાઘવને આલિંગન કરીને કહ્યું: “હે રામ, તારા માટે આ સ્થાન અયોધ્યા સમાન છે. હું તારા માટે શું કરું? હે મહાબાહો, તારા જેવા પ્રિય અતિથિનું આગમન કોને પ્રાપ્ત થાય?”

Verse 37

ततो गुणवदन्नाद्यमुपादाय पृथग्विधम्।।2.50.37।।अर्घ्यं चोपानयत्क्षिप्रं वाक्यं चेदमुवाच ह।

પછી વિવિધ પ્રકારના ઉત્તમ ભોજન લઈને, તેણે તત્કાળ અર્ઘ્ય અર્પણ કર્યું અને આ વચન કહ્યું.

Verse 38

स्वागतं ते महाबाहो तवेयमखिला मही।।2.50.38।।वयं प्रेष्या भवान्भर्ता साधु राज्यं प्रशाधि नः।

“હે મહાબાહો, તારો સ્વાગત છે! આ સમગ્ર ધરતી તારી જ છે. અમે તારા સેવક છીએ; તું અમારો સ્વામી છે. અમારા હિત માટે ધર્મપૂર્વક રાજ્ય શાસન કર.”

Verse 39

भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च लेह्यंचेदमुपस्थितम्।।2.50.39।।शयनानि च मुख्यानि वाजिनां खादनं च ते।

અહીં ભક્ષ્ય, ભોજ્ય, પેય અને લેહ્ય—આ બધું તૈયાર રાખ્યું છે; ઉત્તમ શય્યાઓ પણ છે, અને તમારા ઘોડાઓ માટે ચારો પણ છે.

Verse 40

एवं ब्रुवाणं तु गुहं राघवः प्रत्युवाच ह।।2.50.40।।अर्चिताश्चैव हृष्टाश्च भवता सर्वथा वयम्।पद्भ्यामभिगमाच्चैव स्नेहसन्दर्शनेन च।।2.50.41।।

ગુહે આમ કહ્યું ત્યારે રાઘવે તેને ઉત્તર આપ્યો: “તમે સર્વ રીતે અમારો સન્માન કર્યો અને આનંદિત કર્યા—પગપાળા આવી અમને મળવા આવ્યા તેથી પણ, અને સ્નેહભર્યા દર્શનથી પણ.”

Verse 41

एवं ब्रुवाणं तु गुहं राघवः प्रत्युवाच ह।।2.50.40।।अर्चिताश्चैव हृष्टाश्च भवता सर्वथा वयम्।पद्भ्यामभिगमाच्चैव स्नेहसन्दर्शनेन च।।2.50.41।।

પછી પોતાના સઘન, બળવાન ભુજોથી તેને દબાવી રામે કહ્યું: “દૈવકૃપાથી, હે ગુહ, હું તને બાન্ধવો સાથે નિરોગ જોઈ રહ્યો છું. તારા રાજ્યમાં, મિત્રોમાં અને ધનમાં સર્વ કુશળ છે ને?”

Verse 42

भुजाभ्यां साधु पीनाभ्यां पीडयन्वाक्यमब्रवीत्।।दिष्ट्या त्वां गुह पश्यामि ह्यरोगं सह बान्धवैः।अपि ते कुशलं राष्ट्रे मित्रेषु च धनेषु च।।2.50.42।।

પછી પોતાના સઘન, બળવાન ભુજોથી તેને દબાવી રામે કહ્યું: “દૈવકૃપાથી, હે ગુહ, હું તને બાન্ধવો સાથે નિરોગ જોઈ રહ્યો છું. તારા રાજ્યમાં, મિત્રોમાં અને ધનમાં સર્વ કુશળ છે ને?”

Verse 43

यत्त्विदं भवता किञ्चित्प्रीत्या समुपकल्पितम्।सर्वं तदनुजानामि न हि वर्ते प्रतिग्रहे।।2.50.43।।

અને તમે સ્નેહથી જે કંઈ અહીં થોડું પણ ગોઠવ્યું છે—તે બધું હું તમને મુક્ત કરું છું; કારણ કે હું ભેટ સ્વીકારવાની સ્થિતિમાં નથી.

Verse 44

कुशचीराजिनधरं फलमूलाशिनं च माम्।विद्धि प्रणिहितं धर्मे तापसं वनगोचरम्।।2.50.44।।

કુશ, વલ્કલ અને અજિન ધારણ કરનાર, ફળ-મૂલ ભોજન કરનાર મને—ધર્મમાં સ્થિર, તપસ્વી, વનમાં વિહાર કરનાર તરીકે જાણો.

Verse 45

अश्वानां खादनेनाहमर्थी नान्येन केनचित्।एतावताऽत्र भवता भविष्यामि सुपूजितः।।2.50.45।।

મને તો માત્ર અશ્વોના ચારા માટે જ જરૂર છે; બીજું કશું જ નહીં. અહીં તમે એટલું જ કરો તો હું મને અત્યંત પૂજિત માનિશ.

Verse 46

एते हि दयिता राज्ञः पितुर्दशरथस्य मे।एतैस्सुविहितैरश्वै भविष्याम्यहमर्चितः।।2.50.46।।

આ અશ્વો મારા પિતા રાજા દશરથને અત્યંત પ્રિય છે. આ અશ્વોની સારી રીતે સેવા-સંભાળ થશે તો હું મને યોગ્ય રીતે અર્ચિત માનિશ.

Verse 47

अश्वानां प्रतिपानं च खादनं चैव सोऽन्वशात्।गुहस्तत्रैव पुरुषां स्त्वरितं दीयतामिति।।2.50.47।।

પછી ગુહે ત્યાં જ પોતાના પુરુષોને આજ્ઞા આપી: “ઝડપથી અશ્વોને પાણી પીવડાવો અને ચારો આપો.”

Verse 48

ततश्चीरोत्तरासङ्गः सन्ध्यामन्वास्य पश्चिमाम्।जलमेवाददे भोज्यं लक्ष्मणेनाऽऽहृतं स्वयम्।।2.50.48।।

પછી ચીર (વલ્કલ)નું ઉપરનું વસ્ત્ર ધારણ કરીને તેણે પશ્ચિમ સંધ્યા ઉપાસી; અને આહારરૂપે માત્ર જળ જ ગ્રહણ કર્યું—જે લક્ષ્મણે પોતે લાવી આપ્યું હતું.

Verse 49

तस्य भूमौ शयानस्य पादौ प्रक्षाल्य लक्ष्मणः।सभार्यस्य ततोऽभ्येत्य तस्थौ वृक्षमुपाश्रितः।।2.50.49।।

ભૂમિ પર પત્ની સહિત શયન કરનાર તેમના પાદ પ્રક્ષાળી લક્ષ્મણે; પછી પાછા આવી વૃક્ષનો આશ્રય લઈને ત્યાં ઊભો રહ્યો.

Verse 50

गुहोऽपि सह सूतेन सौमित्रिमनुभाषयन्।अन्वजाग्रत्ततो राममप्रमत्तो धनुर्धरः।।2.50.50।।

સૂત અને સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ) સાથે વાતચીત કરતો ગુહ પણ—ધનુષ ધારણ કરી, અપ્રમત્ત રહી—ત્યાં રામની રક્ષા માટે જાગતો રહ્યો.

Verse 51

तथा शयानस्य ततोऽस्य धीमतो यशस्विनो दाशरथेर्महात्मनः।अदृष्टदुःखस्य सुखोचितस्य सा तदाव्यतीयाय चिरेण शर्वरी।।2.50.51।।

એ રીતે ભૂમિ પર શયન કરનાર તે ધીમાન, યશસ્વી, મહાત્મા દાશરથિ—સુખને યોગ્ય અને દુઃખથી અજાણ—તેમના માટે રાત બહુ લાંબી લાગી ને ધીમે ધીમે વીતતી ગઈ.