Sarga 35
सुमन्त्रस्य कैकेयी-निन्दा (Sumantra’s Reproof of Kaikeyi in the Royal Assembly)
अयोध्याकाण्ड
અયોધ્યાકાંડના ૩૫મા સર્ગમાં સુમંત્ર રાજસભામાં અત્યંત શોક અને ક્રોધથી વ્યાકુળ થઈને બોલે છે. દશરથના અંતરભાવને સમજીને તે કૈકેયીના રામ-વનવાસના આગ્રહનો સામનો કરે છે. માથું હલાવવું, વારંવાર ઊંડા શ્વાસ, મુઠ્ઠીઓ ભીંચવી અને દાંત કચકચાવવું—આ દેહલક્ષણો પછી તે “વચન-બાણ” અને “વજ્રવાણી” સમા કઠોર શબ્દોથી કૈકેયીની નિંદા કરે છે. તે કહે છે—તું ભરતને રાજ્ય અપાવા ઇચ્છે તો પણ પ્રજા, બ્રાહ્મણો અને સાધુઓ તને ત્યજી દેશે; રામને વનમાં ધકેલવાથી સર્વત્ર પરિવાદ ફેલાશે. સુમંત્ર નીતિદૃષ્ટાંતો આપે છે—આંબાનું વૃક્ષ કાપીને લીમડો વાવવાથી મીઠાશ આવતી નથી; દૂધ નાખવાથી પણ લીમડો મીઠો થતો નથી; લીમડામાંથી મધ વહેતું નથી. તે સ્વભાવદોષ અને અમર્યાદા લંઘનના ભયંકર પરિણામો બતાવે છે. કૈકેયીના પિતાને પ્રાણીઓના અવાજ સમજવાનો વર મળ્યો હતો—આ સંક્ષિપ્ત પ્રસંગ યાદ કરાવીને તે તેના હઠનું કારણ અને પરિણામ સૂચવે છે. પછી તે ઉપદેશ આપે છે—રાજાનું વચન સ્વીકાર, પતિની ઇચ્છા પાળ, અને જ્યેષ્ઠ, દાનશીલ, કુશળ, ધર્મનિષ્ઠ તથા પ્રજાપાલક એવા રામને યુવરાજ તરીકે સ્થાપિત કર; જેથી દશરથ પ્રાચીન પરંપરા મુજબ પછી નિવૃત્ત થઈ શકે. સર્ગના અંતે કૈકેયી બહારથી અચળ રહે છે, જેથી ધર્મસંકટમાં સમજાવટની મર્યાદા પ્રગટ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।
ત્યારે સુમંત્ર અચાનક વારંવાર માથું હલાવી, વારંવાર ઊંડો નિશ્વાસ લીધો; હાથમાં હાથ દબાવી અને દાંત કટકટાવ્યા. ક્રોધથી તેની આંખો લાલ થઈ ગઈ, અને ક્રોધાવેશમાં તે તરત જ અશુભ સંતાપમાં પડ્યો. દશરથના મનનો ભાવ જાણી, સૂતે કૈકેયીને તીક્ષ્ણ વાક્ય-શરોથી જાણે હૃદય કંપાવે તેમ પ્રત્યુત્તર આપ્યો; વજ્ર સમા વાક્યો વડે તેના મર્મસ્થાનોને ભેદતો હોય તેમ બોલ્યો.
Verse 2
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।
ત્યારે સુમંત્ર અચાનક વારંવાર માથું હલાવી, વારંવાર ઊંડો નિશ્વાસ લીધો; હાથમાં હાથ દબાવી અને દાંત કટકટાવ્યા. ક્રોધથી તેની આંખો લાલ થઈ ગઈ, અને ક્રોધાવેશમાં તે તરત જ અશુભ સંતાપમાં પડ્યો. દશરથના મનનો ભાવ જાણી, સૂતે કૈકેયીને તીક્ષ્ણ વાક્ય-શરોથી જાણે હૃદય કંપાવે તેમ પ્રત્યુત્તર આપ્યો; વજ્ર સમા વાક્યો વડે તેના મર્મસ્થાનોને ભેદતો હોય તેમ બોલ્યો.
Verse 3
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।
ત્યારે સુમંત્ર અચાનક વારંવાર માથું હલાવી, વારંવાર ઊંડો નિશ્વાસ લીધો; હાથમાં હાથ દબાવી અને દાંત કટકટાવ્યા. ક્રોધથી તેની આંખો લાલ થઈ ગઈ, અને ક્રોધાવેશમાં તે તરત જ અશુભ સંતાપમાં પડ્યો. દશરથના મનનો ભાવ જાણી, સૂતે કૈકેયીને તીક્ષ્ણ વાક્ય-શરોથી જાણે હૃદય કંપાવે તેમ પ્રત્યુત્તર આપ્યો; વજ્ર સમા વાક્યો વડે તેના મર્મસ્થાનોને ભેદતો હોય તેમ બોલ્યો.
Verse 4
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।
ત્યારે સુમંત્ર અચાનક વારંવાર માથું હલાવી, વારંવાર ઊંડો નિશ્વાસ લીધો; હાથમાં હાથ દબાવી અને દાંત કટકટાવ્યા. ક્રોધથી તેની આંખો લાલ થઈ ગઈ, અને ક્રોધાવેશમાં તે તરત જ અશુભ સંતાપમાં પડ્યો. દશરથના મનનો ભાવ જાણી, સૂતે કૈકેયીને તીક્ષ્ણ વાક્ય-શરોથી જાણે હૃદય કંપાવે તેમ પ્રત્યુત્તર આપ્યો; વજ્ર સમા વાક્યો વડે તેના મર્મસ્થાનોને ભેદતો હોય તેમ બોલ્યો.
Verse 5
यस्यास्तव पतिस्त्यक्तो राजा दशरथः स्वयम्। भर्ता सर्वस्य जगतः स्थावरस्य चरस्य च।।2.35.5।।न ह्यकार्यतमं किञ्चित्तव देवीह विद्यते।
હે દેવી! તું તો સ્વયં રાજા દશરથને—જે સ્થાવર-જંગમ સર્વ જગતના સ્વામી છે—પતિરૂપે ત્યજી દીધા; તેથી અહીં એવું કોઈ અતિ અકાર્ય નથી કે જે તને કરવાનું અશક્ય લાગે.
Verse 6
पतिघ्नीं त्वामहं मन्ये कुलघ्नीमपि चान्ततः।।2.35.6।।यन्महेन्द्रमिवाजय्यं दुष्प्रकम्प्यमिवाचलम्।महोदधिमिवाक्षोभ्यं सन्तापयसि कर्मभिः।।2.35.7।।
હું તને પતિઘ્ની માનું છું—અને અંતે પોતાના કુલનો પણ નાશ કરનારી; કારણ કે તારા કર્મોથી તું દશરથને સંતાપ આપે છે, જે મહેન્દ્ર સમ અજેય, અચલ પર્વત સમ અડગ અને મહાસાગર સમ અક્ષોભ્ય છે.
Verse 7
पतिघ्नीं त्वामहं मन्ये कुलघ्नीमपि चान्ततः।।2.35.6।।यन्महेन्द्रमिवाजय्यं दुष्प्रकम्प्यमिवाचलम्।महोदधिमिवाक्षोभ्यं सन्तापयसि कर्मभिः।।2.35.7।।
હું તને પતિઘ્ની માનું છું—અને અંતે પોતાના કુલનો પણ નાશ કરનારી; કારણ કે તારા કર્મોથી તું દશરથને સંતાપ આપે છે, જે મહેન્દ્ર સમ અજેય, અચલ પર્વત સમ અડગ અને મહાસાગર સમ અક્ષોભ્ય છે.
Verse 8
मावमंस्था दशरथं भर्तारं वरदं पतिम्। भर्तुरिच्छा हि नारीणां पुत्रकोट्या विशिष्यते।।2.35.8।।
દશરથને—તમારા ભર્તા, પાલક અને વરદાન આપનાર પતિને—અવમાન ન કર; કારણ કે સ્ત્રીઓમાં પતિની ઇચ્છા તો કરોડો પુત્રોથી પણ વિશેષ ગણાય છે.
Verse 9
यथावयो हि राज्यानि प्राप्नुवन्ति नृपक्षये। इक्ष्वाकुकुलनाथेऽस्मिं स्तल्लोपयितुमिच्छसि।।2.35.9।।
રાજાના અવસાન પછી રાજ્યો વયક્રમ પ્રમાણે રાજકુમારોને પ્રાપ્ત થાય છે; તો ઇક્ષ્વાકુકુલના નાથ રામના વિષયમાં તું એ સ્થાપિત મર્યાદા કેમ ઉથલાવી દેવા ઇચ્છે છે?
Verse 10
राजा भवतु ते पुत्रो भरतश्शास्तु मेदिनीम्।वयं तत्र गमिष्यामो रामो यत्र गमिष्यति।।2.35.10।।
તારો પુત્ર ભરત રાજા બને અને ધરતીનું શાસન કરે; અમે સૌ ત્યાં જ જઈશું—જ્યાં જ્યાં રામ જશે.
Verse 11
न हि ते विषये कश्चिद् र्ब्राह्मणो वस्तुमर्हति। तादृशं त्वममर्यादमद्य कर्म चिकीर्षसि।।2.35.11।।
આજે તું મર્યાદા લંઘન કરતું એવું કર્મ કરવા ઇચ્છે છે; તેથી તારા વિષયમાં કોઈ બ્રાહ્મણ પણ વસવા યોગ્ય નહીં રહે.
Verse 12
नूनं सर्वे गमिष्यामो मार्गं रामनिषेवितम्।त्यक्ताया बान्धवैः सर्वैर्ब्राह्मणैः साधुभिः सदा।।2.35.12।।का प्रीती राज्यलाभेन तव देवि भविष्यति। तादृशं त्वममर्यादं कर्म कर्तुं चिकीर्षसि।।2.35.13।।
નિશ્ચયે અમે સૌ રામે સેવેલો એ જ માર્ગ પકડીશું. સર્વ સગાંસંબંધીઓ, બ્રાહ્મણો અને સદાચારીઓ દ્વારા સદાકાળ ત્યજાયેલી તને, હે દેવી, રાજ્યલાભથી કઈ પ્રીતિ થશે? મર્યાદા ભંગ કરતું એવું કર્મ કરવા તું કેમ ઇચ્છે છે?
Verse 13
नूनं सर्वे गमिष्यामो मार्गं रामनिषेवितम्।त्यक्ताया बान्धवैः सर्वैर्ब्राह्मणैः साधुभिः सदा।।2.35.12।।का प्रीती राज्यलाभेन तव देवि भविष्यति। तादृशं त्वममर्यादं कर्म कर्तुं चिकीर्षसि।।2.35.13।।
નિશ્ચયે અમે સૌ રામે સેવેલો એ જ માર્ગ પકડીશું. સર્વ સગાંસંબંધીઓ, બ્રાહ્મણો અને સદાચારીઓ દ્વારા સદાકાળ ત્યજાયેલી તને, હે દેવી, રાજ્યલાભથી કઈ પ્રીતિ થશે? મર્યાદા ભંગ કરતું એવું કર્મ કરવા તું કેમ ઇચ્છે છે?
Verse 14
आश्चर्यमिव पश्यामि यस्यास्ते वृत्तमीदृशम्।आचरन्त्या न विवृता सद्यो भवति मेदिनी।।2.35.14।।
મને તો આશ્ચર્ય લાગે છે કે તારો એવો વર્તાવ કરતાં જ ધરતી તત્કાળ ફાટી કેમ નથી જતી.
Verse 15
महाब्रह्मर्षिसृष्टाः वा ज्वलन्तो भीमदर्शनाः।धिग्वाग्दण्डा न हिंसन्ति रामप्रव्राजने स्थिताम्।।2.35.15।।
આશ્ચર્ય છે કે રામના વનવાસમાં તું અડગ ઊભી રહી છે, તોય મહાબ્રહ્મર્ષિઓએ સૃષ્ટિ કરેલા જ્વલંત, ભયંકર દર્શનવાળા ‘ધિક્’ રૂપ વાક્-દંડો તને કેમ દહન કરતા નથી!
Verse 16
आम्रं छित्वा कुठारेण निम्बं परिचरेत्तु यः। यश्चैनं पयसा सिञ्चेन्नैवास्य मधुरो भवेत्।।2.35.16।।
જો કોઈ કુહાડાથી આંબાનું વૃક્ષ કાપી નાખે અને તેના સ્થાને લીમડાનું સેવન કરે, તો—even દૂધથી તેને સિંચે તોય—તે કદી મધુર બનતું નથી.
Verse 17
अभिजात्यं हि ते मन्ये यथा मातुस्तथैव च।न हि निम्बात्स्रवेत् क्षैद्रं लोके निगदितं वचः।।2.35.17।।
મને લાગે છે કે તારી અભિજાતતા તારી માતા જેવી જ છે; કારણ કે લોકમાં કહેવત છે—‘લીમડામાંથી મધ કદી વહેતું નથી.’
Verse 18
तव मातुरसद्ग्राहं विद्मः पूर्वं यथाश्रुतम्।पितुस्ते वरदः कश्चिद्ददौ वरमनुत्तमम्।।2.35.18।।सर्वभूतरुतं तस्मात्संजज्ञे वसुधाधिपः। तेन तिर्यग्गतानां च भूतानां विदितं वचः।।2.35.19।।
તારી માતાની અસદ્ગ્રાહતા (અડિયાળ દુરાગ્રહ) વિષે અમે પૂર્વથી સાંભળ્યું છે. એક વખત કોઈ મહાન વરદાતાએ તારા પિતાને અનુત્તમ વર આપ્યો; તે વરથી પૃથ્વીપતિએ સર્વ ભૂતોના રુદનને સમજ્યું અને તેથી તિર્યગ્ગતિ પ્રાણીઓનું પણ વચન જાણી શક્યો.
Verse 19
तव मातुरसद्ग्राहं विद्मः पूर्वं यथाश्रुतम्।पितुस्ते वरदः कश्चिद्ददौ वरमनुत्तमम्।।2.35.18।।सर्वभूतरुतं तस्मात्संजज्ञे वसुधाधिपः। तेन तिर्यग्गतानां च भूतानां विदितं वचः।।2.35.19।।
તારી માતાની અસદ્ગ્રાહતા (અડિયાળ દુરાગ્રહ) વિષે અમે પૂર્વથી સાંભળ્યું છે. એક વખત કોઈ મહાન વરદાતાએ તારા પિતાને અનુત્તમ વર આપ્યો; તે વરથી પૃથ્વીપતિએ સર્વ ભૂતોના રુદનને સમજ્યું અને તેથી તિર્યગ્ગતિ પ્રાણીઓનું પણ વચન જાણી શક્યો.
Verse 20
ततो जृम्भस्य शयने विरुताद्भूरिवर्चसः।पितुस्ते विदितो भाव स्स तत्र बहुधाऽहसत्।।2.35.20।।
પછી જૃંભના શયન પાસે થયેલા અવાજથી મહાતેજસ્વી તમારા પિતાએ તેનો ભાવ જાણી લીધો અને ત્યાં વારંવાર હસ્યા.
Verse 21
तत्र ते जननी क्रुद्धा मृत्युपाशमभीप्सती।हासं ते नृपते सौम्य जिज्ञासामीति चाब्रवीत्।।2.35.21।।
ત્યાં તમારી જનની ક્રોધિત થઈ, જાણે મૃત્યુપાશને આમંત્રણ આપતી, બોલી: “હે સૌમ્ય નૃપતિ, તમારા હાસ્યનું કારણ હું જાણવા ઇચ્છું છું.”
Verse 22
नृपश्चोवाच तां देवीं देवि शंसामि ते यदि। ततो मे मरणं सद्यो भविष्यति न संशयः।।2.35.22।।
રાજાએ રાણીદેવીને કહ્યું: “હે દેવી, જો હું તમને કહું, તો તરત જ મારું મરણ થશે—એમાં સંશય નથી.”
Verse 23
माता ते पितरं देवि ततः केकयमब्रवीत्। शंस मे जीव वा मा वा न मामपहसिष्यसि।।2.35.23।।
ત્યારે તમારી માતાએ કેકયરાજ પિતાને કહ્યું: “મને કહો—જીવો કે મરો; તમે મને ઉપહાસ નહીં કરો.”
Verse 24
प्रियया च तथोक्त स्सन् केकयः पृथिवीपतिः।तस्मै तं वरदायार्थं कथयामास तत्त्वतः।।2.35.24।।
પ્રિય રાણીના એવા વચનથી સંબોધિત થઈ, પૃથ્વીપતિ કેકયરાજાએ વરદાન આપનાર સંબંધિત સમગ્ર વાત તેને તત્ત્વથી, સત્યરૂપે કહી સંભળાવી.
Verse 25
ततः स्स वरदः साधुराजानं प्रत्यभाषत।म्रियतां ध्वंसतां वेयं मा कृथास्त्वं महीपते।।2.35.25।।
ત્યારે તે સદ્ગુણી વરદાતાએ રાજાને ઉત્તર આપ્યો: “આ સ્ત્રી મરે કે પોતે જ વિનાશ પામે; પરંતુ હે મહીપતિ, તું આ વાત પ્રગટ ન કર.”
Verse 26
स तच्छ्रुत्वा वचस्तस्य प्रसन्नमनसो नृपः। मातरं ते निरस्याशु विजहार कुबेरवत्।।2.35.26।।
તેના વચનો સાંભળી રાજા પ્રસન્નચિત્ત થયો; તારી માતાને તરત જ દૂર કરી, કુબેર સમાન નિર્ભયે સુખથી વિહાર કરવા લાગ્યો.
Verse 27
तथा त्वमपि राजानं दुर्जनाचरिते पथि। असद्ग्राहमिमं मोहात्कुरुषे पापदर्शिनि।।2.35.27।।
એ રીતે તું પણ, હે પાપદૃષ્ટિ દુર્જના, મોહવશ આ અયોગ્ય આગ્રહને પકડી રાખે છે અને રાજાને દુષ્ટજનોએ ચાલેલા માર્ગે ધકેલી દે છે.
Verse 28
सत्यश्चाद्य प्रवादोऽयं लौकिकः प्रतिभाति मा। पितृन् समनुजायन्ते नरा मातरमङ्गनाः।।2.35.28।।
આજે મને લોકપ્રસિદ્ધ આ કહેવત સાચી લાગે છે: પુત્રો પિતૃઓને અનુસરે છે અને કન્યાઓ માતાને અનુસરે છે.
Verse 29
नैवं भव गृहाणेदं यदाह वसुधाधिपः।भर्तुरिच्छामुपास्वेह जनस्यास्य गतिर्भव।।2.35.29।।
એવું ન કર; ધરાધિપ જે કહે છે તે સ્વીકાર. અહીં પતિની ઇચ્છાનું અનુસરણ કર અને આ પ્રજાજન માટે આશ્રયરૂપ બન.
Verse 30
मा त्वं प्रोत्साहिता पापैर्देवराजसमप्रभम्। भर्तारं लोकभर्तारमसद्धर्ममुपादधाः।।2.35.30।।
પાપીઓના ઉશ્કેરણાથી તું દેવરાજ સમ તેજસ્વી, લોકપાલક એવા પતિ પર અધર્મનો આરોપ ન મૂકીશ.
Verse 31
न हि मिथ्या प्रतिज्ञातं करिष्यति तवानघः। श्रीमान्दशरथो राजा देवि राजीवलोचनः।।2.35.31।।
હે દેવી, કમળનેત્ર, શ્રીમાન અને નિર્દોષ રાજા દશરથ તને આપેલી પ્રતિજ્ઞા કદી મિથ્યા નહીં કરે.
Verse 32
ज्येष्ठो वदान्यः कर्मण्यः स्वधर्मपरिरक्षिता। रक्षिता जीवलोकस्य बली रामोऽभिषिच्यताम्।।2.35.32।।
જ્યેષ્ઠ, દાનવીર, કાર્યકુશળ, સ્વધર્મના રક્ષક, સર્વ જીવલોકના પાલક અને બલવાન એવા રામનો અભિષેક થવો જોઈએ.
Verse 33
परिवादो हि ते देवि महाल्लोके चरिष्यति। यदि रामो वनं याति विहाय पितरं नृपम्।।2.35.33।।
હે દેવી, જો રામ પિતા એવા નૃપને ત્યજી વનમાં જાય, તો લોકમાં તારા વિષે મહાન નિંદા વ્યાપી જશે.
Verse 34
स राज्यं राघवः पातु भव त्वं विगतज्वरा।न हि ते राघवादन्यः क्षमः पुरवरे वसेत्।।2.35.34।।
એ રાઘવ રાજ્યનું રક્ષણ કરે; તું તારો જ્વર-સમાન ઉદ્વેગ ત્યજી નિર્વ્યાકુલ થા. કારણ કે આ ઉત્તમ નગરીમાં રામ સિવાય શાસકરૂપે વસવા યોગ્ય બીજો કોઈ નથી.
Verse 35
रामे हि यौवराज्यस्थे राजा दशरथो वनम्। प्रवेक्ष्यति महेष्वासः पूर्ववृत्तमनुस्मरन्।।2.35.35।।
રામ જ્યારે યુવરાજપદે સ્થાપિત થશે, ત્યારે મહાધનુર્ધર રાજા દશરથ પૂર્વપરંપરાનું સ્મરણ કરીને વનમાં પ્રવેશ કરશે—ઉત્તરાધિકારીને બેસાડીને નિવૃત્ત થવાની પ્રાચીન રીત મુજબ.
Verse 36
આ રીતે રાજસભામાં સુમંત્રે કૈકેયીને ક્યારેક સાંત્વનાભર્યા તો ક્યારેક તીક્ષ્ણ વચનો વડે કંપાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો; પછી ફરી હાથ જોડીને ઊભો રહ્યો.
Verse 37
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।
પરંતુ દેવી રાણી ન તો ડગમગી, ન તો પસ્તાઈ; અને તે સમયે તેના મુખના વર્ણમાં કોઈપણ ફેરફાર દેખાતો ન હતો.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Kaikeyī’s demand to exile Rāma and elevate Bharata can be justified against dynastic custom, ministerial counsel, and public dharma; Sumantra frames it as amaryādā that will damage both the king and the moral fabric of the realm.
The sarga teaches that political outcomes cannot be separated from moral legitimacy: vows, succession norms, and public trust constrain power, and persuasive speech (nīti) must aim at restoring dharma even when the listener remains unresponsive.
The chapter foregrounds the royal assembly of Ayodhyā as a cultural institution of deliberation, invokes the forest (vana) as the counter-space of renunciation/exile, and references Kekaya in an ancestry anecdote to contextualize courtly relationships and inherited conduct.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.