Sarga 58

Verse 1

प्रत्याश्वस्तो यदा राजा मोहात्प्रत्यागतं पुनः।अथाऽजुहाव तं सूतं रामवृत्तान्तकारणात्।।।।

રાજા જ્યારે મૂર્છાના મોહમાંથી સંભળી ફરી સ્વસ્થ થયો, ત્યારે રામના વૃત્તાંતનું સાચું કારણ જાણવા માટે તેણે તે સૂતને બોલાવ્યો.

Verse 2

अथ सूतो महाराजं कृताञ्जलिरुपस्थितः।राममेवानुशोचन्तं दुःखशोकसमन्वितम्।।।।वृद्धं परमसन्तप्तं नवग्रहमिव द्विपम्।विनिश्वसन्तं ध्यायन्तमस्वस्थ मिव कुङञरम्।।।।

ત્યારે સૂત મહારાજ પાસે કરજોડે ઉપસ્થિત થયો. રામને જ સ્મરીને શોક-દુઃખથી વ્યાકુળ, વૃદ્ધ અને અત્યંત સંતપ્ત દશરથ રાજા નવપકડી હાથી સમો ઊંડા નિશ્વાસ છોડતો, ચિંતામાં મગ્ન અને અસ્વસ્થ કુઞ્જર સમો દેખાતો હતો.

Verse 3

अथ सूतो महाराजं कृताञ्जलिरुपस्थितः।राममेवानुशोचन्तं दुःखशोकसमन्वितम्।।2.58.2।।वृद्धं परमसन्तप्तं नवग्रहमिव द्विपम्।विनिश्वसन्तं ध्यायन्तमस्वस्थ मिव कुङञरम्।।2.58.3।।

પછી સૂત મહારાજ પાસે હાથ જોડીને ઉપસ્થિત થયો. વૃદ્ધ રાજા દુઃખ-શોકથી વ્યાકુલ થઈ માત્ર રામને જ શોક કરતો હતો—નવગ્રહિત દ્વિપ સમાન, અસ્વસ્થ કુંજરની જેમ ઊંડા નિશ્વાસ નાખતો અને ચિંતનમાં મગ્ન હતો.

Verse 4

राजा तु रजसा सूतं ध्वस्ताङ्गं समुपस्थितम्।अश्रुपूर्णमुखं दीनमुवाच परमार्तवत्।।।।

રજથી લથપથ દેહવાળો, અશ્રુભર્યા મુખે અને અત્યંત દીન બની નજીક ઊભેલા સૂતને જોઈ રાજાએ પરમ વ્યાકુળતાથી કહ્યું.

Verse 5

क्वनु वत्स्यति धर्मात्मा वृक्षमूलमुपाश्रितः।सोऽत्यन्तसुखित स्सूत किमशिष्यति राघवः।।।।

“વૃક્ષમૂળનો આશ્રય લઈને એ ધર્માત્મા ક્યાં વસશે? હે સૂત, જે સદા પરમ સુખમાં રહ્યો છે, એ રાઘવ હવે શું ભોજન કરશે?”

Verse 6

दुःखस्यानुचितो दुःखं सुमन्त्र शयनोचितः।भूमिपालात्मजो भूमौ शेते कथमनाथवत्।।।।

“હે સુમંત્ર, એ દુઃખ સહન કરવા યોગ્ય નથી અને શયનનો આદી છે; ભૂમિપાલનો પુત્ર ભૂમિ પર અનાથ સમો કેવી રીતે સૂઈ શકશે?”

Verse 7

यं यान्तमनुयान्ति स्म पदातिरथकुञ्जराः।स वत्स्यति कथं रामो विजनं वन माश्रितः।।।।

જ્યાં જ્યાં રામ જતા, ત્યાં ત્યાં પદાતિ, રથ અને કુંજરો અનુસરી આવતાં. હવે એ રામ એકાંત, નિર્જન વનમાં આશ્રય લઈને કેવી રીતે નિવાસ કરશે?

Verse 8

व्यालैर्मृगैराचरितं कृष्णसर्पनिषेवितम्।कथं कुमारौ वैदेह्या सार्धं वन मुपस्थितौ।।।।

વ્યાલો અને મૃગોથી ભરેલું, કૃષ્ણસર્પો દ્વારા સેવિત એવું વન—તેમાં વૈદેહી સાથે બંને કુમારો કેવી રીતે રહી શકશે?

Verse 9

सुकुमार्या तपस्विन्या सुमन्त्र सह सीतया।राजपुत्रौ कथं पादैरवरुह्य रथाद्गतौ।।।।

હે સુમંત્ર! સુકુમારી, હવે તપસ્વિની સમ દુઃખ સહન કરતી સીતા સાથે, રથમાંથી ઉતરી બંને રાજપુત્રો પગપાળા કેવી રીતે ગયા?

Verse 10

सिद्धार्थः खलु सूत त्वं येन दृष्टौ ममाऽत्मजौ।वनान्तं प्रविशन्तौ तावश्विनाविवमन्दरम्।।।।

“હે સૂત! તું ખરેખર કૃતાર્થ છે, કારણ કે તું મારા બે પુત્રોને વનના અંતમાં પ્રવેશતા જોયા— જાણે અશ્વિનીકુમારો મન્દર પર્વત તરફ આગળ વધતા હોય.”

Verse 11

किमुवाच वचो रामः किमुवाच च लक्ष्मणः।सुमन्त्र वनमासाद्य किमुवाच च मैथिली।।।।

“રામે શું વચન કહ્યું? લક્ષ્મણે શું કહ્યું? અને હે સુમંત્ર, વનમાં પહોંચ્યા પછી મૈથિલી (સીતા)એ શું કહ્યું?”

Verse 12

आसितं शयितं भुक्तं सूत रामस्य कीर्तय।जीविष्यामहमेतेन ययातिरिव साधुषु।।।।

હે સૂત, રામ ક્યાં બેઠા, ક્યાં શયન કર્યા અને શું ભોજન કર્યું—એ બધું મને કહો. આ સાંભળી હું જીવતો રહીશ; જેમ સજ્જનોના સંગથી યયાતિ જીવિત રહ્યો હતો.

Verse 13

इति सूतो नरेन्द्रेण बोधित स्सज्जमानया।उवाच वाचा राजानं स बाष्पपरिबद्धया।।।।

રાજાએ આ રીતે પૂછતાં, સૂત સંકોચભરી વાણીથી રાજાને બોલ્યો; તેની વાણી આંસુઓથી ગળઘળી બંધાઈ ગઈ હતી.

Verse 14

अब्रवीन्मां महाराज धर्ममेवानुपालयन्।अञ्जलिं राघवः कृत्वा शिरसाऽभिप्रणम्य च।।।।

સૂતે કહ્યું: “મહારાજ, ધર્મનું જ પાલન કરનાર રાઘવે કરજોડ કરી અને મસ્તક નમાવી મને કહ્યું.”

Verse 15

सूत मद्वचनात्तस्य तातस्य विदितात्मनः।शिरसा वन्दनीयस्य वन्द्यौ पादौ महात्मनः।।।।

“હે સૂત, મારા વચનથી મારા પિતા—વિદિતાત્મા, શિરથી વંદનીય મહાત્મા—ને કહેજે કે તેમના વંદનીય ચરણોમાં હું મસ્તક નમાવું છું.”

Verse 16

सर्वमन्तःपुरं वाच्यं सूत मद्वचनात्त्वया।आरोग्यमविशेषेण यथार्हं चाभिवादनम्।।।।

હે સૂત, મારા વચનથી તું અંતઃપુરના સર્વે જનને—કોઈ ભેદ વિના—તેમના આરોગ્યની કુશળ પૂછપરછ અને દરેકના પદને અનુરૂપ અભિવાદન પહોંચાડજે।

Verse 17

माता च मम कौसल्या कुशलं चाभिवादनम्।अप्रमादं च वक्तव्या ब्रूयाश्चैनामिदं वचः।।।।

અને મારી માતા કૌસલ્યાને પણ મારી કુશળતા તથા અભિવાદન કહેજે; તેમજ તેને અપ્રમાદ રહેવા કહેજે, અને આ વચન પણ તેને સંભળાવજે।

Verse 18

धर्मनित्या यथाकालमग्न्यगारपरा भव।देवि देवस्य पादौ च देववत्परिपालय।।।।

હે દેવી, તું ધર્મમાં સદા સ્થિર રહેજે; યોગ્ય કાળે અગ્નિગૃહના કર્મોમાં તત્પર રહેજે; અને દેવ સમાન પતિના ચરણોની દેવવત્ પરિચર્યા કરજે।

Verse 19

अभिमानं च मानं च त्यक्त्वा वर्तस्व मातृषु।अनु राजानमार्यां च कैकेयीमम्ब कारय।।।।

અહંકાર અને માન ત્યજીને, અન્ય રાણીઓ સાથે માતાઓ સમાન સુમેળથી વર્તજે; અને હે અંબા, આર્યા કૈકેયીને રાજા પ્રત્યે સુપ્રસન્ન રાખવા પ્રેરજે।

Verse 20

कुमारे भरते वृत्तिर्वर्तितव्या च राजवत्।अर्थज्येष्ठा हि राजानो राजधर्ममनुस्मर।।।।

અને કુમાર ભરત પ્રત્યે પણ રાજા સમાન વર્તન કરવું; કારણ કે રાજાઓ રાજ્યત્વથી જ્યેષ્ઠ ગણાય છે—રાજધર્મનું સ્મરણ રાખજે।

Verse 21

भरतः कुशलं वाच्यो वाच्यो मद्वचनेन च।सर्वास्वेव यथान्यायं वृत्तिं वर्तस्व मातृषु।।।।

ભરતને મારી કુશળતા કહેજે; અને મારા વચનથી પણ કહેજે કે તે અમારી સર્વ માતાઓ પ્રત્યે ન્યાયોચિત રીતે વર્તન કરે.

Verse 22

वक्तव्यश्च महाबाहुरिक्ष्वाकुकुलनन्दनः।पितरं यौवराज्यस्थो राज्यस्थमनुपालय।।2.58.22।।

મહાબાહુ, ઇક્ષ્વાકુકુલનંદન ભરતને પણ કહેજે: યુવરાજપદે સ્થિત રહી, સિંહાસનસ્થ પિતાનું આજ્ઞાપાલન કરીને રાજ્યનું રક્ષણ કર.

Verse 23

अतिक्रान्तवया राजा मास्मैनं व्यवरोरुधः।कुमार राज्ये जीव त्वं तस्यैवाज्ञाप्रवर्तनात्।।।।

રાજા વયે અતિક્રાંત છે—તેમને કશી રીતે પણ અવરોધ ન કર. તું યુવરાજ બની માત્ર તેમની આજ્ઞાનું જ પાલન કરીને જીવ.

Verse 24

अब्रवीच्चापि मां भूयो भृशमश्रूणि वर्तयन्।मातेव मम माता ते द्रष्टव्या पुत्रगर्धिनी।।।।

અને ફરી, ઘણાં આંસુ વહાવતા, તેણે મને કહ્યું: “મારા પુત્રની તરસ ધરાવતી તારી માતા—મારી માતા સમાન—તારે પોતાની માતા જેવી જ સંભાળવી.”

Verse 25

इत्येवं मां महराज ब्रुवन्नेव महायशाः।रामो राजीवताम्राक्षो भृशमश्रूण्यवर्तयत्।।।।

હે મહારાજ, આ રીતે મને કહેતા મહાયશસ્વી કમળસમાન લાલ આંખોવાળા શ્રીરામે અતિશય આંસુ વહાવ્યાં.

Verse 26

लक्ष्मणस्तु सुसङ्कृद्धो निश्श्वसन्वाक्यमब्रवीत्।केनायमपराधेन राजपुत्रो विवासितः।।।।

પણ લક્ષ્મણ તો અત્યંત ક્રોધિત થઈ, ભારે શ્વાસ લેતાં બોલ્યો: “કયા અપરાધે આ રાજપુત્રને વનમાં નિવાસ માટે નિર્વાસિત કર્યો છે?”

Verse 28

यदि प्रव्राजितो रामो लोभकारणकारितम्।वरदाननिमित्तं वा सर्वथा दुष्कृतं कृतम्।।।।

જો રામને નિર્વાસિત કરવામાં આવ્યો હોય—રાજ્યલોભના પ્રેરણે કે વરદાનના બહાને—તો સર્વ રીતે ઘોર અધર્મ, મહા અણ્યાય જ થયો છે.

Verse 29

इदं तावद्यथाकाममीश्वरस्य कृते कृतम्।रामस्य तु परित्यागे न हेतु मुपलक्षये।।।।

આ તો જાણે મનમાની રીતે કરાયું છે—ઈશ્વરપ્રતિ કર્તવ્યના નામે પણ હોય તો; પરંતુ રામનો પરિત્યાગ કરવા માટે મને કોઈ યોગ્ય હેતુ દેખાતો નથી.

Verse 30

असमीक्षय समारब्धं विरुद्धं बुध्दिलाघवात्।जनयिष्यति सङ्क्रोशं राघवस्य विवासनम्।।।।

વિચાર વિના આરંભાયેલું, ન્યાયવિરુદ્ધ અને બુદ્ધિની લઘુતાથી થયેલું રાઘવનું નિર્વાસન નિશ્ચયે જ જનસમૂહમાં કરુણ ક્રંદન અને હાહાકાર ઊભો કરશે.

Verse 31

अहं तावन्महाराजे पितृत्वं नोपलक्ष्ये।भ्राता भर्ता च बन्धुश्च पिता च मम राघवः।।।।

“મારા માટે તો મહારાજમાં પિતૃત્વ હવે દેખાતું નથી; મારા માટે રાઘવ જ ભાઈ, ભર્તા, બાંધવ અને પિતા છે.”

Verse 32

सर्वर्लोकप्रियं त्यक्त्वा सर्वलोकहिते रतम्।सर्वलोकोऽनुरज्येत कथं त्वाऽनेनकर्मणा।।।।

“સર્વલોકપ્રિય અને સર્વલોકહિતમાં રત એવા રામને ત્યજીને, આવા કર્મથી જગત તારા પર કેવી રીતે પ્રસન્ન રહેશે?”

Verse 33

सर्वप्रजाभिरामं हि रामं प्रव्राज्य धार्मिकम्।सर्वलोकं विरुध्येमं कथं राजा भविष्यसि।।।।

ધર્મનિષ્ઠ, સર્વ પ્રજાને પ્રિય એવા શ્રીરામને વનમાં મોકલી, સમગ્ર લોકવિરોધ ઊભો કરીને, હે રાજા, તું પછી કેવી રીતે રાજા રહી શકીશ?

Verse 34

जानकी तु महाराज निश्श्वसन्ती मनस्विनी।भूतोपहतचित्तेव विष्ठिता विस्मृता स्मिता।।।।

પણ હે મહારાજ, મનસ્વિની જાનકી ઊંડા નિશ્વાસ લેતી, જાણે કોઈ ભૂતથી આઘાત પામેલા ચિત્તવાળી હોય તેમ, સ્થિર ઊભી રહી—સ્તબ્ધ, વિસ્મૃત, અને છતાં મંદ સ્મિતવાળી.

Verse 35

अदृष्टपूर्वव्यसना राज्यपुत्री यशस्विनी।तेन दुःखेन रुदती नैव मां किञ्चिदब्रवीत्।।।।

અપૂર્વ દુઃખ કદી ન જોયેલી તે યશસ્વિની રાજકુમારી, એ શોકમાં રડતી રહી; અને મને એક શબ્દ પણ કહી ન શકી.

Verse 36

उद्वीक्षमाणा भर्तारं मुखेन परिशुष्यता।मुमोच सहसा बाष्पं मां प्रयान्तमुदीक्ष्य सा।।।।

હું જવા લાગ્યો તે જોઈ, તેણે સૂકાઈ ગયેલા ફિક્કા મુખથી પતિ તરફ નજર કરી; અને અચાનક આંસુઓનો પ્રવાહ છોડી દીધો.

Verse 37

तथैव रामोऽश्रुमुखः कृताञ्जलिः स्थितोऽभवल्लक्ष्मणबाहुपालितः।तथैव सीता रुदती तपस्विनी निरीक्षते राजरथं तथैव माम्।।।।

તેમ જ શ્રીરામ આંસુભર્યા મુખે, હાથ જોડીને ઊભા રહ્યા; લક્ષ્મણના બાહુઓના આધારથી સંભાળાયેલા. તેમ જ તપસ્વિની સીતા શોકથી રડતી, રાજરથને અને મને પણ સતત નિહાળતી રહી.