Sarga 114
अयोध्याप्रवेशः — Bharata Enters Ayodhya and Perceives the City’s Desolation
अयोध्याकाण्ड
આ સર્ગમાં ભરત ઝડપથી રથમાં અયોધ્યામાં પ્રવેશ કરે છે. રથનો ગંભીર, શાંતિકારક નાદ શહેરની ઘેરી નિસ્તબ્ધતા સામે વિરુદ્ધ રીતે સંભળાય છે. ત્યારબાદ ઉપમાઓની શ્રેણી દ્વારા અયોધ્યાની શોકમય નિર્જનતા ચિતરાય છે—દીપવિહિન રાત્રિ જેવી જ્યાં બિલાડીઓ અને ઘુવડ ભટકે; ચંદ્રસંગ વિહિન રોહિણી જેવી; સૂકાયેલા પર્વતીય પ્રવાહ જેવી, બુઝાયેલી યજ્ઞાગ્નિ જેવી અને પરાજિત સેના જેવી. આગળ શહેરને તરંગવિહિન સમુદ્ર, સોમયાગ પછી સૂની વેદી અને વૃષભ વિહિન ગૌમંડળ સાથે સરખાવાય છે; તેમજ મણિ છૂટેલા નવા મુક્તાહાર, પડેલો તારો, દાવાગ્નિથી દાઝેલી લતા, મેઘાવૃત આકાશ અને દૂષિત પાનસ્થાન જેવી ઉપમાઓથી શોભાભંગ, તેજોમ્લાનતા અને ઉત્સવભંગ દર્શાય છે. ભરત સારથિને પૂછે છે—હવે ગીત-વાદ્યોના નાદ કેમ નથી, ફૂલમાળાની સુગંધ, મદિરા, ચંદન અને અગરુનો પરિમળ કેમ નથી ફેલાતો, માર્ગોની ચહલપહલ અને ઉત્સવી ગતિ કેમ થંભી ગઈ—શું રામના વનવાસ પછી આ બધું લુપ્ત થયું? તે નિષ્કર્ષ કરે છે કે અયોધ્યાની શ્રી રામ સાથે જ વિદાય થઈ ગઈ; રામ પરત આવે તો જ સર્વજનનો આનંદ ફરી સ્થિર થશે. શોકાકુલ ભરત દશરથના મહેલમાં પ્રવેશ કરે છે—સિંહવિહિન ગૃહ જેવો સૂનો; અને અંતઃપુરને સૂર્યવિહિન દિવસ જેવી તેજહીન જોઈ તે રડી પડે છે.
Shlokas
Verse 1
स्निग्धगम्भीरघोषेण स्यन्दनेनोपयान्प्रभुः। अयोध्यां भरतः क्षिप्रं प्रविवेश महायशाः।।2.114.1।।
સ્નિગ્ધ અને ગંભીર નાદ કરનાર રથમાં યાત્રા કરતાં, મહાયશસ્વી પ્રભુ ભરતે ક્ષણમાં અયોધ્યામાં પ્રવેશ કર્યો.
Verse 2
बिडालोलूकचरितामालीननरवारणाम्। तिमिराभ्याहतां कालीमप्रकाशां निशामिव।।2.114.2।।
તે રાત્રી જ જેવી લાગતી—કાળી, પ્રકાશવિહોણી, ઘોર તિમિરમાં દબાયેલી; જ્યાં હવે બિલાડાં અને ઘુવડ ફરતા, અને મનુષ્ય તો શું, હાથીઓ પણ ક્યાંય દેખાતા ન હતા.
Verse 3
राहुशत्रोः प्रियां पत्नीं श्रिया प्रज्वलितप्रभाम्। ग्रहेणाभ्युत्थितेनैकां रोहिणीमिव पीडिताम्।।2.114.3।।
રાહુના શત્રુ એવા ચંદ્રની પ્રિય પત્ની રોહિણી જેવી—શ્રીથી પ્રજ્વલિત તેજવાળી હતી, હવે એકલી પડી, ઉદ્ભવેલા વૈરી ગ્રહે ગ્રસ્ત થઈ પીડાતી હોય તેમ દેખાતી હતી।
Verse 4
अल्पोष्णक्षुब्धसलिलां घर्मोत्तप्तविहङ्गमाम्।लीनमीनझषग्राहां कृशां गिरिनदीमिव।।2.114.4।।
તે કૃશ પર્વતનદી જેવી લાગી—અલ્પ જળવાળી, ઓછી ઉષ્ણતા છતાં ખળભળાટભરી; ઘર્મથી તપેલા જળપક્ષીઓવાળી; માછલાં, ઝષ અને ગ્રાહ લુપ્ત થઈ ગયાં હોય એવી, સૂકી અને દયનીય।
Verse 5
विधूमामिव हेमाभामध्वराग्ने स्समुत्थिताम्। हविरभ्युक्षितां पश्चाच्छिखां विप्रलयं गताम्।।2.114.5।।
અયોધ્યા યજ્ઞાગ્નિમાંથી ઉઠતી ધૂમરહિત, હેમવર્ણ શિખા જેવી દેખાતી; પરંતુ હવિષ્યના છાંટા પડ્યા પછી જેમ શિખા શાંત થઈ લય પામે, તેમ તે પણ નિર્વાણ સમી થઈ ગઈ.
Verse 6
विध्वस्तकवचां रुग्णगजवाजिरथध्वजाम्। हतप्रवीरामापन्नां चमूमिव महाहवे।।2.114.6।।
મહાયુદ્ધમાં પરાજિત સેનાની જેમ તે લાગી: કવચો વિખેરાયેલા, ગજ-વાજી ઘાયલ, રથ-ધ્વજો તૂટી ગયેલા, વીરયોધ્ધાઓ હત, અને આખી ચમૂ દુઃખમાં પડી હતી.
Verse 7
सफेनां सस्वनां भूत्वा सागरस्य समुत्थिताम्। प्रशान्तमारुतोद्धूतां जलोर्मिमिव निस्स्वनाम्।।2.114.7।।
તે સાગરની તરંગ જેવી હતી: પહેલાં ફેનભરી અને ગર્જનાસહિત ઊઠે, પછી શાંત પવનથી વહેતી જઈ સ્થિર બની નિઃશબ્દ થઈ જાય.
Verse 8
त्यक्तां यज्ञायुधैः सर्वैरभिरूपैश्च याजकैः। सुत्याकाले सुनिर्वृत्ते वेदिं गतरवामिव।।2.114.8।।
સોમસુતિનો સમય પૂર્ણ થતાં, સર્વ યજ્ઞાયુધો અને સુરૂપ યાજકો સાથે પણ, અવાજ વિનાની થઈ પડેલી ત્યજાયેલી વેદી જેવી તે હતી.
Verse 9
गोष्ठमध्ये स्थितामार्तामचरन्तीं तृणं नवम्। गोवृषेण परित्यक्तां गवां पक्तिमिवोत्सुकाम्।।2.114.9।।
ગોષ્ઠના મધ્યમાં ઊભેલી ગાયોની પંક્તિ જેવી તે હતી—આર્ત, નવાં તૃણને ન ચરતી, ગોવૃષે પરિત્યક્ત, અને વ્યાકુલતાથી તરસતી.
Verse 10
प्रभाकराद्यै स्सुस्निग्धैः प्रज्वलद्भिरिवोत्तमैः। वियुक्तां मणिभिर्जात्यैर्नवां मुक्तावलीमिव।।2.114.10।।
અયોધ્યા એવી લાગી જાણે નવી મુક્તાવલી હોય, જેમાંથી જાત્ય મણિઓ—પ્રભાકર (માણિક્ય) વગેરે અતિ ઉત્તમ, પહેલાં ચમકતા અને જ્વલંત—અલગ થઈ ગયા હોય.
Verse 11
सहसा चलितां स्थानान्महीं पुण्यक्षयाद्गताम्।संवृतद्युतिविस्तारां तारामिव दिवश्च्युताम्।।2.114.11।।
અયોધ્યા સહસા પોતાના સ્થાનથી ચલિત થઈ, પુણ્યક્ષયથી પતિત થયેલી—વિસ્તૃત તેજ ઢંકાઈ ગયેલી—આકાશમાંથી ચૂટેલી તારાની જેમ દેખાતી હતી.
Verse 12
पुष्पनद्धां वसन्तान्ते मत्तभ्रमरनादिताम्। द्रुतदावाग्नि विप्लुष्टां क्लान्तां वनलतामिव।।2.114.12।।
અયોધ્યા વનલતાની જેમ લાગી: વસંતના અંતે પુષ્પમાળાથી શોભિત અને મત્ત ભમરોનાં ગુંજનથી નાદિત; હવે દ્રુત દાવાગ્નિથી દાઝી, શીઘ્રે જ ઝાંખી પડી, ક્લાંત બની ગઈ હોય તેમ.
Verse 13
सम्मूढनिगमांस्तब्धां संक्षिप्तविपणापणाम्। प्रच्छन्नशशिनक्षत्रां द्यामिवाम्बुधरैर्वृताम्।।2.114.13।।
વેપારીઓ ગૂંચવાયેલા, નગર સ્તબ્ધ, બજારો અને દુકાનો સંકોચાઈ બંધ—અયોધ્યા વાદળોથી ઢંકાયેલા આકાશ જેવી લાગી, જ્યાં ચંદ્ર અને તારાઓ છુપાઈ જાય છે.
Verse 14
क्षीणपानोत्तमैर्भग्नैः शरावैरभिसंवृताम्। हतशौण्डामिव ध्वस्तांं पानभूमिमसंस्कृताम्।।2.114.14।।
અયોધ્યા અશુચિ પાનભૂમિ જેવી દેખાતી હતી: ઉત્તમ પાન ક્ષીણ થઈ ગયું, તૂટેલા શરાવ (ઘડા) ચારે તરફ પડ્યા, અને શૌંડ પીણારાઓ જાણે હણાઈ ગયા હોય તેમ—સ્થળ ધ્વસ્ત અને ઉજાડ.
Verse 15
वृक्णभूमितलां निम्नां वृक्णपात्रैस्समावृताम्। उपयुक्तोदकां भग्नां प्रपां निपतितामिव।।2.114.15।।
અયોધ્યા ધરાશાયી થઈ પડેલી પ્રપા (પાણીપિયાઉ) જેવી લાગી: ભૂમિતલ ફાટેલું અને નીચું ખાડા જેવું, તૂટેલા પાત્રોથી ઢંકાયેલું, અને પાણી પહેલેથી જ ઉપયુક્ત થઈ ખૂટી ગયેલું.
Verse 16
विपुलां विततां चैव युक्तपाशां तरस्विनाम्। भूमौ बाणैर्विनिष्कृत्तां पतितां ज्यामिवायुधात्।।2.114.16।।
તે ધરતી પર એમ પડી હતી જાણે ધનુષ્યમાંથી છૂટેલી જ્યા—વિશાળ અને ખેંચાયેલી, બંધાણના ફાંસાંથી યુક્ત; પરંતુ બાણોથી કાપાઈ ગઈ અને નીચે ઢળી પડી.
Verse 17
सहसा युद्धशौण्डेन हयारोहेण वाहिताम्। निहतां प्रतिसैन्येन वडवामिव पातिताम्।।2.114.17।।
યુદ્ધમાં નિપુણ અશ્વારોહી દ્વારા સહસા દોડાવવામાં આવેલી છતાં, વિરોધી સેનાએ મારીને ધરાશાયી કરેલી વડવા જેવી તે પડી હતી.
Verse 18
शुष्कतोयां महामत्स्यैः कूर्मैश्च बहुभिर्वृताम्। प्रभिन्नतटविस्तीर्णां वापीमिव हृतोत्पलाम्।।2.114.18।।
તે એવી લાગી જાણે સૂકાઈ ગયેલા જળવાળી વાપી—ઘણા મહામત્સ્ય અને કાચબાઓથી ભરેલી; કાંઠા તૂટી વિસ્તરી ગયેલા, અને કમળો લૂંટાઈ ગયેલા.
Verse 19
पुरुषस्याप्रहृष्टस्य प्रतिषिद्धानुलेपनाम्। सन्तप्तामिव शोकेन गात्रयष्टिमभूषणाम्।।2.114.19।।
તે નિરાશ પુરુષના શરીર જેવી હતી—અનુલેપનથી વંચિત, આભૂષણવિહોણી; શોકથી દગ્ધ થઈ હોય તેમ માત્ર અંગોના ઢાંચા સમી ક્ષીણ.
Verse 20
प्रावृषि प्रविगाढायां प्रविष्टस्याभ्रमण्डलम्। प्रच्छन्नां नीलजीमूतैर्भास्करस्य प्रभामिव।।2.114.20।।
જ્યારે પ્રાવૃષ ઋતુ ઘેરી બની જાય અને વાદળમંડળ છવાઈ જાય, ત્યારે નિલા મેઘો દ્વારા ઢંકાયેલી ભાસ્કરની પ્રભા જેવી—તેમ તે દૃશ્ય આવૃત જણાતું હતું.
Verse 21
भरतस्तु रथस्थ स्सन् श्रीमान्दशरथात्मजः। वाहयन्तं रथश्रेष्ठं सारथिं वाक्यमब्रवीत्।।2.114.21।।
રથમાં બેસેલા, દશરથનંદન શ્રીમાન્ ભરતે, તે શ્રેષ્ઠ રથ હાંકતા સારથિને આ વચન કહ્યું.
Verse 22
किं नु खल्वद्य गम्भीरो मूर्छितो न निशम्यते। यथापुरमयोध्यायां गीतवादित्रनिस्वनः।।2.114.22।।
આજે શું કારણ છે કે અયોધ્યાપુરીમાં પહેલાં જેમ ગાન અને વાદ્યોનો ગાઢ, ઊછળતો નાદ સંભળાતો હતો, તેમ હવે સંભળાતો નથી?
Verse 23
वारुणीमदगन्धश्च माल्यगन्धश्च मूर्छितः। धूपितागुरुगन्धश्च न प्रवाति समन्ततः।।2.114.23।।
વારુણીના મદગંધ, માળાઓની સુગંધ અને ધૂપિત અગરુની મીઠી સુવાસ—આ બધું હવે સર્વત્ર પવનમાં વહેતું નથી.
Verse 24
यानप्रवरघोषश्च स्निग्धश्च हयनिस्वनः। प्रमत्तगजनादश्च महांश्च रथनिस्वनः।।2.114.24।। नेदानीं श्रूयते पुर्यामस्यां रामे विवासिते।
ઉત્તમ યાનોનો ઘોષ, ઘોડાઓનો સ્નિગ્ધ હિહિનાદ, મસ્ત ગજોના નાદ અને રથોના મહાન ગર્જન—રામ નિર્વાસિત થતાં આ પુરીમાં હવે કશુંય સંભળાતું નથી.
Verse 25
चन्दनागरुगन्धांश्च महार्हाश्च नवस्रजः। गते हि रामे तरुणा स्संतप्ता नोपभुञ्जते।।2.114.25।।
રામ પ્રસ્થાન કરી ગયા હોવાથી, હૃદયે સંતપ્ત યુવાનો મહામૂલ્ય ચંદન-અગરુની સુગંધો તથા નવી પુષ્પમાળાઓનો પણ આનંદ લેતા નથી.
Verse 26
चन्दनागरुगन्धांश्च महार्हाश्च नवस्रजः। गते हि रामे तरुणा स्संतप्ता नोपभुञ्जते।।2.114.25।।
રામ ગયા હોવાથી, શોકથી દહન પામતા યુવાનો કિંમતી ચંદન-અગરુની સુગંધો કે નવી ફૂલમાળાઓમાં રતિ પામતા નથી.
Verse 27
बहिर्यात्रां न गच्छन्ति चित्रमाल्यधरा नराः। नोत्सवा स्सम्प्रवर्तन्ते रामशोकार्दिते पुरे।।2.114.27।।
રામના શોકથી આર્દ્ર થયેલા નગરમાં ચિત્રમાળ્ય ધારણ કરેલા પુરુષો હવે બહાર વિહારયાત્રાએ જતા નથી; ઉત્સવો પણ કદી શરૂ થતા નથી.
Verse 28
सह नूनं मम भ्रात्रा पुरस्यास्य द्युतिर्गता। न हि राजत्ययोध्येयं सासारेवार्जुनी क्षपा।।2.114.28।।
નિશ્ચયે, મારા ભાઈ સાથે આ નગરની કાંતિ પણ ચાલી ગઈ છે; અયોધ્યા હવે તેજસ્વી નથી—જેમ અંધારી કૃષ્ણપક્ષની વરસાદભરી રાત.
Verse 29
कदा नु खलु मे भ्राता महोत्सव इवाऽगतः। जनयिष्यत्ययोध्यायां हर्षं ग्रीष्म इवाम्बुदः।।2.114.29।।
મારો ભાઈ ક્યારે મહોત્સવ સમાન પાછો આવશે અને અયોધ્યામાં હર્ષ ઉત્પન્ન કરશે—જેમ ઉનાળામાં મેઘો શીતળતા અને રાહત લાવે?
Verse 30
तरुणैश्चारुवेषैश्च नरैरुन्नतगामिभिः। सम्पतद्भिरयोध्यायां नाभिभान्ति महापथाः।।2.114.30।।
અયોધ્યામાં મહામાર્ગો હવે શોભતા નથી—તરুণો તથા સુવેશધારી પુરુષોના સમૂહો, ઊંચી ગતિ અને ગર્વભર્યા પગલે ચાલતા, જ્યાં-ત્યાં ફરતા દેખાતા નથી।
Verse 31
एवं बहुविधं जल्पन्विवेश वसतिं पितुः। तेन हीनां नरेन्द्रेण सिंहहीनां गुहामिव।।2.114.31।।
આ રીતે અનેક રીતે બોલતો ભરત પિતાના નિવાસમાં પ્રવેશ્યો; નરેન્દ્ર વિહોણું તે ગૃહ સિંહ વિહોણી ગુફા સમાન હતું।
Verse 32
ત્યારે આત્મસંયમી ભરતે અંદરનું સમગ્ર અંતઃપુર નિહાળ્યું—પ્રભા ત્યજી નિર્વાણ થયેલું, દેવોએ ત્યજેલું અને સૂર્ય વિહોણું દિવસ જેમ; સર્વત્ર એકાંત જોઈ, અતિ દુઃખિત ભરતે અશ્રુ વહાવ્યાં।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Bharata’s moral recognition of legitimacy: he reads Ayodhya’s silence as a civic symptom of dharmic rupture caused by Rama’s exile, implicitly rejecting celebratory kingship in a city whose rightful moral center is absent.
The chapter teaches that political splendour and social festivity are ethically contingent: when dharmic leadership is displaced, the city’s sensory life (sound, scent, movement) collapses into grief, revealing governance as a moral ecology rather than mere administration.
Ayodhya’s public sphere—highways, markets/shops, and festive processions—along with the royal palace and inner apartments are foregrounded, while cultural markers include music-making, garlands, incense (agaru), sandalwood paste, and civic celebrations that cease after Rama’s departure.
Ask anything about Sarga 114 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.