Sarga 81

Verse 1

ततो नान्दीमुखीं रात्रिं भरतं सूतमागधाः।तुष्टुवुर्वाग्विशेषज्ञास्स्तवैर्मङ्गलसंहितैः।।।।

પછી રાત્રિના નાન્દીમુખી નામના મંગલમય અંતિમ પ્રહરમાં, વાણીવિશેષના જ્ઞાતા સૂત અને માગધ ભાટોએ મંગલસંયુક્ત સ્તુતિગીતોથી ભરતને આનંદિત કર્યો.

Verse 2

सुवर्णकोणाभिहतः प्राणदद्यामदुन्दुभिः।दध्मुश्शङ्खांश्च शतशो नादांश्चोच्चावचस्वरान्।।।।

સુવર્ણમુખી દંડોથી આઘાત પામતાં પ્રાણદાયક રાત્રિ-પહેરાના દુન્દુભિ નાદ કરવા લાગ્યા; અને શતશઃ શંખ ફૂંકાયા, ઊંચા-નીચા સ્વરોવાળા અનેક નાદો પ્રસરી ઊઠ્યા.

Verse 3

स तूर्यघोष स्सुमहान्दिवमापूरयन्निव।भरतं शोकसन्तप्तं भूयश्शोकैररन्ध्रयत्।।।।

તે મહાન તૂર્યઘોષ જાણે આકાશને જ ભરતો હોય એવો હતો; શોકથી દગ્ધ ભરતને તેણે ફરી વધુ શોકથી ઘેરી લીધો.

Verse 4

ततः प्रबुद्धो भरतस्तं घोषं सन्निवर्त्य च।नाहं राजेति चाप्युक्त्वा शत्रुघ्नमिदमब्रवीत्।।।।

પછી ભરત જાગ્યા; તે ઘોષ બંધ કરાવી, અને “હું રાજા નથી” એમ કહીને શત્રુઘ્નને આ વચન બોલ્યા.

Verse 5

पश्य शत्रुघ्न कैकेय्या लोकस्यापकृतं महत्।विसृज्य मयि दुःखानि राजा दशरथो गतः।।।।

“શત્રુઘ્ન, જો—કૈકેયીએ લોકને કેટલું મોટું અપકાર કર્યું છે! મારા પર દુઃખો છોડી રાજા દશરથ પરલોક પામ્યા.”

Verse 6

तस्यैषा धर्मराजस्य धर्ममूला महात्मनः।परिभ्रमति राज्य श्रीर्नौरिवाकर्णिका जले।।।।

ધર્મરાજ એવા મહાત્મા રાજા માટે ધર્મમૂળ રાજ્યલક્ષ્મી હવે જળમાં કાણિયાવિહોણી નૌકા જેવી ડોલાય છે.

Verse 7

यो हि न स्सुमहान्नाथस्सोऽपि प्रव्राजितो वनम्।अनया धर्ममुत्सृज्य मात्रा मे राघवस्स्वयम्।।।।

“અમારા સૌના મહાન નાથ રાઘવને પણ મારી માતાએ ધર્મ ત્યજીને સ્વયં વનમાં નિર્વાસિત કર્યો છે.”

Verse 8

इत्येवं भरतं प्रेक्ष्य विलपन्तं विचेतनम्।कृपणं रुरुदुस्सर्वास्सस्वरं योषित स्तदा।। ।।

આ રીતે ભરતને જોઈ, જે વિલાપ કરતાં કરતાં ચેતનાહીન થઈ પડ્યો હતો, ત્યારે બધી સ્ત્રીઓ એકસાથે કરુણ સ્વરે રડી ઊઠી.

Verse 9

तथा तस्मिन्विलपति वसिष्ठो राजधर्मवित्।सभामिक्ष्वाकुनाथस्य प्रविवेश महायशाः।।।।

તે આમ વિલાપ કરતો હતો ત્યારે રાજધર્મના જ્ઞાતા, મહાયશસ્વી વસિષ્ઠ ઇક્ષ્વાકુનાથની સભામાં પ્રવેશ્યા.

Verse 10

शातकुम्भमयीं रम्यां मणिरत्नसमाकुलाम्।सुधर्मामिव धर्मात्मा सगणः प्रत्यपद्यत।।।।

ધર્માત્મા વસિષ્ઠ, પોતાના ગણ સાથે, શાતકુંભસુવર્ણમય, રમ્ય અને મણિ-રત્નોથી ભરપૂર એવી સભામાં પ્રવેશ્યા—જેમ ઇન્દ્રની સુધર્મા સભા હોય તેમ.

Verse 11

स काञ्चनमयं पीठं सुखास्तरणसंवृतम्।अध्यास्त सर्ववेदज्ञो दूताननुशशास च।।।।

સર્વવેદવિદ્ તે સુખદ આસનપાથરણે ઢંકાયેલાં કાંચનમય પીઠ પર બિરાજ્યા અને દૂતોને આજ્ઞા-ઉપદેશ આપ્યો.

Verse 12

ब्राह्मणान् क्षत्रियान्वैश्यनमात्यान्गणवल्लभान्।क्षिप्रमानयताऽव्यग्राः कृत्यमात्ययिकं हि नः।।।।

“બ્રાહ્મણો, ક્ષત્રિયો, વૈશ્યો, અમાત્યો અને ગણવલ્લભ સેનાપતિઓને—અવ્યગ્ર રહી—શીઘ્ર અહીં લાવો; કારણ કે આપણું કાર્ય અતિ તાત્કાલિક છે.”

Verse 13

सराजभृत्यं शत्रुघ्नं भरतं च यशस्विनम्।युधाजितं सुमन्त्रं च ये च तत्र हिता जनाः।।।।

“રાજભૃત્યો સાથે શત્રુઘ્નને, યશસ્વી ભરતને, યુધાજિતને, સુમંત્રને અને ત્યાંના જે હિતેચ્છુ, વિશ્વસ્ત જન છે—તેમને પણ લાવો.”

Verse 14

ततो हलहलाशब्दस्सुमहान्समपद्यत।रथैरश्वैर्गजैश्चापि जनानामुपगच्छताम्।।।।

પછી રથો, અશ્વો અને ગજો પર ચઢી લોકો આવતાં, અત્યંત મોટો હલહલાટનો શબ્દ ઊઠ્યો.

Verse 15

ततो भरतमायान्तं शतक्रतुमिवामराः।प्रत्यनन्दन्प्रकृतयो यथा दशरथं तथा।।।।

પછી ભરત નજીક આવતાં, પ્રકૃતિઓ—અમાત્યો અને પ્રજાજનો—જેમ દશરથને અભિનંદન કરતા તેમ જ તેને કર્યા; જાણે દેવતાઓ શતક્રતુ (ઇન્દ્ર)ને આવકારે તેમ.

Verse 16

ह्रद इव तिमिनागसंवृतः स्तिमितजलो मणिशङ्खशर्करः।दशरथसुतशोभिता सभा सदशरथेव बभौ यथा पुरा।।।।

દશરથપુત્રની શોભાથી અલંકૃત તે સભા, પૂર્વે જેમ દશરથરાજાની હાજરીમાં ઝળહળતી હતી તેમ જ ફરી પ્રકાશિત થઈ—સ્થિર જળવાળા સરોવર સમી, જેમાં મણિ, શંખ અને કંકર વિખરાયેલા હોય અને મહામત્સ્યો વસતા હોય; જાણે દશરથ સ્વયં ફરી ઉપસ્થિત હોય એમ લાગી.