Sarga 38
अयोध्याकाण्डे अष्टत्रिंशः सर्गः — Sita in Bark Garments; Public Outcry and Dasaratha’s Lament
अयोध्याकाण्ड
આ સર્ગમાં વનવાસનો ક્ષણ લોકસાક્ષી અને પિતાના વિખૂટા પડવાથી ચિતરાય છે. અયોધ્યાવાસીઓ જ્યારે જુએ છે કે પતિ દ્વારા ‘રક્ષિત’ સીતાજી પણ વલ્કલ ધારણ કરે છે, ત્યારે તેઓ દશરથ વિરુદ્ધ આર્ત-ક્રોધથી પોકાર કરે છે; મહેલનો ખાનગી નિર્ણય લોકધર્મની કસોટી પર જાહેર નૈતિક નિંદામાં ફેરવાય છે. આ કકળાટથી રાજાનું અંતઃકરણ ડગમગી જાય છે અને જીવન તથા ધર્મ પ્રત્યેનો વિશ્વાસ તૂટવા લાગે છે. પછી દશરથ કૈકેયીને ધર્મયુક્ત રીતે કહે છે—જનકનંદિની સીતા નિર્દોષ છે, તેણે કોઈનું અહિત કર્યું નથી; તેને તપસ્વિનીના વેશમાં કષ્ટ આપવું અયોગ્ય છે. જો તે રામ સાથે જવા ઇચ્છે તો આભૂષણો અને જરૂરી સામગ્રી સાથે જાય—આ તેમની મૂળ પ્રતિજ્ઞાની મર્યાદા છે, વર્તમાન ક્રૂરતા અલગ છે. “સીતાનો અપરાધ શું?” એમ પૂછતાં તેઓ રામના વનવાસથી આગળ વધુ ‘ઘોર પાપ’ ન વધારવા ધિક્કારે છે; શોકનો અંત ન દેખાતાં તેઓ ભૂમિ પર પડી જાય છે. રામ પ્રસ્થાન માટે તૈયાર થઈ પાછા વળી પિતાને ઉપદેશ આપે છે—વૃદ્ધા, યશસ્વિની અને રાજાને દોષ ન આપતી કૌશલ્યાનું સન્માન અને રક્ષણ કરો, જેથી મારા વિયોગમાં તે જીવતી રહી શકે અને પુત્રશોકથી દગ્ધ ન થાય. આમ અધ્યાયમાં લોકનીતિ, રાજધર્મમાં પ્રતિજ્ઞા-કરુણાનો સંઘર્ષ અને પરિત્યક્તાની સંભાળરૂપ પુત્રધર્મ—ત્રણે એકસાથે પ્રગટ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
तस्यां चीरं वसानायां नाथवत्यामनाथवत्।प्रचुक्रोश जनस्सर्वो धिक्त्वां दशरथं त्विति।।।।
સીતા—સ્વામી હોવા છતાં—અનાથ જેવી ચીરવસ્ત્ર ધારણ કરેલી દેખાતાં સર્વ જનોએ આક્રંદ કર્યો: “ધિક્કાર છે તને, દશરથ!”
Verse 2
तेन तत्र प्रणादेन दुःखितस्स महीपतिः।चिच्छेद जीविते श्रद्धां धर्मे यशसि चात्मनः।।।।
ત્યાં ગુંજેલા તે કરુણ પ્રણાદથી દુઃખિત થયેલા ભૂપતિએ જીવન પ્રત્યેનો વિશ્વાસ તોડી નાંખ્યો; પોતાના ધર્મ અને યશ પ્રત્યે પણ તેની શ્રદ્ધા ક્ષીણ થઈ ગઈ.
Verse 3
स निःश्वस्योष्णमैक्ष्वाक स्तां भार्यामिदमब्रवीत्।कैकेयि कुशचीरेण न सीता गन्तुमर्हति।।।।
ઉષ્ણ નિશ્વાસ છોડતાં ઇક્ષ્વાકુ નરેશએ પોતાની પત્નીને કહ્યું: “હે કૈકેયી, કુશઘાસના ચીર પહેરી સીતાને વનમાં જવું યોગ્ય નથી.”
Verse 5
इयं हि कस्यापकरोति किञ्चित्तपस्विनी राजवरस्य कन्या।या चीरमासाद्य जनस्य मध्येस्थिता विसंज्ञाश्रमणीव काचित्।।।।
એ તપસ્વિની—રાજશ્રેષ્ઠની પુત્રી—કોઈને ક્યારેય અણુ માત્ર પણ હાનિ કરી છે શું? જે ચીર ધારણ કરીને જનમધ્યે ઊભી છે, જાણે વિસ્મૃત ચિત્તની કોઈ ભિક્ષુણી.”
Verse 6
चीराण्यपास्याज्जनकस्य कन्यानेयं प्रतिज्ञा मम दत्तपूर्वा।यथासुखं गच्छतु राजपुत्रीवनं समग्रा सह सर्वरत्नैः।।।।
જનકની પુત્રી આ ચીરવસ્ત્રો ત્યજી દે; આવી પ્રતિજ્ઞા મેં પૂર્વે કદી આપી નહોતી. રાજકુમારી સર્વ રત્નાભૂષણો સાથે, સમસ્ત સજ્જતા સાથે, સુખપૂર્વક વનમાં જાય.”
Verse 7
अजीवनार्हेण मया नृशंसाकृता प्रतिज्ञा नियमेन तावत्।तवया हि बाल्यात् प्रतिपन्नमेतत्तन्मां दहेद्वेणुमिवात्मपुष्पम्।।।।
વ્રતના નિયમથી બંધાયેલી આ નિર્દય પ્રતિજ્ઞાથી મેં મને જીવવા અયોગ્ય બનાવી દીધો છે. બાળહઠથી તું જેણે આ સ્વીકારાવ્યું, તે હવે મને દહે છે—જેમ વાંસ પોતાના જ પુષ્પોથી ભસ્મ થાય.”
Verse 8
रामेण यदि ते पापे किञ्चित्कृतमशोभनम्।अपकारः क इह ते वैदेह्या दर्शितोऽधमे।।।।
હે પાપિણી, જો રામે તારા પ્રત્યે કંઈ અશોભન કર્યું હોય તો કહો; હે અધમે, અહીં વૈદેહીએ તને કયો અપકાર દર્શાવ્યો છે?”
Verse 9
मृगीवोत्फुल्लनयना मृदुशीला तपस्वीनी।अपकारं कमिह ते करोति जनकात्मजा।।।।
હરણિયાં જેવી વિસ્તૃત આંખોવાળી, મૃદુ સ્વભાવની અને કરુણાપાત્ર એવી જનકનંદિની સીતાએ અહીં તારો કયો અપકાર કર્યો છે?
Verse 10
ननु पर्याप्त मेतत्ते पापे रामविवासनम्।किमेभिः कृपणैर्भूय: पातकैरपि ते कृतैः।।।।
“હે પાપિણી, રામનું વનવાસ કરાવવું તને પૂરતું નથી શું? આ દુર્ભાગી, ઘૃણિત પાતક કર્મો તું ફરી ફરી કેમ કરે છે?”
Verse 11
प्रतिज्ञातं मया तावत् त्वयोक्तं देवि शृण्वता।रामं यदभिषेकाय त्वमिहागतमब्रवीः।।।।
“હે દેવી રાણી, જ્યારે રામ અભિષેક માટે અહીં આવ્યા ત્યારે તું જે કહ્યું તે હું સાંભળતો હતો; મેં એટલું જ વચન આપ્યું હતું.”
Verse 12
तत्त्वेतत्समतिक्रम्य निरयं गन्तुमिच्छसि।मैथिलीमपि या हि त्वमीक्षसे चीरवासिनीम्।।।।
“એ મર્યાદા પણ લાંઘીને તું હવે નરકમાં જવા ઇચ્છે છે—કારણ કે ચીરવસ્ત્ર ધારણ કરેલી માથિલીને પણ તું જોવા માંગે છે.”
Verse 13
इतीव राजा विलपन्महात्माशोकस्य नान्तं स ददर्श किञ्चित्।भृशातुरत्वाच्च पपात भूमौतेनैव पुत्रव्यसनेन मग्नः।।।।
આ રીતે વિલાપ કરતાં મહાત્મા રાજાએ શોકનો કશો અંત જ ન જોયો; પુત્રવિપત્તિના ઘોર દુઃખથી અત્યંત વ્યાકુળ થઈ તે ધરા પર ઢળી પડ્યા, એ જ શોકમાં ડૂબેલા.
Verse 14
एवं ब्रुवन्तं पितरं रामस्सम्प्रस्थितो वनम्।अवाक्छिरसमासीनमिदं वचनमब्रवीत्।।।।
પિતા આમ બોલતા હતા ત્યારે, વનમાં પ્રસ્થાન કરવા તૈયાર થયેલા રામે, માથું નમાવી બેઠેલા પિતાને આ વચન કહ્યું.
Verse 15
यं धार्मिक कौशल्या मम माता यशस्विनी।वृद्धा चाक्षुद्रशीला च न च त्वां देव गर्हते।।।।
‘હે ધર્માત્મા દેવ! મારી માતા યશસ્વિની કૌશલ્યા ધર્મનિષ્ઠ, વૃદ્ધા અને નીચ સ્વભાવથી રહિત છે; તે તમને કદી દોષારોપણ કરતી નથી.’
Verse 16
मया विहीनां वरद प्रपन्नां शोकसागरम्।अदृष्टपूर्वव्यसनां भूयस्सम्मन्तुमर्हसि।।।।
‘હે વરદાતા! મારી વિયોગથી, કષ્ટ અજાણી એવી શરણાગત માતા શોકના અપૂર્વ સાગરમાં પડી જશે; તેથી તમે તેને વધુ જ સંભાળવા યોગ્ય છો.’
Verse 17
पुत्रशोकं यथा नर्च्छेत्त्वया पूज्येन पूजिता।मां हि सञ्चिन्तयन्ती सा त्वयि जीवेत्तपस्विनी।।।।
‘પૂજનીય એવા તમે તેને સન્માન આપો તો, પુત્રશોક તેને ન ઘેરી લે; મારી ચિંતા કરતાં કરતાં તે તપસ્વિની તમારા આશ્રયે જીવતી રહેશે.’
Frequently Asked Questions
The dilemma is the extension of a vow-driven exile into unnecessary cruelty: Daśaratha argues that even if Rāma must go, subjecting Sītā to ascetic deprivation (bark/kuśa garments) is ethically indefensible because she has committed no offence, exposing the tension between rigid promise-keeping and compassionate kingship.
The sarga teaches that dharma is not merely procedural fidelity to a pledge; it includes proportionality, protection of the innocent, and responsibility toward dependents. Rāma’s counsel to care for Kauśalyā reframes duty as sustained caregiving amid loss, not only dramatic renunciation.
The cultural markers are Ayodhyā’s public sphere (citizens as moral auditors), the abhiṣeka institution (coronation as a legitimacy rite), and the forest (vana) as the ascetic-political counter-space; material culture appears through cīra/kuśa garments and sarvaratna (royal ornaments) as symbols of status versus renunciation.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.