Sarga 83

Verse 1

तत स्समुत्थितः काल्यमास्थाय स्यन्दनोत्तमम् ।प्रययौ भरतश्शीघ्रं रामदर्शनकाङ्क्षया ॥१॥

પછી પ્રાતઃકાળે ઉઠી, ઉત્તમ રથ પર આરુઢ થઈ, શ્રીરામદર્શનની તીવ્ર ઇચ્છાથી ભરત ઝડપથી પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 2

अग्रतः प्रययुस्तस्य सर्वे मन्त्रिपुरोधसः ।अधिरुह्य हयैर्युक्तान्रथान्सूर्यरथोपमान् ॥२॥

તેના આગળ બધા મંત્રી અને પુરોહિતો ગયા; ઘોડાઓ જોડાયેલા, સૂર્યના રથ સમા તેજસ્વી રથોમાં આરુઢ થઈ.

Verse 3

नवनागसहस्राणि कल्पितानि यथाविधि ।अन्वयुर्भरतं यान्तमिक्ष्वाकुकुलनन्दनम् ॥३॥

વિધિપૂર્વક ગોઠવાયેલા નવ હજાર નાગો (હાથીઓ) ઇક્ષ્વાકુકુલનંદન ભરત પ્રસ્થાન કરતો હતો ત્યારે તેની પાછળ અનુસર્યા.

Verse 4

षष्टी रथसहस्राणि धन्विनो विविधायुधाः ।अन्वयुर्भरतं यान्तं राजपुत्रं यशस्विनम् ॥४॥

ધનુર્ધરો અને વિવિધ આયુધધારી એવા સાઠ હજાર રથો, યશસ્વી રાજપુત્ર ભરત પ્રસ્થાન કરતો હતો ત્યારે તેની પાછળ અનુસર્યા.

Verse 5

शतं सहस्राण्यश्वानां समारूढानि राघवम् ।अन्वयुर्भरतं यान्तं सत्यसन्धं जितेन्द्रियम् ॥५॥

એક લાખ અશ્વો, દરેક પર સવાર બેઠેલા, સત્યસંધ અને જીતેન્દ્રિય ભરત પ્રસ્થાન કરતો હતો ત્યારે તેની પાછળ અનુસર્યા.

Verse 6

कैकेयी च सुमित्रा च कौसल्या च यशस्विनी ।रामानयनसंहृष्टा ययुर्यानेन भास्वता ॥६॥

કૈકેયી, સુમિત્રા અને યશસ્વિની કૌસલ્યા—રામને પાછા લાવવાની આશાથી હર્ષિત થઈ—પ્રકાશમાન યાનમાં યાત્રા કરી.

Verse 7

प्रयाताश्चार्यसङ्घाता रामं द्रष्टुं सलक्ष्मणम् ।तस्यैव च कथाश्चित्राः कुर्वाणा हृष्टमानसाः ॥७॥

લક્ષ્મણ સહિત રામને દર્શન કરવા આચાર્યજનસમૂહ પણ પ્રસ્થાન કર્યો; હર્ષિત મનથી તેઓ તેની અદ્ભુત કથાઓ વર્ણવતા ગયા.

Verse 8

मेघश्यामं महाबाहुं स्थिरसत्त्वं दृढव्रतम् ।कदा द्रक्ष्यामहे रामं जगत श्शोकनाशनम् ॥८॥

મેઘશ્યામ, મહાબાહુ, સ્થિરસત્ત્વ અને દૃઢવ્રત એવા—જગતના શોકનો નાશ કરનાર શ્રીરામને આપણે ક્યારે દર્શન કરીશું?

Verse 9

दृष्ट एव हि न श्शोकमपनेष्यति राघवः ।तम स्सर्वस्य लोकस्य समुद्यन्निव भास्करः ॥९॥

રાઘવ તો માત્ર દર્શનથી જ શોક દૂર કરી દેશે—જેમ ઉગતો સૂર્ય સમગ્ર લોકનું અંધકાર હટાવે છે.

Verse 10

इत्येवं कथयन्तस्ते सम्प्रहृष्टाः कथा श्शुभाः ।परिष्वजानाश्चान्योन्यं ययुर्नागरिका जनाः ॥१०॥

આ રીતે શુભ કથાઓ કહેતાં, આનંદિત નાગરિકો પરસ્પર આલિંગન કરતાં કરતાં આગળ વધ્યા.

Verse 11

ये च तत्रापरे सर्वे सम्मता ये च नैगमाः ।रामं प्रति ययुर्हृष्टा स्सर्वाः प्रकृतयस्तथा ॥११॥

ત્યાંના અન્ય બધા પણ—માન્ય નાગરિકો અને વેપારીઓ—અને સર્વ પ્રજાજનો, હર્ષિત થઈ, શ્રીરામ તરફ આગળ વધ્યા.

Verses 12-15

मणिकाराश्च ये केचित्कुम्भकाराश्च शोभनाः ।सूत्रकर्मकृतश्चैव ये च शस्त्रोपजीविनः ॥१२॥मयूरकाः क्राकचिका रोचका वेधकास्तथा ।दन्तकारा स्सुधाकारा स्तथा गन्धोपजीविनः ॥१३॥सुवर्णकाराः प्रख्यातास्तथा कम्बलधावकाः ।स्नापकोष्णोदका वैद्याधूपकाश्शौण्डिकास्तथा ॥१४॥रजकास्तुन्नवायाश्च ग्रामघोषमहत्तराः ।शैलूषाश्च सह स्त्रीभिर्ययुः कैवर्तकास्तथा ॥१५॥

મણિકારો અને સુશોભિત કુંભકારો, સૂત્રકર્મ કરનાર વણકરો તથા શસ્ત્રજીવી કારગરો; મયૂરપિચ્છના અલંકાર બનાવનાર, કરવતિયા, નાનાં શણગારવસ્તુ બનાવનાર અને છિદ્રકર્તા; દંતકાર, સુધાકાર તથા સુગંધિ-વ્યાપારી; પ્રખ્યાત સુવર્ણકાર, કમ્બલ ધોવનાર; ઉષ્ણોદક સ્નાન કરાવનાર, વૈદ્ય, ધૂપ વેચનાર અને શૌંડિક; રજક અને તુન્નવાય, ગામ-ઘોષના મહત્તર; સ્ત્રીઓসহ શૈલૂષ અને કૈવર્ત—આ બધા ભરતના અનુસરણમાં સાથે સાથે આગળ વધ્યા.

Verse 16

समाहिता वेदविदो ब्राह्मणा वृत्तसम्मताः ।गोरथैर्भरतं यान्तमनुजग्मु स्सहस्रशः ॥१६॥

મનથી સંયમિત, વેદવિદ્યા માં નિપુણ અને સદાચાર માટે માન્ય એવા બ્રાહ્મણો ગોરથોમાં બેસી, હજારોની સંખ્યામાં, યાત્રારત ભરતને અનુસર્યા.

Verse 17

सुवेषा श्शुद्धवसनास्ताम्रमृष्टानुलेपनाः ।सर्वे ते विविधैर्यानै श्शनैर्भरतमन्वयुः ॥१७॥

સુવેષધારી, શુદ્ધ વસ્ત્રોમાં સજ્જ અને સુઘડ રીતે ઘસેલા તામ્રવર્ણ ચંદનલેપનથી અલંકૃત—તે સૌ વિવિધ યાનોમાં ધીમે ધીમે ભરતને અનુસર્યા.

Verse 18

प्रहृष्टमुदिता सेना साऽन्वयात्कैकयीसुतम् ।भ्रातुरानयने यान्तं भरतं भ्रातृवत्सलम् ॥१८॥

આનંદિત અને ઉત્સાહિત તે સેના, ભાઈપ્રેમી કૈકેયીપુત્ર ભરત ભાઈને પાછા લાવવા નીકળ્યો ત્યારે, તેની પાછળ અનુસરતી ગઈ.

Verses 19-20

ते गत्वा दूरमध्वानं रथयानाश्वकुञ्जरैः ।समासेदुस्ततो गङ्गां शृङ्गीबेरपुरं प्रति ॥१९॥यत्र रामसखो वीरो गुहो ज्ञातिगणैर्वृतः ।निवसत्यप्रमादेन देशं तं परिपालयन् ॥२०॥

રથો, ગાડાં, ઘોડાં અને હાથીઓ સાથે લાંબો માર્ગ કાપીને તેઓ પછી ગંગા નદી પાસે શ્રીંગીબેરપુર તરફ પહોંચ્યા—જ્યાં રામના મિત્ર, પરાક્રમી ગુહ પોતાના સ્વજનો વડે ઘેરાયેલો રહી, સાવધાનીથી તે પ્રદેશનું રક્ષણ કરતો હતો.

Verse 21

उपेत्य तीरं गङ्गायाश्चक्रवाकैरलङ्कृतम् ।व्यवातिष्ठत सा सेना भरतस्यानुयायिनी ॥२१॥

ગંગાના ચક્રવાક પક્ષીઓથી શોભિત તટ પાસે પહોંચી, ભરતને અનુસરતી તે સેના ત્યાં થંભી ગઈ.

Verse 22

निरीक्ष्यानुगतां सेनां तां च गङ्गां शिवोदकाम् ।भरतस्सचिवान्सर्वानब्रवीद्वाक्यकोविदः ॥२२॥

પાછળથી આવેલી સેના અને શુભ જળવાળી ગંગાને જોઈ, વાણીમાં કુશળ ભરતે સર્વ મંત્રીઓને સંબોધ્યા.

Verse 23

निवेशयत मे सैन्यमभिप्रायेण सर्वतः ।विश्रान्ताः प्रतरिष्यामश्श्व इदानीमिमां नदीम् ॥२३॥

મારી સેના ને અનુકૂળતા મુજબ સર્વત્ર છાવણીમાં ઉતારો. અત્યારે વિશ્રામ કરીને, કાલે આપણે આ નદી પાર કરીશું.

Verse 24

दातुं च तावदिच्छामि स्वर्गतस्य महीपतेः ।और्ध्वदेहनिमित्तार्थमवतीर्योदकं नदीम् ॥२४॥

હમણાં તો હું સ્વર્ગસ્થ મહારાજ માટે ઔર્ધ્વદેહિક ક્રિયા નિમિત્તે નદીના જળમાં ઉતરી તર્પણરૂપે જલાંજલિ અર્પણ કરવા ઇચ્છું છું.

Verse 25

तस्यैवं ब्रुवतोऽमात्यास्तथेत्युक्त्वा समाहिताः ।न्यवेशयंस्तां छन्देन स्वेन स्वेन पृथक्पृथक् ॥२५॥

તે એમ બોલતા હતા ત્યારે અમાત્યો શાંતચિત્ત અને સાવધાન બની ‘તથાસ્તુ’ કહી સંમતિ આપીને, પોતાની પોતાની અનુકૂળતા મુજબ જુદા જુદા વિભાગોમાં છાવણી ગોઠવવા લાગ્યા.

Verse 26

निवेश्य गङ्गामनु तां महानदीं चमूं विधानैः परिबर्हशोभिनीम् ।उवास रामस्य तदा महात्मनो विचिन्तयानो भरतो निवर्तनम् ॥२६॥

ગંગા મહાનદીના કિનારે રાજચિહ્નોથી શોભિત તે તેજસ્વી સેનાને યોગ્ય વિધાનથી છાવણીમાં વસાવી, મહાત્મા રામને પરત લાવવાની ચિંતા કરતાં ભરત ત્યાં નિવાસ કરવા લાગ્યા.